40 soru · YKS

AYT Fen Deneme 2 Cevap Anahtarı ve Çözümleri

AYT Fen Deneme 2 cevap anahtarı ve 40 sorunun adım adım çözümü: her soruda doğru seçenek, konu, zorluk ve ayrıntılı açıklama.

Adım adım

Soru soru çözümler

Soru 1

  • Bağıl hareket
  • Orta
  • Şekilli soru

Düz ve yatay bir otoyolun birbirine paralel şeritlerinde ilerleyen P, R ve S taşıtlarının yere göre hız vektörleri şekilde verilmiştir; okların yanındaki sayılar hızların büyüklüğünü km/h cinsinden gösterir. Taşıtlar sabit hızlarla hareket etmektedir ve her birinin içinde, taşıtla birlikte hareket eden bir gözlemci vardır.

Gözlemcilerin ölçtüğü bağıl hızlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Yatay otoyolda üç taşıt: P +x yönünde 40 km/h, R +x yönünde 90 km/h, S −x yönünde 60 km/h hızla gitmektedir.
  1. A

    R'deki gözlemci, S taşıtını −x yönünde 150 km/h hızla hareket ediyor görür.

    Doğru cevap
  2. B

    S'deki gözlemci, P taşıtını +x yönünde 20 km/h hızla hareket ediyor görür.

  3. C

    P'deki gözlemci, R taşıtını −x yönünde 50 km/h hızla hareket ediyor görür.

  4. D

    R'deki gözlemci, P taşıtını −x yönünde 130 km/h hızla hareket ediyor görür.

  5. E

    P'deki gözlemci, S taşıtını −x yönünde 60 km/h hızla hareket ediyor görür.

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: +x yönü pozitif alınarak şekildeki oklardan taşıtların yere göre hızları yazılır: vP=+40v_P = +40 km/h, vR=+90v_R = +90 km/h, vS=−60v_S = -60 km/h.

İkinci adım: Bir gözlemcinin başka bir taşıtı gördüğü hız, gözlenen taşıtın yere göre hızından gözlemcinin yere göre hızı vektörel olarak çıkarılarak bulunur: v⃗bag˘ıl=v⃗go¨zlenen−v⃗go¨zlemci\vec v_{\text{bağıl}} = \vec v_{\text{gözlenen}} - \vec v_{\text{gözlemci}}.

Üçüncü adım: R'deki gözlemci için S taşıtının bağıl hızı vS−vR=−60−90=−150v_S - v_R = -60 - 90 = -150 km/h olur. Eksi işaret −x yönünü gösterdiğinden R'deki gözlemci S'yi −x yönünde 150 km/h hızla gidiyor görür. Zıt yönlerde giden iki taşıt birbirini hız büyüklüklerinin toplamı kadar hızla görür; bu ifade doğrudur.

Yanlış seçenekler:

  • "P'deki gözlemci, R taşıtını −x yönünde 50 km/h" ifadesinde çıkarma sırası ters kurulmuştur (vP−vR=−50v_P - v_R = -50). Doğrusu vR−vP=+50v_R - v_P = +50 km/h, yani +x yönünde 50 km/h'tir.
  • "S'deki gözlemci, P taşıtını +x yönünde 20 km/h" ifadesi zıt yönlü hızların büyüklükleri çıkarılarak bulunmuştur. Doğrusu vP−vS=40−(−60)=+100v_P - v_S = 40 - (-60) = +100 km/h'tir.
  • "R'deki gözlemci, P taşıtını −x yönünde 130 km/h" ifadesi aynı yönlü hızların toplanmasından gelir. Doğrusu vP−vR=40−90=−50v_P - v_R = 40 - 90 = -50 km/h, yani −x yönünde 50 km/h'tir.
  • "P'deki gözlemci, S taşıtını −x yönünde 60 km/h" ifadesi gözlemcinin kendi hareketini hesaba katmaz. Doğrusu vS−vP=−60−40=−100v_S - v_P = -60 - 40 = -100 km/h, yani −x yönünde 100 km/h'tir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 2

  • Newton'un hareket yasaları (11. sınıf)
  • Orta
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Kuvvetin büyüklüğü 15 N iken sandığa etki eden sürtünme kuvvetinin büyüklüğü 15 N'dir.

  2. II.

    Kuvvetin büyüklüğü 28 N olduğunda sandığın ivmesinin büyüklüğü 4 m/s²'dir.

  3. III.

    Sandık kaymaya başladıktan sonra kuvvet 12 N'ye düşürülüp sabit tutulursa sandık bir süre sonra durur.

Kütlesi 4 kg olan bir sandık yatay bir zemin üzerinde durmaktadır. Sandık ile zemin arasındaki statik sürtünme katsayısı 0,5, kinetik sürtünme katsayısı ise 0,3'tür. Sandığa yatay doğrultuda, büyüklüğü sıfırdan başlayarak yavaş yavaş artırılan bir kuvvet uygulanmaktadır. Sandık kaymaya başladıktan sonra da kuvvetin doğrultusu değişmemektedir. Hava direnci önemsenmemekte ve yer çekimi ivmesi g = 10 m/s² alınmaktadır.

Buna göre, sandıkla ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız II

  3. C

    I ve II

    Doğru cevap
  4. D

    I ve III

  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: Azami statik sürtünme kuvveti fs,max⁡=μsmg=0,5⋅4⋅10=20f_{s,\max} = \mu_s m g = 0{,}5 \cdot 4 \cdot 10 = 20 N, kinetik sürtünme kuvveti fk=μkmg=0,3⋅4⋅10=12f_k = \mu_k m g = 0{,}3 \cdot 4 \cdot 10 = 12 N'dir.

İkinci adım: Kuvvet 15 N iken bu değer 20 N'yi aşmadığından sandık kımıldamaz. Duran cisimde statik sürtünme, uygulanan kuvveti dengeleyecek kadar oluşur; sürtünme kuvveti 15 N'dir. I doğrudur.

Üçüncü adım: Kuvvet 28 N'ye ulaştığında 20 N aşılmış, sandık kaymaktadır ve sürtünme artık kinetik değerdedir: a=28−124=4a = \dfrac{28 - 12}{4} = 4 m/s². II doğrudur.

Dördüncü adım: Sandık kayarken kuvvet 12 N'ye düşürülürse net kuvvet 12−12=012 - 12 = 0 olur. Net kuvvet sıfır olan hareketli cisim eylemsizlik gereği sabit hızla gitmeyi sürdürür, durmaz. III yanlıştır.

Doğru yargılar I ve II'dir.

Çeldiriciler:

  • "Yalnız I": kayan sandıkta sürtünme 20 N alınırsa ivme 2 m/s² bulunur; oysa kayma başlayınca sürtünme 12 N'ye iner.
  • "Yalnız II": duran sandıkta sürtünme her zaman 12 N sanılırsa I yanlış görünür; oysa statik sürtünme uygulanan kuvvete eşittir.
  • "I, II ve III" ve "I ve III": net kuvvet sıfır olunca sandığın durduğunu varsayar; "I ve III" ayrıca ivmeyi sürtünmeyi düşmeden 28/4=728/4 = 7 m/s² alır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 3

  • İki boyutta hareket (atışlar)
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Cismin M noktasındaki hızının büyüklüğü sıfırdır.

  2. II.

    Cismin K ve P noktalarındaki hızlarının büyüklükleri eşittir.

  3. III.

    Cismin atılma hızının büyüklüğü 101010\sqrt{10} m/s'dir.

Yatay yerdeki O noktasından eğik olarak atılan bir cisim, şekildeki yörüngeyi izleyerek yeniden yere düşmektedir. Yörünge üzerindeki K, L, M, N ve P noktaları, cismin atıldığı andan başlayarak birer saniyelik eşit zaman aralıklarıyla işaretlenmiştir. M noktası yörüngenin en yüksek noktasıdır. Noktalardan yere inen kesikli çizgiler, noktaların yatay konumlarını göstermektedir. Hava direnci önemsenmemekte ve yer çekimi ivmesinin büyüklüğü g = 10 m/s² alınmaktadır.

Buna göre, cisimle ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur?

Yerden O noktasından eğik atılan cismin yörüngesi; yörünge üzerinde K, L, M, N ve P noktaları işaretlidir. O ile K arasındaki yatay uzaklık 10 m'dir.
  1. A

    Yalnız II

  2. B

    Yalnız III

  3. C

    I ve II

  4. D

    II ve III

    Doğru cevap
  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Hava direnci olmadığından yatayda ivme yoktur; cisim her saniyede yatayda eşit yol alır. Şekilde O ile K arasındaki yatay uzaklık 10 m olduğundan yatay hız bileşeni vx=10 m1 s=10v_x = \dfrac{10\ \text{m}}{1\ \text{s}} = 10 m/s'dir ve hareket boyunca değişmez.

İkinci adım: Cisim tepe noktası M'ye üç aralıkta, yani 3 s'de ulaşır. Tepede düşey hız sıfır olduğundan ilk düşey hız vy0=g t=10⋅3=30v_{y0} = g\,t = 10 \cdot 3 = 30 m/s'dir.

Üçüncü adım: I. Tepe noktasında yalnız düşey bileşen sıfırdır; hız yatay bileşene eşit, 10 m/s'dir. I yanlıştır.

II. K noktası tepeden 2 s önce, P noktası tepeden 2 s sonradır. Düşey hızlar 30−10⋅1=2030 - 10 \cdot 1 = 20 m/s yukarı ve 30−10⋅5=−2030 - 10 \cdot 5 = -20 m/s aşağıdır; yatay bileşenler eşit olduğundan hız büyüklükleri eşittir. II doğrudur.

III. Atılma hızı v0=102+302=1000=1010v_0 = \sqrt{10^2 + 30^2} = \sqrt{1000} = 10\sqrt{10} m/s'dir. III doğrudur.

Doğru yargılar II ve III'tür.

Çeldiriciler:

  • "I, II ve III": tepe noktasında hızın sıfır olduğunu varsayar; oysa yatay bileşen sürer.
  • "Yalnız III": yatay hızın azaldığını varsayar; oysa yatayda ivme yoktur.
  • "Yalnız II": atılma hızını 10+30=4010 + 30 = 40 m/s alır; bileşenler dik olduğundan vektörel toplanır.
  • "I ve II": bu iki yanlışı birlikte yapar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 4

  • İtme ve momentum
  • Zor
  • Şekilli soru

Sürtünmesi önemsenmeyen yatay bir düzlemde aynı doğru üzerinde birbirine doğru hareket eden X ve Y arabalarının kütleleri ile çarpışmadan hemen önceki hızlarının büyüklükleri ve yönleri şekilde verilmiştir. Arabalar çarpıştıktan sonra birbirine kenetlenerek birlikte hareket etmektedir. Çarpışma süresince arabalara yatay doğrultuda dış kuvvet etki etmemekte, hava direnci ve tekerleklerdeki sürtünmeler önemsenmemektedir. Kaybolan enerji ısı ve ses enerjisine dönüşmektedir.

Buna göre, çarpışmada arabaların toplam kinetik enerjisindeki azalma kaç J'dür?

Sürtünmesiz yatay düzlemde 3 kg kütleli X arabası sağa 6 m/s, 2 kg kütleli Y arabası sola 4 m/s hızla birbirine doğru gitmektedir.
  1. A

    0

  2. B

    2,4

  3. C

    54

  4. D

    60

    Doğru cevap
  5. E

    67,5

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Sağ yön pozitif alınarak şekilden mX=3m_X = 3 kg, vX=+6v_X = +6 m/s ve mY=2m_Y = 2 kg, vY=−4v_Y = -4 m/s okunur. Çarpışma öncesi toplam momentum 3⋅6+2⋅(−4)=103 \cdot 6 + 2 \cdot (-4) = 10 kg·m/s'dir.

İkinci adım: Yatayda dış kuvvet olmadığından momentum korunur; kenetlenen arabaların ortak hızı v=103+2=2v = \dfrac{10}{3 + 2} = 2 m/s (sağa) olur.

Üçüncü adım: Çarpışma öncesi kinetik enerji 12⋅3⋅62+12⋅2⋅42=54+16=70\tfrac12 \cdot 3 \cdot 6^2 + \tfrac12 \cdot 2 \cdot 4^2 = 54 + 16 = 70 J, sonrası 12⋅5⋅22=10\tfrac12 \cdot 5 \cdot 2^2 = 10 J'dür. Azalma 70−10=6070 - 10 = 60 J'dür. Kenetlenen çarpışmada momentum korunur ama kinetik enerji korunmaz; aradaki fark ısıya ve sese dönüşür.

Çeldiriciler:

  • 0: kinetik enerjinin korunduğunu varsayar; kenetlenme esnek olmayan çarpışmadır.
  • 2,4: momentumları yönsüz toplayıp (18+8=2618 + 8 = 26) ortak hızı 5,2 m/s bulur; momentum vektörel bir büyüklüktür.
  • 54: yalnız X'in ilk kinetik enerjisini kayıp sayar.
  • 67,5: ortak hızı hızların ortalaması (1 m/s) alır; kütleler farklı olduğundan bu doğru değildir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 5

  • Tork ve denge (ağırlık merkezi)
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    F₃ kuvvetinin O noktasına göre torku sıfırdır.

  2. II.

    F₁ kuvvetinin O noktasına göre torkunun büyüklüğü 30 N·m'dir.

  3. III.

    Levhaya etki eden toplam torkun büyüklüğü 10 N·m'dir ve levha saat yönünün tersine dönmeye başlar.

Yatay bir masa üzerinde duran dikdörtgen biçimli türdeş bir levha, sol alt köşesindeki O noktasından geçen ve masaya dik olan sabit bir eksen çevresinde sürtünmesiz olarak dönebilmektedir. Şekil, levhanın üstten görünüşüdür ve birim karelere bölünmüş düzlem üzerine çizilmiştir. Levhaya masa düzleminde F₁, F₂ ve F₃ kuvvetleri şekildeki gibi uygulanmaktadır; kuvvetlerin büyüklükleri ve birim karenin kenar uzunluğu şekilde verilmiştir.

Buna göre, levhayla ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur?

Birim karelere bölünmüş düzlemde 4 m x 3 m boyutlu levha, sol alt köşesi O çevresinde dönebilir. Sağ üst köşeye sola 10 N, sağ alt köşeye aşağı 5 N, sol üst köşeye aşağı 15 N kuvvet uygulanmıştır; birim kare 1 m.
  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız II

  3. C

    I ve II

  4. D

    II ve III

  5. E

    I, II ve III

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adım: Torkun büyüklüğü, kuvvet ile kuvvetin doğrultusunun dönme noktasına dik uzaklığının çarpımıdır: τ=F⋅d⊥\tau = F \cdot d_{\perp}. Şekilden F₁ = 10 N sağ üst köşeden sola, F₂ = 5 N sağ alt köşeden aşağı, F₃ = 15 N sol üst köşeden aşağı yönelir.

İkinci adım: F₃'ün doğrultusu levhanın sol kenarı boyunca uzanır ve O'dan geçer; dik uzaklık sıfır olduğundan torku sıfırdır. I doğrudur.

Üçüncü adım: F₁ yataydır; doğrultusunun O'ya dik uzaklığı 3 m'dir. τ1=10⋅3=30\tau_1 = 10 \cdot 3 = 30 N·m, levhayı saat yönünün tersine döndürmeye çalışır. II doğrudur.

Dördüncü adım: F₂ düşeydir; doğrultusunun O'ya dik uzaklığı 4 m'dir. τ2=5⋅4=20\tau_2 = 5 \cdot 4 = 20 N·m, saat yönündedir. Toplam tork 30−20=1030 - 20 = 10 N·m olup saat yönünün tersinedir; III doğrudur.

Doğru yargılar I, II ve III'tür.

Çeldiriciler:

  • "Yalnız I": F₁ için uygulama noktasının O'ya uzaklığı olan 5 m kullanılırsa 50 N·m bulunur; tork için kuvvet doğrultusunun dik uzaklığı gerekir.
  • "Yalnız II": F₃'e 45 N·m tork yüklenirse hem I hem III yanlış görünür; oysa doğrultusu O'dan geçen kuvvetin torku sıfırdır.
  • "I ve II": zıt yönlü torklar toplanırsa 50 N·m bulunur; zıt yönlü torklar birbirinden çıkarılır.
  • "II ve III": F₃'ün tork oluşturduğu düşünülüp toplamda unutulmasından gelir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 6

  • Manyetik alan ve manyetik kuvvet (11. sınıf)
  • Orta
  • Şekilli soru

Sağa doğru yönelmiş, şiddeti 0,5 T olan düzgün bir manyetik alanın bulunduğu bölgeye K, L ve M iletkenleri yerleştirilmiştir. İletkenlerin uzunlukları, taşıdıkları akımlar ve alanla aralarındaki açılar şekil üzerinde verilmiştir. İletkenlerin birbirine uyguladığı kuvvetler ihmal edilmektedir. (sin 30° = 0,5; sin 37° = 0,6; cos 37° = 0,8)

K, L ve M iletkenlerine etkiyen manyetik kuvvetler için verilen yargılardan hangisi doğrudur?

Sağa yönelmiş 0,5 T düzgün alanda üç iletken: K 40 cm, 2 A, alanla 30° açılı; L 50 cm, 4 A, alanla 37° açılı; M 60 cm, 5 A, akımı alanla aynı yönde.
  1. A

    L iletkenine etkiyen manyetik kuvvet 0,8 N büyüklüğündedir.

  2. B

    K iletkenine etkiyen kuvvetin büyüklüğünün L iletkenine etkiyenin büyüklüğüne oranı 1/3'tür.

    Doğru cevap
  3. C

    K iletkenine etkiyen manyetik kuvvet, alan çizgileriyle aynı doğrultudadır.

  4. D

    K iletkenine etkiyen kuvvetin büyüklüğünün L iletkenine etkiyenin büyüklüğüne oranı 1/2'dir.

  5. E

    En büyük manyetik kuvvet M iletkenine etkir.

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: Şekilden K için 40 cm, 2 A ve 30°; L için 50 cm, 4 A ve 37° okunur. M iletkeninin akımı alanla aynı yöndedir, yani aradaki açı 0°'dir.

İkinci adım: Düzgün alandaki akım taşıyan düz iletkene etkiyen kuvvet F=B⋅i⋅ℓ⋅sin⁡θF = B \cdot i \cdot \ell \cdot \sin\theta bağıntısıyla hesaplanır. Buna göre FK=0,5⋅2⋅0,4⋅0,5=0,2F_K = 0{,}5 \cdot 2 \cdot 0{,}4 \cdot 0{,}5 = 0{,}2 N, FL=0,5⋅4⋅0,5⋅0,6=0,6F_L = 0{,}5 \cdot 4 \cdot 0{,}5 \cdot 0{,}6 = 0{,}6 N ve sin⁡0°=0\sin 0° = 0 olduğundan FM=0F_M = 0 bulunur.

Üçüncü adım: FK/FL=0,2/0,6=1/3F_K / F_L = 0{,}2 / 0{,}6 = 1/3 olur; bu yargı doğrudur. Sağ el kuralına göre kuvvet hem akıma hem alana dik olduğundan K ve L iletkenlerine etkiyen kuvvetler sayfa düzlemine diktir.

Çeldiriciler:

  • "0,8 N" sonucu, L için sinüs yerine kosinüs alındığında çıkar (0,5⋅4⋅0,5⋅0,80{,}5 \cdot 4 \cdot 0{,}5 \cdot 0{,}8).
  • "Alan çizgileriyle aynı doğrultuda" yargısı yanlıştır; manyetik kuvvet alana diktir, K'ye etkiyen kuvvet sayfa düzleminden içe ya da dışa doğrudur.
  • "1/2" oranı yalnız akımlar karşılaştırıldığında (2/42/4) bulunur; uzunluk ve açı ihmal edilmiştir.
  • "En büyük kuvvet M'ye etkir" yargısı, açı hesaba katılmayıp 0,5⋅5⋅0,6=1,50{,}5 \cdot 5 \cdot 0{,}6 = 1{,}5 N bulunduğunda ortaya çıkar; oysa alana paralel akım taşıyan iletkene kuvvet etkimez.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 7

  • Alternatif akım
  • Zor
  • Şekilli soru

Şekildeki seri devrede direnç, bobin ve sığaç, etkin gerilimi 100 V olan alternatif gerilim kaynağına bir ampermetreyle birlikte seri bağlanmıştır. Direncin değeri ile bobinin ve sığacın kaynağın frekansındaki reaktansları şekilde verilmiştir. Bağlantı kablolarının ve ampermetrenin direnci önemsenmemekte, devre elemanları ideal kabul edilmektedir.

Buna göre, devreyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Alternatif gerilim kaynağına seri bağlı ampermetre, R = 30 Ω direnç, reaktansı 80 Ω olan bobin ve reaktansı 40 Ω olan sığaç.
  1. A

    Devrenin empedansı 150 Ω'dur.

  2. B

    Ampermetrenin gösterdiği değer 2√2 A'dir.

  3. C

    Bobinin uçları arasındaki etkin gerilim 160 V'tur.

    Doğru cevap
  4. D

    Direnç, bobin ve sığacın uçları arasındaki etkin gerilimlerin toplamı 100 V'tur.

  5. E

    Devre kapasitif özellik gösterir.

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: Şekilden R=30 ΩR = 30\ \Omega, XL=80 ΩX_L = 80\ \Omega ve XC=40 ΩX_C = 40\ \Omega okunur. Seri RLC devresinin empedansı Z=R2+(XL−XC)2=302+402=50 ΩZ = \sqrt{R^2 + (X_L - X_C)^2} = \sqrt{30^2 + 40^2} = 50\ \Omega'dur.

İkinci adım: Etkin akım I=VZ=10050=2I = \dfrac{V}{Z} = \dfrac{100}{50} = 2 A'dir; ampermetre bu etkin değeri gösterir.

Üçüncü adım: Bobinin uçları arasındaki etkin gerilim VL=I⋅XL=2⋅80=160V_L = I \cdot X_L = 2 \cdot 80 = 160 V'tur. Bobin geriliminin kaynak geriliminden büyük olması seri devrede mümkündür, çünkü bobin ve sığaç gerilimleri zıt evrelidir. Bu ifade doğrudur.

Çeldiriciler:

  • "150 Ω" ifadesi direnç ve reaktansların cebirsel toplamıdır; empedans vektörel toplamla bulunur ve 50 Ω'dur.
  • "2√2 A" ifadesi akımın tepe değeridir; ampermetre etkin değer olan 2 A'i gösterir.
  • "Gerilimlerin toplamı 100 V" ifadesi yanlıştır; etkin değerlerin toplamı 60+160+80=30060 + 160 + 80 = 300 V'tur, kaynak gerilimi bunların vektörel toplamıdır.
  • "Kapasitif" ifadesi yanlıştır; XL>XCX_L > X_C olduğundan devre indüktiftir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 8

  • Transformatörler
  • Zor
  • Şekilli soru

Şekildeki düzenekte iki ideal transformatör art arda bağlanmıştır. Birinci transformatörün birincil bobini, etkin değeri 20 V olan alternatif gerilim kaynağına; ikinci transformatörün ikincil bobini ise bir lambaya bağlıdır. Lambadan geçen etkin akım 2 A'dir. Bobinlerin sarım sayıları şekilde verilmiştir.

Buna göre, lambanın uçları arasındaki etkin gerilim ve kaynağa bağlı bobinden geçen etkin akım sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?

Art arda bağlı iki ideal transformatör. Birincinin bobinlerinde 100 ve 500, ikincinin bobinlerinde 600 ve 300 sarım vardır; girişte kaynak, çıkışta lamba bağlıdır.
  1. A

    8 V ve 0,8 A

  2. B

    10 V ve 1 A

  3. C

    50 V ve 0,8 A

  4. D

    50 V ve 5 A

    Doğru cevap
  5. E

    110 V ve 11 A

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: İdeal transformatörde V2V1=N2N1\dfrac{V_2}{V_1} = \dfrac{N_2}{N_1}'dir. Birinci transformatörde sarım sayıları 100 ve 500 olduğundan ara gerilim 20⋅500100=10020 \cdot \dfrac{500}{100} = 100 V olur.

İkinci adım: Bu gerilim ikinci transformatörün 600 sarımlı birincil bobinine uygulanır; 300 sarımlı ikincil bobinde 100⋅300600=50100 \cdot \dfrac{300}{600} = 50 V elde edilir. Lambanın gerilimi 50 V'tur.

Üçüncü adım: İdeal transformatörlerde güç korunur. Lambanın gücü 50⋅2=10050 \cdot 2 = 100 W olduğundan kaynağa bağlı bobinden geçen akım 10020=5\dfrac{100}{20} = 5 A'dir. Gerilimin düştüğü yerde akım aynı oranda artar.

Çeldiriciler:

  • "8 V ve 0,8 A": gerilim oranı sarım sayılarının ters oranı alınmıştır.
  • "10 V ve 1 A": birinci transformatör atlanmış, yalnız 300/600 oranı uygulanmıştır.
  • "50 V ve 0,8 A": gerilim doğru, ancak akım gerilim oranıyla aynı yönde değiştirilmiştir; güç korunumu 20⋅0,8≠50⋅220 \cdot 0{,}8 \neq 50 \cdot 2 olduğunu gösterir.
  • "110 V ve 11 A": dönüşüm oranları (55 ve 0,50{,}5) çarpılacakken toplanmıştır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 9

  • Kütle çekim ve Kepler yasaları
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Kütleleri 2m ve 5m olan X ve Y cisimleri arasındaki uzaklık d iken cisimler birbirine F büyüklüğünde kütle çekim kuvveti uygulamaktadır. Daha sonra X'in kütlesi üç katına çıkarılıyor, Y'nin kütlesi değiştirilmiyor ve cisimler arasındaki uzaklık yarıya indiriliyor. Cisimlerin boyutları aralarındaki uzaklığa göre önemsenmeyecek kadar küçüktür.

Son durumda X'in Y'ye uyguladığı kütle çekim kuvvetinin büyüklüğü F₁, Y'nin X'e uyguladığı kütle çekim kuvvetinin büyüklüğü F₂ olduğuna göre, aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

  1. A

    F₁ = 3F/2, F₂ = 3F/2

  2. B

    F₁ = 4F, F₂ = 4F

  3. C

    F₁ = 6F, F₂ = 6F

  4. D

    F₁ = 12F, F₂ = 4F

  5. E

    F₁ = 12F, F₂ = 12F

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adım: Kütle çekim kuvveti F=G mXmYd2F = G\,\dfrac{m_X m_Y}{d^2} bağıntısıyla verilir; kuvvet kütlelerin çarpımıyla doğru, uzaklığın karesiyle ters orantılıdır.

İkinci adım: X'in kütlesi 3 katına çıkar, Y'ninki değişmez, uzaklık yarıya iner: F′=F⋅3⋅1(1/2)2=12FF' = F \cdot \dfrac{3 \cdot 1}{(1/2)^2} = 12F.

Üçüncü adım: Etki-tepki ilkesine göre iki cisim birbirine eşit büyüklükte ve zıt yönlü kuvvet uygular; kütleleri farklı olsa da F1=F2=12FF_1 = F_2 = 12F'dir.

Çeldiriciler:

  • "6F" değerleri kuvvet uzaklıkla ters (karesiyle değil) orantılı sanıldığında çıkar.
  • "3F/2" değerleri uzaklık yarıya inince kuvvetin de yarıya indiği sanıldığında çıkar; uzaklık azalınca kuvvet artar.
  • "4F" değerleri X'in kütle artışı unutulduğunda yalnız uzaklığın etkisini gösterir.
  • "F₁ = 12F, F₂ = 4F" seçeneği, kütleleri farklı cisimlerin birbirine farklı kuvvet uyguladığını varsayar; bu, etki-tepki ilkesine aykırıdır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 10

  • Basit harmonik hareket
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    K'nin periyodu, L'nin periyodunun 2 katıdır.

  2. II.

    L'nin kütlesi m'ye indirilirse L'nin periyodu küçülür.

  3. III.

    L sarkacı çekim ivmesi g/4 olan bir gezegene götürülürse periyodu, K'nin Dünya'daki periyoduna eşit olur.

Dünya'daki bir laboratuvarda, kütleleri sırasıyla m ve 2m olan K ve L basit sarkaçları tavana şekildeki gibi asılmıştır. Sarkaçların ip boyları şekilde verilmiştir. Sarkaçların ipleri esnemez ve kütleleri önemsenmeyecek kadar hafiftir; topları noktasal kabul edilmektedir. Sarkaçlar küçük genlikle salınmakta, sürtünmeler önemsenmemektedir. Dünya'nın çekim ivmesi g'dir.

Buna göre, sarkaçlarla ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur?

Tavana asılı iki basit sarkaç: K sarkacının ip boyu 1,6 m, L sarkacının ip boyu 0,4 m'dir.
  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız III

  3. C

    I ve II

  4. D

    I ve III

    Doğru cevap
  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Küçük genlikli basit sarkacın periyodu T=2πℓgT = 2\pi\sqrt{\dfrac{\ell}{g}}'dir; periyot ip boyunun ve çekim ivmesinin karekökleriyle değişir, kütleye ve küçük genliğe bağlı değildir.

İkinci adım: I. Şekilden ℓK=1,6\ell_K = 1{,}6 m ve ℓL=0,4\ell_L = 0{,}4 m okunur. TKTL=1,60,4=4=2\dfrac{T_K}{T_L} = \sqrt{\dfrac{1{,}6}{0{,}4}} = \sqrt{4} = 2 olduğundan I doğrudur.

Üçüncü adım: II. Kütle periyodu değiştirmez; L'nin kütlesi m'ye indirilse de periyodu aynı kalır. II yanlıştır.

Dördüncü adım: III. L, çekim ivmesi g/4g/4 olan gezegende T=2π0,4g/4=2π1,6gT = 2\pi\sqrt{\dfrac{0{,}4}{g/4}} = 2\pi\sqrt{\dfrac{1{,}6}{g}} periyoduyla salınır; bu, K'nin Dünya'daki periyoduna eşittir. III doğrudur.

Doğru yargılar I ve III'tür.

Çeldiriciler:

  • "Yalnız III": periyot boyla doğru orantılı sanılırsa oran 4 bulunur; oysa ilişki kareköklüdür.
  • "Yalnız I": çekim ivmesi azalınca periyodun da azaldığı sanılırsa III yanlış görünür; oysa periyot g\sqrt{g} ile ters orantılıdır.
  • "I, II ve III" ve "I ve II": periyodun kütleye bağlı olduğunu varsayar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 11

  • Düzgün çembersel hareket
  • Orta
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Otomobilin bu virajı kaymadan alabileceği en büyük sürat, otomobilin kütlesi arttıkça artar.

  2. II.

    İp koptuğu anda küre, o andaki hız vektörünün doğrultusunda, yani çembere teğet olarak hareketine başlar.

  3. III.

    Otomobili çembersel yörüngede tutan merkezcil kuvveti, tekerlekler ile yol arasındaki sürtünme kuvveti sağlar.

Bir atlet, ucuna ağır bir küre bağlanmış ipi yatay düzlemde sabit süratle döndürmektedir. Aynı sırada bir otomobil, yatay ve eğimsiz olan, tekerlekler ile asfalt arasındaki sürtünme katsayısı her noktada aynı kalan çembersel bir virajı sabit süratle almaktadır. Hava direnci ve ipin kütlesi önemsenmemektedir.

Bu iki hareketle ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız II

  3. C

    Yalnız III

  4. D

    II ve III

    Doğru cevap
  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: D

Çözüm

Düzgün çembersel harekette cisme etki eden net kuvvet merkeze yöneliktir ve bu merkezcil kuvvet ayrı bir kuvvet değildir; ip gerilmesi, sürtünme gibi gerçek bir kuvvet bu görevi üstlenir.

Birinci adım: Döndürülen kürede merkezcil kuvveti ipteki gerilme sağlar. İp koptuğunda bu kuvvet ortadan kalkar; küreye yatay doğrultuda net kuvvet etki etmediğinden küre, o andaki hızının doğrultusunda, yani çembere teğet olarak yoluna devam eder. II doğrudur.

İkinci adım: Yatay virajda otomobile merkeze doğru etki eden tek yatay kuvvet, tekerlekler ile yol arasındaki statik sürtünme kuvvetidir. Bu nedenle merkezcil kuvveti sürtünme sağlar. III doğrudur.

Üçüncü adım: Kaymadan dönebilmek için gereken merkezcil kuvvet en büyük statik sürtünme kuvvetini aşmamalıdır: mv2r≤k mg\dfrac{m v^2}{r} \le k\, m g. Kütle iki tarafta da bulunduğundan sadeleşir ve vmaks=kgrv_{\text{maks}} = \sqrt{k g r} olur. En büyük sürat kütleye bağlı değildir; I yanlıştır. Doğru yargılar II ve III'tür.

Çeldiriciler: 'I, II ve III' seçeneği, ağır aracın yola daha çok bastırıldığı için virajı daha hızlı alabileceğini düşünüp kütlenin hem sürtünmede hem de gereken merkezcil kuvvette bulunduğunu gözden kaçırmaktan doğar. 'Yalnız III' seçeneği, ip koptuğunda kürenin yarıçap doğrultusunda dışarı fırladığını sanmanın sonucudur. 'Yalnız II' seçeneği, merkezcil kuvveti sürtünmeden ayrı, kendi başına etki eden ek bir kuvvet gibi düşünmekten kaynaklanır. 'Yalnız I' seçeneği, merkezcil kuvvetin dışa doğru olduğunu sanan öğrencinin hem kürenin dışa fırladığını hem de sürtünmenin bu kuvveti sağlayamayacağını düşünmesinden çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 12

  • Radyoaktivite, büyük patlama, temel kuvvetler ve parçacıklar
  • Orta
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Protonun nötrona dönüşmesi, aracı parçacıkları W ve Z bozonları olan etkileşimle gerçekleşir.

  2. II.

    Nötronu oluşturan kuarkların ayrışmamasını sağlayan etkileşimin aracı parçacığı fotondur.

  3. III.

    Gama ışınlarının elektronlarca saçılması, elektrik yükleri arasındaki etkileşimin bir örneğidir.

Güneş'in çekirdeğindeki enerji üretiminin ilk basamağında iki proton çarpışır; bu sırada protonlardan biri nötrona dönüşür ve ortama bir pozitron ile bir nötrino salınır. Oluşan döteryum çekirdeğindeki nötronu meydana getiren üç kuark birbirinden kopmadan bağlı kalır. Açığa çıkan enerjinin bir bölümü gama ışınları hâlinde yayılır ve bu ışınlar yoldaki elektronlarca saçılır.

Bu süreçle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız III

  3. C

    I ve III

    Doğru cevap
  4. D

    II ve III

  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: C

Çözüm

Dört temel kuvvet, kendine özgü aracı parçacıklarla aktarılır: güçlü nükleer kuvvet gluonlarla, elektromanyetik kuvvet fotonlarla, zayıf nükleer kuvvet W ve Z bozonlarıyla taşınır; kütle çekimi için öngörülen aracı ise gravitondur.

Birinci adım: Protonun nötrona dönüşmesi, proton içindeki bir yukarı kuarkın aşağı kuarka dönüşmesi demektir. Kuarkın türünü (çeşnisini) değiştirebilen tek etkileşim zayıf nükleer kuvvettir; pozitron ve nötrino salınması da bu etkileşimin izidir. Zayıf kuvvetin aracıları W ve Z bozonları olduğundan I doğrudur.

İkinci adım: Nötron gibi hadronların içindeki kuarkları bağlı tutan, renk yükü üzerinden etkiyen güçlü nükleer kuvvettir ve aracı parçacığı gluondur. Nötronun toplam yükü sıfır olduğu hâlde kuarkları dağılmaz; bu bağın elektriksel kökenli olmadığını gösterir. II yanlıştır.

Üçüncü adım: Gama ışınları yüksek enerjili fotonlardır; elektron ise yüklü bir parçacıktır. Fotonun yüklü bir parçacıkla saçılması elektromanyetik etkileşimdir. III doğrudur. Doğru ifadeler I ve III'tür.

Çeldiriciler: 'Yalnız III' seçeneği, zayıf nükleer kuvvetin aracısını gluon sanıp birinci ifadeyi yanlış saymaktan doğar. 'I, II ve III' seçeneği, kuarkları bir arada tutan kuvveti elektromanyetik kuvvet sanmanın sonucudur. 'Yalnız I' seçeneği, fotonu kütle çekiminin aracısı sayıp saçılmayı elektriksel bir etkileşim olarak görmemekten çıkar. 'II ve III' seçeneği, dönüşüm çekirdek içinde olduğu için onu güçlü nükleer kuvvete bağlamaktan ve kuark bağını elektromanyetik saymaktan kaynaklanır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 13

  • Kırınım ve girişim
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Havada yapılan bir çift yarık deneyinde, aralarındaki uzaklık 0,1 mm olan iki yarık, havadaki dalga boyu 500 nm olan tek renkli ışıkla aydınlatılmakta ve girişim deseni yarıklardan 1,8 m uzaktaki perdede gözlenmektedir. Daha sonra yarıklar, perde ve aralarındaki uzaklıklar değiştirilmeden düzeneğin tamamı kırıcılık indisi 1,5 olan saydam bir sıvının içine alınmaktadır.

Buna göre sıvı içindeki deneyde perdede oluşan ardışık iki aydınlık saçak arasındaki uzaklık kaç milimetredir?

  1. A

    4

  2. B

    6

    Doğru cevap
  3. C

    9

  4. D

    13,5

  5. E

    20,25

Doğru cevap: B

Çözüm

Çift yarık deneyinde ardışık iki aydınlık saçak arasındaki uzaklık Δx=λLd\Delta x = \dfrac{\lambda L}{d} bağıntısıyla bulunur. Işık bir ortamdan diğerine geçerken frekansı değişmez; hızı ve dolayısıyla dalga boyu kırıcılık indisi oranında küçülür.

Birinci adım: Havadaki saçak genişliği hesaplanır. Δxhava=500⋅10−9⋅1,80,1⋅10−3=9⋅10−3 m=9 mm\Delta x_{\text{hava}} = \dfrac{500 \cdot 10^{-9} \cdot 1{,}8}{0{,}1 \cdot 10^{-3}} = 9 \cdot 10^{-3}\ \text{m} = 9\ \text{mm} bulunur.

İkinci adım: Sıvıdaki dalga boyu λsıvı=λn=5001,5≈333 nm\lambda_{\text{sıvı}} = \dfrac{\lambda}{n} = \dfrac{500}{1{,}5} \approx 333\ \text{nm} olur. L ve d değişmediğinden saçak genişliği de aynı oranda küçülür: Δxsıvı=91,5=6 mm\Delta x_{\text{sıvı}} = \dfrac{9}{1{,}5} = 6\ \text{mm}.

Çeldiriciler: '13,5' değeri, düzenek sıvıya alınınca dalga boyunun ve saçak genişliğinin n katına çıktığını sanmanın sonucudur. '4' değeri, saçak genişliğini n yerine n² ile, yani 2,25 ile bölmekten çıkar. '9' değeri, ortam değişince frekansın değiştiğini ve dalga boyunun aynı kaldığını sanıp havadaki değeri yazmaktan kaynaklanır. '20,25' değeri, dalga boyunu n katına çıkarırken yarık aralığının da ortamda n kat küçüldüğünü sanmanın sonucudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 14

  • Modern fiziğin teknolojideki uygulamaları
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Tıbbi görüntülemede kullanılan bir ultrason probu, frekansı 4 MHz olan dalgalar üretmektedir. Bu dalgaların yumuşak dokudaki yayılma hızı 1600 m/s'dir. İnsan kulağının duyabildiği en yüksek frekans yaklaşık 20 kHz kabul edilmektedir.

Buna göre probun dokuda oluşturduğu dalganın insan kulağınca duyulup duyulamayacağı ve dokudaki dalga boyu nedir?

  1. A

    Duyulamaz, 0,4 mm

    Doğru cevap
  2. B

    Duyulabilir, 0,4 mm

  3. C

    Duyulabilir, 400 mm

  4. D

    Duyulamaz, 2500 mm

  5. E

    Duyulamaz, 75 000 mm

Doğru cevap: A

Çözüm

Ultrason, frekansı insan kulağının duyabildiği üst sınırın üzerinde olan mekanik bir ses dalgasıdır; dokuda yayılırken dalga boyu λ=vf\lambda = \dfrac{v}{f} bağıntısıyla bulunur.

Birinci adım: Frekans SI birimine çevrilir: 4 MHz=4⋅106 Hz4\ \text{MHz} = 4 \cdot 10^{6}\ \text{Hz}.

İkinci adım: Dalga boyu hesaplanır: λ=16004⋅106=4⋅10−4 m=0,4 mm\lambda = \dfrac{1600}{4 \cdot 10^{6}} = 4 \cdot 10^{-4}\ \text{m} = 0{,}4\ \text{mm}.

Üçüncü adım: Frekans duyulabilir üst sınırla karşılaştırılır: 4⋅1062⋅104=200\dfrac{4 \cdot 10^{6}}{2 \cdot 10^{4}} = 200. Probun frekansı üst sınırın 200 katı olduğundan bu dalga insan kulağınca duyulamaz. Dalga duyulamaz ve dalga boyu 0,4 mm'dir.

Çeldiriciler: 'Duyulabilir, 0,4 mm' seçeneği dalga boyunu doğru bulup ultrasonun duyulabilir aralıkta olduğunu sanmaktan doğar. 'Duyulabilir, 400 mm' seçeneği MHz'i kHz gibi çevirip frekansı 4000 Hz almanın sonucudur; bu hatayla dalga boyu bin kat büyük çıkar ve 4 kHz duyulabilir sanılır. 'Duyulamaz, 2500 mm' seçeneği bağıntıyı λ=fv\lambda = \dfrac{f}{v} biçiminde ters yazmaktan çıkar. 'Duyulamaz, 75 000 mm' seçeneği ultrasonu elektromanyetik dalga sanıp ışık hızını (3⋅1083 \cdot 10^{8} m/s) kullanmanın sonucudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 15

  • Modern atom teorisi ve elektron dizilimi
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Temel hâldeki X atomunun iki elektron almasıyla oluşan X2−\mathrm{X^{2-}} iyonu, temel hâldeki 36Kr_{36}\mathrm{Kr} atomu ile aynı elektron dizilimine sahiptir.

Buna göre temel hâldeki X atomunda açısal momentum kuantum sayısı (ℓ\ell) 1 olan orbitallerde toplam kaç elektron bulunur?

  1. A

    4

  2. B

    9

  3. C

    10

  4. D

    16

    Doğru cevap
  5. E

    24

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: X2−\mathrm{X^{2-}} iyonu kriptonla aynı dizilime sahip olduğundan 36 elektronu vardır. İyon iki elektron alarak oluştuğu için nötr X atomunun elektron sayısı, dolayısıyla atom numarası 36 − 2 = 34 olur.

İkinci adım: 34 elektronun temel hâl dizilimi 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 4s2 3d10 4p41s^2\,2s^2\,2p^6\,3s^2\,3p^6\,4s^2\,3d^{10}\,4p^4 şeklindedir.

Üçüncü adım: ℓ=1\ell = 1 değeri p orbitallerine karşılık gelir. p orbitallerindeki elektronlar kabuklara göre toplanırsa 2p'de 6, 3p'de 6 ve 4p'de 4 olmak üzere 6 + 6 + 4 = 16 elektron bulunur.

Çeldiriciler: 10, ℓ=2\ell = 2 olan d orbitallerindeki elektron sayısıdır; ℓ\ell ile orbital türünü eşleştirirken d orbitalini seçmekten doğar. 4, yalnız son kabuktaki 4p elektronlarının sayılmasıyla bulunur. 9, elektron içeren p orbitallerinin sayısıdır (her p alt kabuğunda üç orbital); orbital sayısı elektron sayısıyla karıştırılmıştır. 24 ise p elektronlarına s orbitallerindeki 8 elektronun da eklenmesiyle elde edilir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 16

  • Gaz karışımları, kinetik teori, gerçek gazlar
  • Zor
  • Şekilli soru

Bir miktar magnezyum şerit, yeterli miktarda hidroklorik asit ile tamamen tepkimeye giriyor ve açığa çıkan hidrojen gazının tamamı şekildeki düzenekte 500 mL'lik ters çevrilmiş bir silindirde su üstünde toplanıyor. Silindirin içindeki ve dışındaki su seviyeleri eşitlendiğinde sıcaklık 27 °C, atmosfer basıncı 711 mmHg ve suyun bu sıcaklıktaki buhar basıncı 27 mmHg'dir.

Buna göre tepkimeye giren magnezyum kaç gramdır? (Mg: 24 g/mol; R = 0,082 L·atm/(mol·K))

Magnezyum ile hidroklorik asidin tepkimesinden çıkan hidrojen gazı, su dolu bir kapta ters çevrilmiş silindirde su üstünde toplanmaktadır. Silindirdeki gaz bölümünün hacmi 410 mL olarak işaretlenmiştir.
  1. A

    0,36

    Doğru cevap
  2. B

    0,37

  3. C

    0,39

  4. D

    0,44

  5. E

    4,00

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: Şekilde silindirdeki gaz bölümünün hacmi 410 mL, yani 0,41 L olarak verilmiştir. Su seviyeleri eşitlendiğinde silindirdeki toplam basınç atmosfer basıncına eşittir; bu basınç hidrojen gazı ile su buharının kısmi basınçlarının toplamıdır.

İkinci adım: Hidrojenin kısmi basıncı 711 − 27 = 684 mmHg olur. Bu değer 684 / 760 = 0,9 atm'dir.

Üçüncü adım: Sıcaklık 27 + 273 = 300 K alınarak n=PVRT=0,9⋅0,410,082⋅300=0,015n = \dfrac{PV}{RT} = \dfrac{0{,}9 \cdot 0{,}41}{0{,}082 \cdot 300} = 0{,}015 mol hidrojen bulunur.

Dördüncü adım: Mg+2HCl→MgCl2+H2\mathrm{Mg + 2HCl \rightarrow MgCl_2 + H_2} denkleminde magnezyum ile hidrojenin mol oranı 1 : 1 olduğundan 0,015 mol Mg tepkimeye girmiştir. Kütlesi 0,015 · 24 = 0,36 g'dır.

Çeldiriciler: 0,37 (yaklaşık), su buharı basıncı çıkarılmadan 711 mmHg'nın doğrudan hidrojen basıncı sayılmasıyla bulunur. 0,39 (yaklaşık), buhar basıncının çıkarılacağı yerde eklenmesiyle elde edilir. 4,00, sıcaklığın kelvine çevrilmeden 27 alınmasından doğar. 0,44 (yaklaşık) ise gaz hacmi olarak şekildeki gaz bölümü yerine silindirin tamamının (500 mL) alınmasıyla bulunur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 17

  • Gaz yasaları ve ideal gaz
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

İdeal davrandığı kabul edilen bir gaz örneğinin kütlesi 1,28 g'dır. Bu örnek, 600 mL hacimli sabit hacimli bir kaba konulduğunda 27 °C sıcaklıkta kabın çeperlerine 0,82 atm basınç yapmaktadır. Kapta gazdan başka madde bulunmamaktadır.

Buna göre bu gazın mol kütlesi kaç g/mol'dür? (R = 0,082 L·atm/(mol·K))

  1. A

    0,0256

  2. B

    0,064

  3. C

    5,76

  4. D

    47,8

  5. E

    64

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adım: Değerler ideal gaz denklemine uygun birimlere çevrilir: hacim 600 mL = 0,6 L, sıcaklık 27 + 273 = 300 K.

İkinci adım: Mol sayısı n=PVRT=0,82⋅0,60,082⋅300=0,02n = \dfrac{PV}{RT} = \dfrac{0{,}82 \cdot 0{,}6}{0{,}082 \cdot 300} = 0{,}02 mol bulunur.

Üçüncü adım: Mol kütlesi M=mn=1,280,02=64M = \dfrac{m}{n} = \dfrac{1{,}28}{0{,}02} = 64 g/mol olur. Bu değer, örneğin kükürt dioksit (SO2\mathrm{SO_2}) gazının mol kütlesine karşılık gelir.

Çeldiriciler: 5,76, sıcaklığın kelvine çevrilmeden 27 alınmasıyla bulunur. 0,0256, PV=mMRTPV = \dfrac{m}{M}RT bağıntısında m ile M yer değiştirilip M = n · m yazılmasından doğar. 0,064, hacmin litreye çevrilmeden 600 olarak yazılmasından çıkar. 47,8 (yaklaşık) ise koşullar normal şartlar olmadığı hâlde mol sayısının 0,6 / 22,4 ile hesaplanmasından elde edilir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 18

  • Çözünme ve derişim birimleri
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Kütlece %98'lik derişik sülfürik asit çözeltisinin yoğunluğu 1,84 g/mL'dir. Laboratuvarda bu çözeltiden bir miktar alınıp saf suyla seyreltilerek 2,3 M sülfürik asit çözeltisinden 400 mL hazırlanacaktır.

Buna göre kullanılması gereken derişik asit çözeltisinin hacmi kaç mL'dir? (H2SO4\mathrm{H_2SO_4}: 98 g/mol)

  1. A

    25

  2. B

    50

    Doğru cevap
  3. C

    92

  4. D

    500

  5. E

    3200

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: Derişik çözeltinin 1 litresinin kütlesi yoğunluktan 1,84 · 1000 = 1840 g bulunur.

İkinci adım: Bu kütlenin %98'i sülfürik asittir: 1840 · 0,98 = 1803,2 g. Mol sayısı 1803,2 / 98 = 18,4 mol olduğundan derişik çözeltinin molaritesi 18,4 M'dir. Aynı sonuç M=d⋅%⋅10MAM = \dfrac{d \cdot \% \cdot 10}{M_A} bağıntısıyla da bulunur.

Üçüncü adım: Seyreltmede çözünenin mol sayısı değişmez: M1V1=M2V2M_1 V_1 = M_2 V_2. Buradan 18,4⋅V1=2,3⋅40018{,}4 \cdot V_1 = 2{,}3 \cdot 400 ve V1=50V_1 = 50 mL bulunur.

Çeldiriciler: 92, yoğunluk hesaba katılmadan %98'lik çözeltinin litresinde 980 g asit varmış gibi molaritenin 10 M alınmasıyla bulunur. 500, bağıntıdaki 10 katsayısı unutularak molaritenin 1,84 M hesaplanmasından doğar. 3200, seyreltme bağıntısında hacim oranı ters kurulup V1=M1V2M2V_1 = \dfrac{M_1 V_2}{M_2} yazılmasından çıkar. 25 ise mol kütlesi yerine eşdeğer kütle (49 g) kullanılarak derişimin 36,8 alınmasıyla elde edilir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 19

  • Oluşum entalpisi, bağ enerjisi ve Hess yasası
  • Zor
  • Şekilli soru

Şekilde gaz fazında gerçekleşen bir tepkimede yer alan moleküllerin Lewis yapıları ve tepkime katsayıları gösterilmiştir. Bu tepkimede kırılan ve oluşan bağlara ait ortalama bağ enerjileri aşağıda verilmiştir:

C≡C: 839 kJ/mol, C–C: 348 kJ/mol, C–H: 413 kJ/mol, H–H: 436 kJ/mol

Buna göre şekildeki tepkimenin bağ enerjilerinden hesaplanan entalpi değişimi (ΔH) kaç kJ'dir?

Tepkimenin Lewis yapıları: karbonları arasında üçlü bağ olan ve her karbona bir H bağlı C₂H₂, artı, 2 katsayılı H–H, ok ve karbonları arasında tekli bağ olan, her karbona üç H bağlı C₂H₆.
  1. A

    −725

  2. B

    −289

    Doğru cevap
  3. C

    −84

  4. D

    289

  5. E

    2537

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: Şekle göre tepkime C2H2+2H2→C2H6\mathrm{C_2H_2 + 2H_2 \rightarrow C_2H_6} şeklindedir. Girenlerde kırılan bağlar: asetilende 1 tane C≡C ve 2 tane C–H, iki H₂ molekülünde 2 tane H–H bağıdır.

İkinci adım: Üründe oluşan bağlar: etanda 1 tane C–C ve 6 tane C–H bağıdır.

Üçüncü adım: Kırılan bağların enerjisi 839 + 2 · 413 + 2 · 436 = 2537 kJ, oluşan bağların enerjisi 348 + 6 · 413 = 2826 kJ bulunur.

Dördüncü adım: Bağ kırılması enerji gerektirir, bağ oluşumu enerji açığa çıkarır; bu yüzden ΔH = kırılan − oluşan = 2537 − 2826 = −289 kJ olur.

Çeldiriciler: 289, ΔH'nin oluşan eksi kırılan bağ enerjileri olarak yazılmasından doğar. −84, üçlü bağın üç tane C–C tekli bağı gibi sayılmasıyla (3 · 348) bulunur. −725, H₂ katsayısı göz ardı edilip H–H bağının bir kez sayılmasından çıkar. 2537 ise yalnız kırılan bağların enerji toplamının ΔH sanılmasıdır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 20

  • Tepkime hızı
  • Kolay
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Kaba aynı sıcaklıkta bir miktar X2\mathrm{X_2} gazı eklemek

  2. II.

    Sistemin sıcaklığını artırmak

  3. III.

    Kaba uygun bir katalizör eklemek

Gaz fazında tek basamakta gerçekleşen X2(g)+Y2(g)→2XY(g)\mathrm{X_2(g) + Y_2(g) \rightarrow 2XY(g)} tepkimesi, sabit hacimli kapalı bir kapta yürütülmektedir. Tepkimenin hız bağıntısı r=k[X2][Y2]r = k[\mathrm{X_2}][\mathrm{Y_2}] şeklindedir. Sistemde aşağıdaki değişiklikler ayrı ayrı uygulanıyor.

Bu değişikliklerden hangileri tepkimenin hız sabitinin (k) sayısal değerini değiştirir?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız II

  3. C

    Yalnız III

  4. D

    II ve III

    Doğru cevap
  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Hız sabiti k, tepkimeye giren maddelerin derişimine bağlı değildir; sıcaklığa ve tepkimenin aktifleşme enerjisine bağlıdır.

İkinci adım: Kaba aynı sıcaklıkta X2\mathrm{X_2} eklemek derişimi artırır; tepkime hızı artar ama k değişmez, bu yüzden I. değişiklik k'yi etkilemez. Sıcaklık artışı, aktifleşme enerjisini aşan tanecik sayısını artırarak k'yi büyütür; II. değişiklik k'yi değiştirir. Katalizör, aktifleşme enerjisi daha düşük yeni bir mekanizma sağladığından k'yi büyütür; III. değişiklik de k'yi değiştirir. Doğru yanıt II ve III'tür.

Çeldiriciler: 'I, II ve III', derişim artışının hız sabitini de artırdığı yanılgısından doğar. 'Yalnız III', sıcaklığın hız sabitini etkilemediği sanıldığında seçilir. 'Yalnız II', katalizörün yalnız hızı değiştirip k'yi etkilemediği düşünüldüğünde seçilir. 'Yalnız I' ise hız bağıntısında görünen tek etkenin, yani derişimin seçilmesiyle ortaya çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 21

  • Sulu çözelti dengeleri (asit-baz, pH, Kçç, tampon)
  • Zor
  • Şekilli soru

Bir erlende bulunan ve derişimi bilinmeyen 20 mL HCl çözeltisine, bürette bulunan 0,08 M NaOH çözeltisi damla damla ekleniyor. Karışımın pH değerinin eklenen baz hacmiyle değişimi grafikte verilmiştir.

Buna göre bu titrasyonla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Kuvvetli asidin kuvvetli bazla titrasyon eğrisi: yatay eksen eklenen NaOH hacmi (mL) 0-50, dikey eksen pH 0-14. Eğri pH 1 değerinden başlar, eşdeğerlik noktası 25 mL baz hacminde ve pH 7 değerindedir, sonra bazik bölgeye geçer.
  1. A

    Asit çözeltisinin derişimi 0,1 M'dir.

  2. B

    Eşdeğerlik noktasında karışımın pH değeri 7'dir.

  3. C

    Başlangıçtaki asit çözeltisinde 0,0025 mol H+\mathrm{H^+} iyonu vardır.

    Doğru cevap
  4. D

    Eklenen baz hacmi 30 mL olduğunda ortam baziktir.

  5. E

    Eşdeğerlik noktasına kadar 0,002 mol NaOH eklenmiştir.

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: Grafikte eşdeğerlik noktası 25 mL NaOH eklendiğinde görülür. Bu noktaya kadar eklenen baz 0,08 · 0,025 = 0,002 mol'dür.

İkinci adım: HCl ile NaOH 1 : 1 oranında nötrleştiğinden başlangıçta 0,002 mol HCl, yani 0,002 mol H+\mathrm{H^+} vardır. Derişim 0,002 / 0,020 = 0,1 M bulunur; grafiğin başlangıç pH değerinin 1 olması da bunu doğrular.

Üçüncü adım: Kuvvetli asit ile kuvvetli bazın eşdeğerlik noktasında ortamda yalnız nötr NaCl bulunduğundan pH 7'dir. Eşdeğerlikten sonra fazla NaOH eklendiği için 30 mL'de ortam baziktir.

Dördüncü adım: Başlangıçtaki H+\mathrm{H^+} miktarı 0,002 mol olduğundan 0,0025 mol değeri yanlıştır; bu değer asit hacmi yerine eşdeğerlik hacmiyle (0,1 · 0,025) hesaplanınca çıkar.

Çeldiriciler: Derişimin 0,1 M olduğunu söyleyen ifade doğrudur; hacim mL'den L'ye çevrilmeden hesaplanırsa farklı bir derişim bulunur ve bu ifade yanlış sanılır. pH 7 ifadesi, kuvvetli asit-kuvvetli baz eşdeğerliği için doğrudur. 30 mL'de ortamın bazik olduğu ifadesi doğrudur, çünkü bu hacim eşdeğerlik hacmini aşar. 0,002 mol NaOH ifadesi de doğrudur; eşdeğerlik yerine eğrinin sonundaki 50 mL kullanılırsa 0,004 mol bulunur ve ifade yanlış sanılır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 22

  • Kimyasal denge ve Le Chatelier
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Sabit sıcaklıkta tutulan kapalı bir cam kaba yalnız renksiz N2O4\mathrm{N_2O_4} gazı konuluyor. Kapta N2O4(g)⇌2NO2(g)\mathrm{N_2O_4(g) \rightleftharpoons 2NO_2(g)} tepkimesi başlıyor ve kahverengi NO2\mathrm{NO_2} oluştukça kabın rengi bir süre koyulaşıyor, sonra rengin tonu sabit kalıyor.

Rengin sabitlendiği andan sonra bu sistemle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

  1. A

    İleri ve geri tepkimeler eşit hızla sürmektedir.

    Doğru cevap
  2. B

    İleri ve geri tepkimeler durmuştur.

  3. C

    N2O4\mathrm{N_2O_4} gazının tamamı tükenmiştir.

  4. D

    Kaptaki toplam basınç artmaya devam etmektedir.

  5. E

    Kabın kapağı açılsa da aynı denge korunur.

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: Kap kapalı ve sıcaklık sabit olduğundan denge kurulabilir; rengin, yani NO2\mathrm{NO_2} derişiminin sabitlenmesi sistemin dengeye ulaştığını gösterir.

İkinci adım: Kimyasal denge dinamiktir: N2O4\mathrm{N_2O_4} molekülleri ayrışmaya, NO2\mathrm{NO_2} molekülleri birleşmeye devam eder; ancak ileri ve geri tepkimelerin hızları eşit olduğundan derişimler, renk ve basınç gibi gözlenebilir özellikler değişmez. Bu nedenle tepkimelerin eşit hızla sürdüğünü söyleyen ifade doğrudur.

Çeldiriciler: Tepkimelerin durduğu ifadesi, dengenin durgun bir hâl sanılmasından doğar; gözlenebilir değişimin durması tepkimelerin durduğu anlamına gelmez. N2O4\mathrm{N_2O_4} gazının tükendiği ifadesi yanlıştır, çünkü dengede girenler ve ürünler birlikte bulunur. Toplam basıncın artmaya devam ettiği ifadesi, dengede gözlenebilir özelliklerin sabit kaldığı gerçeğiyle çelişir. Kapak açıldığında gaz kaçar ve sistem açık hâle gelir; açık kapta bu gaz dengesi korunamaz.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 23

  • Elektrot potansiyelleri ve pil gerilimi
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Standart koşullarda nikel ve gümüşün indirgenme yarı tepkimeleri ile potansiyelleri aşağıda verilmiştir:

Ni2+(suda)+2e−→Ni(k)\mathrm{Ni^{2+}(suda) + 2e^- \rightarrow Ni(k)} E∘=−0,25\quad E^\circ = -0{,}25 V

Ag+(suda)+e−→Ag(k)\mathrm{Ag^{+}(suda) + e^- \rightarrow Ag(k)} E∘=+0,80\quad E^\circ = +0{,}80 V

Buna göre standart koşullarda gerçekleştirilmek istenen Ni2+(suda)+2Ag(k)→Ni(k)+2Ag+(suda)\mathrm{Ni^{2+}(suda) + 2Ag(k) \rightarrow Ni(k) + 2Ag^{+}(suda)} tepkimesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

  1. A

    Standart potansiyeli −1,05 V olup tepkime istemlidir.

  2. B

    Standart potansiyeli +0,55 V olup tepkime istemlidir.

  3. C

    Standart potansiyeli −1,05 V olup tepkime istemsizdir.

    Doğru cevap
  4. D

    Ters yöndeki tepkimenin standart potansiyeli de −1,05 V'tur.

  5. E

    Tepkime bir pilde kendiliğinden yürüyerek elektrik üretir.

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: Verilen tepkimede Ni2+\mathrm{Ni^{2+}} indirgenir, Ag yükseltgenir. Tepkimenin standart potansiyeli, indirgenen türün potansiyelinden yükseltgenen türün indirgenme potansiyeli çıkarılarak bulunur: E∘=−0,25−(+0,80)=−1,05E^\circ = -0{,}25 - (+0{,}80) = -1{,}05 V. Gümüş yarı tepkimesinin 2 ile çarpılması potansiyeli değiştirmez, çünkü potansiyel madde miktarına bağlı değildir.

İkinci adım: E∘<0E^\circ < 0 olduğundan tepkime istemsizdir; kendiliğinden yürümez, ancak dışarıdan enerji verilerek (elektrolizle) gerçekleştirilebilir. Bu nedenle potansiyelin −1,05 V olduğunu ve tepkimenin istemsiz olduğunu söyleyen ifade doğrudur.

Çeldiriciler: −1,05 V değerini doğru bulup tepkimeyi istemli sayan ifade, negatif potansiyelli tepkimenin de kendiliğinden yürüdüğü yanılgısıdır. +0,55 V değeri, iki indirgenme potansiyelinin toplanmasıyla bulunur. Ters tepkimenin potansiyelinin de −1,05 V olduğu ifadesi yanlıştır; tepkime tersine çevrildiğinde potansiyelin işareti değişir ve +1,05 V olur. Pilde kendiliğinden elektrik ürettiğini söyleyen ifade de yanlıştır, çünkü istemsiz bir tepkime pil olarak çalışmaz.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 24

  • Elektroliz
  • Orta
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Erimiş NaCl'den sodyum metali ve klor gazı elde edilmesi

  2. II.

    Çinko levhanın seyreltik hidroklorik asit çözeltisinde çözünmesi

  3. III.

    Demir bir anahtarın yüzeyinin gümüşle kaplanması

Bir metal işleme atölyesinde gün içinde aşağıdaki işlemler ayrı ayrı yapılmaktadır. Atölyede, elektrotları bir doğru akım güç kaynağına bağlanabilen hücreler ile ısıtıcı ve karıştırıcı gibi başka donanımlar da bulunmaktadır.

Bu işlemlerden hangileri, dış bir doğru akım kaynağı kullanılarak elektrolizle gerçekleştirilir?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız III

  3. C

    I ve II

  4. D

    I ve III

    Doğru cevap
  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Elektroliz, kendiliğinden yürümeyen (istemsiz) bir indirgenme-yükseltgenme tepkimesinin dışarıdan elektrik enerjisi verilerek gerçekleştirilmesidir. Her işlem bu açıdan sınanır.

İkinci adım: Erimiş NaCl'nin sodyum ve klora ayrışması istemsizdir; aktif sodyum metali ancak erimiş tuzun elektrolizi ile elde edilir, bu yüzden I. işlem elektrolizdir. Çinkonun seyreltik hidroklorik asitte çözünmesi istemlidir; çinko hidrojenden aktif olduğundan tepkime kendiliğinden yürür ve dış kaynak gerekmez, II. işlem elektroliz değildir. Demir anahtarın gümüşle kaplanması, anahtarın katot yapıldığı bir elektroliz hücresinde gümüş iyonlarının indirgenmesiyle yapılır; III. işlem elektrolizdir. Doğru yanıt I ve III'tür.

Çeldiriciler: 'I, II ve III', metalin seyreltik asitle tepkimesinin de elektroliz sanılmasından doğar. 'Yalnız I', kaplamanın kendiliğinden yürüdüğünün düşünülmesiyle seçilir. 'Yalnız III', erimiş tuzun ayrışmasının istemli sayılmasından kaynaklanır. 'I ve II' ise kendiliğinden yürüyen, pil tepkimesi gibi elektron aktaran çinko-asit tepkimesinin elektroliz sanılıp kaplamanın dışarıda bırakılmasıyla ortaya çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 25

  • Karbon kimyasına giriş (formüller, Lewis, hibritleşme)
  • Orta
  • Şekilli soru

Bir hidrojenleme biriminde, şekildeki X molekülüne nikel katalizörlüğünde hidrojen katılarak Y molekülü elde ediliyor. Tepkimeye giren ve oluşan moleküller şekilde açık formülleriyle gösterilmiştir.

Bu tepkimeyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Açık formüller: X üç karbonlu, birinci ile ikinci karbon arası ikili bağlı, altı hidrojenli; ikinci molekül H₂; Y üç karbonlu, bütün bağları tekli, sekiz hidrojenli.
  1. A

    X'teki karbon atomları arasındaki sigma bağlarından biri kopar.

  2. B

    Y'deki karbon atomlarından biri sp² hibritleşmesini korur.

  3. C

    Molekül başına sigma bağı sayısı X'ten Y'ye geçişte azalır.

  4. D

    X'teki iki sp² karbonun her ikisi Y'de sp³ hibritlidir.

    Doğru cevap
  5. E

    Y'deki pi bağı sayısı X'tekinden fazladır.

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Şekildeki X molekülünde birinci ile ikinci karbon arasında ikili bağ vardır. İkili bağ bir sigma ve bir pi bağından oluşur. Katılma tepkimesinde daha zayıf olan pi bağı açılır ve H₂'nin iki hidrojen atomu bu iki karbona birer birer bağlanır; karbon-karbon sigma bağı yerinde kalır.

İkinci adım: Bir karbonun hibrit türü, çevresindeki sigma bağı sayısından çıkar. X'te ikili bağın iki ucundaki karbonların her biri üç atoma bağlıdır, bu yüzden sp² hibritlidir; üçüncü karbon dört atoma bağlı olduğundan sp³ hibritlidir. Y'de üç karbonun her biri dört atoma tekli bağla bağlıdır, yani hepsi sp³ hibritlidir. Böylece X'teki iki sp² karbonun ikisi de Y'de sp³ hibritli hâle gelir.

Üçüncü adım: Bağ sayıları karşılaştırılır. X'te 2 karbon-karbon sigma bağı, 6 karbon-hidrojen bağı ve 1 pi bağı vardır (8 sigma, 1 pi). Y'de 2 karbon-karbon ve 8 karbon-hidrojen bağı vardır (10 sigma, 0 pi).

Çeldiriciler: 'Karbon atomları arasındaki sigma bağlarından biri kopar' ifadesi yanlıştır; tepkimede karbonlar arasındaki pi bağı açılır, sigma bağı korunur. 'Bir karbon sp² hibritleşmesini korur' ifadesi yanlıştır; Y'de ikili bağ kalmadığı için bütün karbonlar sp³ hibritlidir. 'Sigma bağı sayısı azalır' ifadesi yanlıştır; molekül başına sigma bağı sayısı 8'den 10'a çıkar. 'Pi bağı sayısı X'tekinden fazladır' ifadesi yanlıştır; X'teki tek pi bağı açıldığından Y'de pi bağı yoktur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 26

  • Hidrokarbonlar
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    K ile L birbirinin izomeridir.

  2. II.

    K ile M birbirinin konum izomeridir.

  3. III.

    L ile N'nin kapalı formülleri aynıdır.

K, L, M ve N hidrokarbonlarının iskelet formülleri şekilde verilmiştir.

Bu hidrokarbonlarla ilgili verilen yargılardan hangileri doğrudur?

Dört iskelet formülü. K: beş karbonlu zincir, ikili bağ birinci ve ikinci karbon arasında. L: beş karbonlu doymuş halka. M: beş karbonlu zincir, ikili bağ ikinci ve üçüncü karbon arasında. N: beş karbonlu doymuş zincir.
  1. A

    Yalnız I

  2. B

    I ve II

    Doğru cevap
  3. C

    I ve III

  4. D

    II ve III

  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: İskelet formülünde her köşe ve uç bir karbon atomudur; her karbon dört bağ tamamlayacak kadar hidrojen taşır. K beş karbonlu düz zincirdir ve uçtaki iki karbon arasında ikili bağ vardır: C₅H₁₀. L beş karbonlu, yalnız tekli bağlı bir halkadır; her karbon iki hidrojen taşır: C₅H₁₀. M beş karbonlu düz zincirdir, ikili bağ ikinci ile üçüncü karbon arasındadır: C₅H₁₀. N beş karbonlu, bütün bağları tekli düz zincirdir: C₅H₁₂.

İkinci adım: Kapalı formülü aynı, yapısı farklı bileşikler izomerdir. K ile L'nin kapalı formülü C₅H₁₀'dur; biri düz zincirli alken, öteki halkalı alkan olduğu için birbirinin izomeridir. Halkalı alkanların genel formülü CₙH₂ₙ'dir ve alkenlerinkiyle aynıdır. Bu nedenle I doğrudur.

Üçüncü adım: K ile M'nin karbon iskeleti aynı beş karbonlu düz zincirdir; yalnız ikili bağın yeri farklıdır. İskeleti değiştirmeden fonksiyonel grubun ya da çoklu bağın yerinin değişmesi konum izomerisidir, bu yüzden II doğrudur.

Dördüncü adım: L'nin formülü C₅H₁₀, N'nin formülü C₅H₁₂'dir. Karbon sayıları eşit olsa da halka oluşumu iki hidrojen eksiltir; kapalı formüller farklıdır ve III yanlıştır. Doğru yargılar I ve II'dir.

Çeldiriciler: 'Yalnız I' yanıtı, K ile M arasındaki farkı zincir dallanması sanıp ikinci yargıyı reddetmekten doğar. 'I ve III' yanıtı, halkalı alkanın düz zincirli alkanla aynı genel formüle sahip olduğunu sanmaktan ve konum izomerisini atlamaktan doğar. 'II ve III' yanıtı, halkalı yapıyı alkenle izomer saymamaktan doğar. 'I, II ve III' yanıtı, karbon sayısı aynı olduğu için hidrojen sayısını kontrol etmeden L ile N'yi aynı formüllü saymaktan doğar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 27

  • Karbonil bileşikleri, karboksilik asitler ve esterler
  • Orta
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Karbonil grubundaki karbon atomu iki karbon atomuna bağlıdır.

  2. II.

    Yükseltgendiğinde aynı karbon sayılı bir karboksilik asit oluşturur.

  3. III.

    Molekülünde üç karbon atomu bulunur.

Bir laboratuvarda karbonil bileşiği X, nikel katalizörlüğünde H₂ ile indirgenerek Y alkolüne dönüştürülüyor. Y molekülünde hidroksil grubunun bağlı olduğu karbon atomu, başka iki karbon atomuna bağlıdır.

Buna göre X ile ilgili verilen yargılardan hangileri kesinlikle doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

    Doğru cevap
  2. B

    Yalnız II

  3. C

    I ve II

  4. D

    I ve III

  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: Hidroksil grubunun bağlı olduğu karbon başka iki karbona bağlıysa alkol ikincil alkoldür; Y bir ikincil alkoldür. Karbonil bileşiğine H₂ katıldığında karbonil karbonu, hidroksil grubunu taşıyan karbon olur ve karbon iskeleti değişmez. Aldehitler indirgenince birincil alkol, ketonlar indirgenince ikincil alkol verir; bu nedenle X bir ketondur.

İkinci adım: Ketonda karbonil karbonu iki karbon atomuna bağlıdır. Y'de hidroksilli karbonun bağlı olduğu iki karbon, X'te karbonil karbonunun bağlı olduğu iki karbondur. Bu nedenle I kesinlikle doğrudur.

Üçüncü adım: Ketonlarda karbonil karbonuna bağlı hidrojen bulunmadığından ketonlar ılımlı yükseltgenlerle yükseltgenmez; aynı karbon sayılı karboksilik asit vermez ve Tollens ayıracıyla gümüş aynası oluşturmaz. II yanlıştır.

Dördüncü adım: En küçük keton üç karbonludur, ama dört, beş ya da daha çok karbonlu ketonlar da indirgenince ikincil alkol verir. Verilen bilgiler karbon sayısını belirlemez; X'in en az üç karbonlu olduğu söylenebilir, tam olarak üç karbonlu olduğu söylenemez. III kesin değildir. Kesinlikle doğru olan yalnız I'dir.

Çeldiriciler: 'Yalnız II' ve 'I ve II' yanıtları, ikincil alkol veren bileşiği aldehit sanmaktan ya da ketonun da karboksilik aside yükseltgendiğini düşünmekten doğar. 'I ve III' yanıtı, olası en küçük karbon sayısını kesin karbon sayısı saymaktan doğar. 'I, II ve III' yanıtı, iki yanılgıyı birlikte taşır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 28

  • Dolaşım ve bağışıklık sistemi
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

İnsanda atardamar ve toplardamarların yapı ve işleyiş bakımından karşılaştırılmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

  1. A

    Atardamarlar kanı kalpten organlara taşır.

  2. B

    Toplardamarlarda kanın geri akışını önleyen kapakçıklar bulunur.

  3. C

    Atardamarlardaki kan basıncı toplardamarlardakinden düşüktür.

    Doğru cevap
  4. D

    Akciğer atardamarı oksijence fakir kan taşır.

  5. E

    Atardamar çeperindeki kas tabakası toplardamarınkinden kalındır.

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adımda damarlar taşıma yönüne göre ayrılır: atardamarlar kanı kalpten organlara götürür, toplardamarlar kanı organlardan kalbe getirir. Kanın hangi damarda olduğunu oksijen miktarı değil bu yön belirler.

İkinci adımda basınç karşılaştırılır: karıncıkların kasılmasıyla pompalanan kan önce atardamarlara girdiği için atardamarlardaki kan basıncı yüksektir; bu basınca dayanmak için atardamar çeperinin kas ve esnek doku tabakası kalındır. Kan kılcallardan geçtikten sonra toplardamarlara ulaştığında basınç çok düşmüştür. Bu nedenle atardamarlardaki basıncın toplardamarlardakinden düşük olduğunu söyleyen ifade yanlıştır.

Çeldiriciler: Atardamarların kanı kalpten organlara taşıdığı doğrudur; bu ifadeyi yanlış sayan öğrenci toplardamarların kalpten çıktığını düşünmektedir. Toplardamarlardaki kapakçıklar, basıncı düşük kanın kalbe dönerken geri akmasını önler. Akciğer atardamarı kalpten akciğere oksijence fakir kan götürür; atardamarların her zaman temiz kan taşıdığı düşüncesi yanlıştır. Atardamar çeperinin daha kalın kas tabakası, yüksek basınca dayanma gereğinin sonucudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 29

  • Destek ve hareket sistemi
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

İskelet kası lifinde bir sarkomerin yapısıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

  1. A

    Ardışık iki Z çizgisi arasında kalan bölüm bir sarkomeri oluşturur.

  2. B

    H bölgesinde ince aktin iplikleri kalın miyozin iplikleriyle örtüşür.

    Doğru cevap
  3. C

    I bandı miyozin içermeyen, ince ipliklerden oluşan açık renkli bölgedir.

  4. D

    A bandının iki ucunda ince ve kalın iplikler üst üste gelir.

  5. E

    H bölgesi, koyu renkli A bandının orta kesiminde konumlanır.

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adımda sarkomerin sınırları belirlenir: kasılma birimi olan sarkomer, ardışık iki Z çizgisi arasındaki bölümdür. İnce aktin iplikleri Z çizgisine tutunur ve sarkomerin ortasına doğru uzanır; kalın miyozin iplikleri ise sarkomerin ortasında yer alır ve Z çizgisine ulaşmaz.

İkinci adımda bantların hangi iplikleri taşıdığı eşlenir: Z çizgisinin iki yanındaki açık renkli I bandında miyozin bulunmaz, burayı aktin iplikleri oluşturur. Koyu renkli A bandının boyu miyozin ipliklerinin boyu kadardır; A bandının uçlarında aktin iplikleri miyozinlerin arasına girdiği için iki iplik türü üst üste gelir. A bandının ortasındaki H bölgesine ise dinlenme hâlinde aktin iplikleri ulaşmaz; burada miyozin iplikleri bulunur. Bu nedenle H bölgesinde aktin ile miyozinin örtüştüğünü söyleyen ifade yanlıştır.

Çeldiriciler: Sarkomerin iki Z çizgisi arası olduğunu söyleyen ifade, sarkomerin tanımıdır ve doğrudur. I bandının miyozin içermediği doğrudur; I ve H bölgelerinin içeriğini yer değiştiren öğrenci bu ifadeyi yanlış sayar. A bandının uçlarındaki örtüşme de doğrudur; kasılmada bu örtüşme alanı genişler, ancak ipliklerin kendi boyları değişmez. H bölgesinin A bandının ortasında olduğu doğrudur; kasılma sırasında aktinler birbirine yaklaştıkça bu bölge daralır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 30

  • Boşaltım (üriner) sistemi
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Kandaki kalsiyum düzeyi düştüğünde parathormon ve D vitamininin etkisiyle tüplerden kana Ca⁺² geri emilimi artar.

  2. II.

    Proksimal tüpte kandan tüp sıvısına H⁺ iyonu salgılanarak kan pH'sinin düzenlenmesine katkı sağlanır.

  3. III.

    ADH, toplama kanalında suyun kana geri emilimini artırır.

Sağlıklı bir insanda nefronun tüp bölümlerinde ve toplama kanalında gerçekleşen olaylarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    I ve II

  3. C

    I ve III

  4. D

    II ve III

  5. E

    I, II ve III

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adımda süzüntünün yolu sıralanır: Bowman kapsülünden geçen süzüntü proksimal tüp, Henle kulpu, distal tüp ve toplama kanalından geçerek idrara dönüşür; her bölümde geri emilim ve salgılama olur.

İkinci adımda I. ifade değerlendirilir: kandaki kalsiyum azaldığında paratiroit bezinden salgılanan parathormon ve etkin hâldeki D vitamini, tüplerden kana kalsiyum geri emilimini artırır. I doğrudur.

Üçüncü adımda II. ifade değerlendirilir: proksimal tüp hücreleri kandan tüp sıvısına H⁺ iyonu salgılar ve bikarbonatın geri emilimini sağlar; böbrek bu yolla kan pH'sini düzenler. II doğrudur.

Dördüncü adımda III. ifade değerlendirilir: hipofizden salınan ADH, distal tüp ve toplama kanalı hücrelerinin suya geçirgenliğini artırır; su kana geri emilir ve idrar yoğunlaşır. III doğrudur. Üç ifade de doğru olduğundan cevap I, II ve III'tür.

Çeldiriciler: 'I ve II' seçeneği, ADH'nin toplama kanalında suyun geri emilimini azalttığını sanan öğrencinin cevabıdır. 'I ve III', proksimal tüpün H⁺ salgılamadığını ve pH düzenlemesine katılmadığını düşünen öğrencinin cevabıdır. 'II ve III', kalsiyum geri emilimini aldosteronun denetlediğini sanıp I'i eleyen öğrencinin cevabıdır. 'Yalnız I' ise II ve III'ün ikisini birden gözden kaçıran öğrencinin cevabıdır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 31

  • Endokrin sistem
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Boyun bölgesindeki tiroit bezi ile göğüs boşluğunda yer alan timüs bezinin salgıladığı hormonlar ve etkileriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

  1. A

    Timüsün salgıladığı hormonlar, T lenfositlerinin olgunlaşmasını sağlar.

  2. B

    Timüs hormonları, B lenfositlerinin olgunlaşmasını sağlar.

    Doğru cevap
  3. C

    Besinlerle yeterli iyot alınmadığında tiroksin üretimi azalır.

  4. D

    Tiroit bezi tiroksin ile birlikte kalsitonin hormonunu da salgılar.

  5. E

    Kalsitonin, kandaki kalsiyum düzeyini düşürücü yönde etki eder.

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adımda iki bezin hormonları hatırlanır: tiroit bezi tiroksin ve kalsitonin salgılar; timüs ise timozin gibi hormonlar salgılar.

İkinci adımda timüs hormonlarının hedefi belirlenir: kemik iliğinde üretilen öncül hücrelerden T lenfositleri timüse göç eder ve timüs hormonlarının etkisiyle burada olgunlaşır. B lenfositleri ise olgunlaşmasını kemik iliğinde tamamlar. Bu yüzden timüs hormonlarının B lenfositlerini olgunlaştırdığını söyleyen ifade yanlıştır.

Üçüncü adımda tiroit ifadeleri sınanır: tiroksinin yapısında iyot bulunduğundan iyot eksikliğinde tiroksin üretimi azalır; düşük tiroksin TSH salgısını artırır ve tiroit bezi büyüyerek guatr oluşabilir. Kalsitonin tiroitten salgılanır, kemiklerde kalsiyum depolanmasını artırarak kandaki kalsiyum düzeyini düşürür.

Çeldiriciler: T lenfositlerinin timüs hormonlarıyla olgunlaştığını söyleyen ifade doğrudur; T ve B lenfositlerini karıştıran öğrenci bunu yanlış sayabilir. İyot eksikliğinde tiroksinin azalması doğrudur. Tiroit bezinin tiroksin yanında kalsitonin de salgılaması doğrudur. Kalsitoninin kan kalsiyumunu düşürmesi, parathormonun tersi yönde etki ettiği için doğrudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 32

  • Sindirim sistemi
  • Zor
  • Şekilli soru

Şekilde insan sindirim sisteminin önden görünüşü verilmiş ve bazı yapılar P, R, S, T ve U harfleriyle işaretlenmiştir.

İşaretlenen yapılarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

İnsan sindirim sisteminin önden görünüşü: ağızdan rektuma kadar sindirim borusu ile karaciğer, safra kesesi ve pankreas çizilmiştir; beş yapı P, R, S, T ve U harfleriyle işaretlenmiştir; sağ altta besinin akış yönünü gösteren ok açıklaması vardır.
  1. A

    P'de pepsinin etkisiyle proteinlerin kimyasal sindirimi başlar.

  2. B

    R'nin ürettiği salgı enzim içermez, yağların küçük damlacıklara ayrılmasını sağlar.

  3. C

    T, ince bağırsağa enzim gönderirken kana insülin ve glukagon verir.

  4. D

    U'nun salgıladığı enzimler, sindirilmeden kalan proteinleri amino asitlere parçalar.

    Doğru cevap
  5. E

    U'da sindirim artıklarından su ve bazı mineraller geri emilir.

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adımda şekildeki yapılar adlandırılır: P, yemek borusunun açıldığı ve sol üst karında bulunan midedir; R, sağ üst karında en büyük organ olan karaciğerdir; S, karaciğerin altındaki safra kesesidir; T, midenin altında uzanan ve başı onikiparmak bağırsağının kıvrımında bulunan pankreastır; U, ince bağırsakları çerçeveleyerek rektuma uzanan kalın bağırsaktır.

İkinci adımda organların görevleri eşlenir: midede pepsin etkisiyle proteinlerin kimyasal sindirimi başlar. Karaciğer sindirim enzimi üretmez; ürettiği safra S'de depolanır ve yağları küçük damlacıklara ayırarak lipaz enziminin etki yüzeyini artırır. Pankreas karma bezdir: sindirim enzimlerini onikiparmak bağırsağına, insülin ve glukagon hormonlarını kana verir.

Üçüncü adımda kalın bağırsak değerlendirilir: proteinlerin kimyasal sindirimi ince bağırsakta tamamlanır; kalın bağırsak sindirim enzimi salgılamaz, mukus salgılar. Kalın bağırsakta artıklardaki su ve bazı mineraller geri emilir. Bu nedenle U'nun enzimleriyle proteinlerin amino asitlere parçalandığını söyleyen ifade yanlıştır.

Çeldiriciler: Midede protein sindiriminin başladığını söyleyen ifade doğrudur. Karaciğer salgısının enzim içermediği doğrudur; karaciğerin sindirim enzimi ürettiğini sanan öğrenci bu ifadeyi yanlış sayar. Pankreasın hem enzim hem hormon salgıladığı doğrudur; pankreası yalnız sindirim bezi sanan öğrenci bunu yanlış bulur. Kalın bağırsakta su ve mineral emilimi de doğrudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 33

  • Solunum sistemi
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Dinlenme hâlinde alınan bir soluk havanın yaklaşık %70'i alveollere ulaşır.

  2. II.

    Solunum yollarında kalan hava da alveollerdeki gibi kanla gaz alışverişine katılır.

  3. III.

    Kişi her solukta 800 mL hava alırsa alveollere ulaşan hava 650 mL olur.

Dinlenme hâlindeki bir yetişkinin her soluk alışta akciğerlerine aldığı hava 500 mL'dir. Bu kişinin burun boşluğundan bronşçukların sonuna kadar uzanan solunum yollarının hava hacmi ise yaklaşık 150 mL'dir.

Buna göre bu kişiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız II

  3. C

    I ve III

    Doğru cevap
  4. D

    II ve III

  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adımda soluk hacmi tanımlanır: dinlenme hâlinde bir soluk alışta akciğerlere giren 500 mL hava soluk hacmidir; bu, zorlu bir solukta alınabilecek en büyük hacim değildir.

İkinci adımda havanın paylaşımı bulunur: alınan havanın 150 mL'si burun boşluğu, soluk borusu, bronşlar ve bronşçuklarda kalır; kalan 500 - 150 = 350 mL alveollere ulaşır. 350 / 500 = 0,70 olduğundan havanın yaklaşık %70'i alveollere ulaşır. I doğrudur.

Üçüncü adımda gaz alışverişinin yeri değerlendirilir: solunum yollarının çeperi kalın ve kılcal ağı alveollerdeki gibi değildir; gaz alışverişi yalnızca ince çeperli alveollerle kılcallar arasında olur. Solunum yollarında kalan hava gaz alışverişine katılmaz. II yanlıştır.

Dördüncü adımda değişen soluk hacmi sınanır: solunum yollarının hacmi değişmediğinden 800 mL'lik bir solukta yine 150 mL yollarda kalır ve 800 - 150 = 650 mL alveollere ulaşır. III doğrudur. Doğru ifadeler I ve III'tür.

Çeldiriciler: 'Yalnız I', soluk hacmini en büyük hacim sanıp III'ü eleyen öğrencinin cevabıdır. 'Yalnız II', alınan havanın tamamının alveollere ulaştığını sanan öğrencinin cevabıdır. 'II ve III', alveollere ulaşan payı küçük pay sanıp I'i eleyen öğrencinin cevabıdır. 'I, II ve III' ise solunum yollarındaki havanın da gaz alışverişine katıldığını düşünen öğrencinin cevabıdır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 34

  • Komünite ve popülasyon ekolojisi
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Altıncı yıldan sonra iki yıllık artışların giderek küçülmesi, birey başına düşen otlak ve suyun azalmasıyla güçlenen çevre direncinden kaynaklanır.

  2. II.

    Ada, bu koşullarda yaklaşık 600 keçiyi barındırabilecek taşıma kapasitesine sahiptir.

  3. III.

    Adada avcı bulunmadığından popülasyonun büyümesini sınırlayan bir çevre direnci oluşmamıştır.

Kayalık bir adaya ilk kez bırakılan 20 dağ keçisinden oluşan popülasyon iki yılda bir sayılmıştır. Sayımlarda birey sayısı sırasıyla 20, 46, 150, 390, 560, 600 ve 605 olarak bulunmuştur. Adada keçileri avlayan bir tür yoktur; otlak alanı ve su kaynakları bu süre boyunca değişmemiştir.

Bu verilerle ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız II

  3. C

    I ve II

    Doğru cevap
  4. D

    I ve III

  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım, sayımlar arasındaki artışları hesaplamaktır. İki yıllık artışlar sırasıyla 26, 104, 240, 170, 40 ve 5 bireydir. Artış önce hızlanmış, dördüncü ile altıncı yıllar arasında en yüksek değerine ulaşmış, sonra giderek küçülmüştür. Bu S biçimli seyir, sınırlı kaynaklı bir ortamdaki lojistik büyümeyi gösterir.

İkinci adım, yavaşlamanın nedenini belirlemektir. Avcı olmasa da otlak ve su sabit kaldığı için birey sayısı arttıkça her keçiye düşen besin ve alan azalır; tür içi rekabet artar, doğumlar azalıp ölümler çoğalır. Büyümeyi frenleyen bu etkenlerin toplamına çevre direnci denir. Bu nedenle I doğrudur, III ise yanlıştır: çevre direnci yalnızca avcılardan oluşmaz, kaynak sınırlılığı da onun parçasıdır.

Üçüncü adım, eğrinin ulaştığı düzeyi yorumlamaktır. Onuncu ve on ikinci yıllarda sayı 600 ile 605 arasında neredeyse sabitlenmiştir. Ortamın kaynaklarının uzun süre destekleyebildiği en yüksek birey sayısına taşıma kapasitesi denir; bu ada için yaklaşık 600 bireydir. Bu nedenle II doğrudur ve doğru yargılar I ile II'dir.

Çeldiriciler: 'Yalnız I' seçimi, artışın en hızlı olduğu dönemi eğrinin sınırı sanıp sayının durağanlaştığı düzeyi taşıma kapasitesi olarak görmeyen adaydan gelir. 'Yalnız II' seçimi, yavaşlamayı çevre direnciyle değil keçilerin yaşlanmasıyla açıklayıp I'i eleyen adayın yanılgısıdır. 'I ve III' ile 'I, II ve III' seçimleri, çevre direncini yalnızca avcı baskısı sanıp avcısız bir ortamda büyümenin hiçbir etkenle sınırlanmadığını düşünen adayın yanılgısıdır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 35

  • Nükleik asitler ve DNA replikasyonu
  • Zor
  • Şekilli soru

Şekilde bir DNA parçası ile bu parçanın iki zinciri arasındaki toplam hidrojen bağı sayısı gösterilmiş, baz çiftlerinden biri ise soru işaretiyle gizlenmiştir.

Buna göre bu DNA parçasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Sekiz baz çiftli DNA parçası; birinci zincirin bazları sırasıyla G, A, T, C, ?, T, A, C; beşinci çift soru işaretiyle gizli; uçlarda 5' ve 3' işaretleri; yandaki ölçü çizgisi parçada toplam 20 hidrojen bağı olduğunu gösterir.
  1. A

    Soru işaretiyle gösterilen baz çiftinde adenin ile timin eşleşmiştir.

    Doğru cevap
  2. B

    Guanin ile sitozin arasında üç hidrojen bağı kurulur.

  3. C

    İki zincir birbirine göre zıt yönlü uzanır.

  4. D

    Parçadaki pürin bazlarının sayısı pirimidin bazlarının sayısına eşittir.

  5. E

    Şeker-fosfat iskeleti sarmalın dış kısmında yer alır.

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adımda şekildeki yapılar ayırt edilir: zincirlerin dış kısmında fosfat ve deoksiriboz dönüşümlü dizilerek şeker-fosfat iskeletini oluşturur; azotlu bazlar içte karşılıklı eşleşir. Zincirlerden birinin 5' ucunun karşısında diğerinin 3' ucu bulunur, yani zincirler zıt yönlüdür.

İkinci adımda görünen çiftlerin hidrojen bağları sayılır: A ile T arasında iki, G ile C arasında üç hidrojen bağı vardır. Görünen yedi çiftin üçü G-C, dördü A-T türündedir; 3 × 3 + 4 × 2 = 17 hidrojen bağı eder.

Üçüncü adımda gizli çift bulunur: şekilde verilen toplam 20 hidrojen bağından 20 - 17 = 3 bağ gizli çifte kalır. Üç hidrojen bağı ancak guanin ile sitozin arasında kurulduğundan gizli çift G-C çiftidir. Bu yüzden gizli çiftte adenin ile timinin eşleştiğini söyleyen ifade yanlıştır.

Çeldiriciler: G ile C arasında üç bağ bulunduğu doğrudur; bağ sayılarını A-T için üç, G-C için iki sanan öğrenci bu ifadeyi yanlış sayar ve gizli çifti de yanlış bulur. Zincirlerin zıt yönlü olduğu şekildeki 5' ve 3' uçlarından okunur. Her pürin bir pirimidinle eşleştiğinden pürin sayısı pirimidin sayısına eşittir. Şeker-fosfat iskeleti dışta, bazlar içtedir; iskeletin dayanıklılığına hidrojen bağları da katkı verir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 36

  • Genetik şifre ve protein sentezi
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

mRNA üzerindeki kodonlar ve genetik şifrenin yapısıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

  1. A

    Ribozomda okunan her şifre birimi, art arda dizilmiş üç nükleotitten oluşur.

  2. B

    Şifrenin alfabesini adenin, urasil, guanin ve sitozin içeren dört nükleotit oluşturur.

  3. C

    UAA, UAG ve UGA kodonlarının karşısına tRNA ile amino asit getirilmez.

  4. D

    Yirmi çeşit amino aside 61 kodon karşılık geldiğinden bazı amino asitlerin birden çok kodonu vardır.

  5. E

    Amino asit şifreleyen kodonların sayısı, olası kodon sayısı olan 64'e eşittir.

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adımda şifrenin birimi ve alfabesi hatırlanır: mRNA'daki şifre adenin, urasil, guanin ve sitozin bazlı dört çeşit nükleotitle yazılır; ribozom bu diziyi art arda gelen üçlü gruplar hâlinde okur ve her üçlü bir kodondur. Dört çeşit nükleotitten üçlü dizilişlerle 4 × 4 × 4 = 64 farklı kodon kurulabilir.

İkinci adımda kodonların görevleri eşlenir: 64 kodondan UAA, UAG ve UGA dur kodonudur; bunların karşısına amino asit taşıyan tRNA gelmez ve çeviri sona erer. Geriye kalan 64 − 3 = 61 kodon amino asit şifreler. Bu nedenle amino asit şifreleyen kodon sayısının 64 olduğunu söyleyen ifade yanlıştır.

Çeldiriciler: Şifre biriminin üç nükleotit olduğu doğrudur; kodonu iki nükleotit sanan öğrenci bu ifadeyi yanlış sayar. Şifrenin dört nükleotitten oluşan bir alfabesi olduğu doğrudur. Üç dur kodonunun amino asit getirmediği doğrudur. 61 kodonun 20 çeşit amino aside karşılık gelmesi, şifrenin bir amino asit için birden çok kodon içerdiğini gösterir; bu ifade de doğrudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 37

  • Fotosentez ve kemosentez
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Su moleküllerinin parçalanması granaların zarlarında, karbondioksitin bağlanması ise kloroplastın sıvı ara maddesinde gerçekleşir.

  2. II.

    Işıktan bağımsız evrenin sürmesi, ışığa bağlı evrede oluşan ATP ve NADPH'nin bu evreye aktarılmasına bağlıdır.

  3. III.

    Sıcaklık düşüşü, pigmentlerin ışık soğurduğu evreyi enzimlerle yürüyen ışıktan bağımsız evreden daha çok yavaşlatır.

Kloroplastlı bir hücrede fotosentezin ışığa bağlı ve ışıktan bağımsız evreleri karşılaştırıldığında aşağıdaki yargılardan hangileri doğru olur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız II

  3. C

    I ve II

    Doğru cevap
  4. D

    I ve III

  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: Her evrenin gerçekleştiği yer belirlenir. Suyun ışık enerjisiyle parçalanması, klorofilin bulunduğu grana (tilakoit) zarlarında olur. Karbondioksiti organik moleküle bağlayan enzimler ise kloroplastın sıvı ara maddesi olan stromadadır. I doğrudur.

İkinci adım: İki evre arasındaki ürün aktarımı kurulur. Işığa bağlı evrede fotofosforilasyonla ATP üretilir, suyun parçalanmasından gelen elektronlarla NADP⁺ indirgenerek NADPH oluşur. Stromada karbondioksitin indirgenmesi bu ATP ve NADPH harcanarak yürür; bu ürünler gelmezse ışıktan bağımsız evre durur. II doğrudur.

Üçüncü adım: Sıcaklık duyarlılığı, evrelerin enzim kullanımıyla ilişkilendirilir. Işığa bağlı evrenin ilk basamağı pigmentlerin ışık soğurmasıdır ve bu fiziksel olay sıcaklıktan az etkilenir. Işıktan bağımsız evre ise baştan sona enzimlerle yürütüldüğünden sıcaklık düşüşü en çok bu evreyi yavaşlatır. III yanlıştır.

Dördüncü adım: Öncüller birlikte değerlendirilir; yalnızca I ve II doğrudur.

Çeldiriciler: 'Yalnız I' seçeneği, ATP'yi ışıktan bağımsız evrede üretilen bir madde sanıp II'yi eleyen yanılgıdan doğar; oysa bu evre ATP üretmez, harcar. 'Yalnız II' seçeneği, evrelerin yerini ters çevirip suyun parçalanmasını stromaya, karbondioksitin bağlanmasını granaya yerleştiren yanılgıdan doğar. 'I ve III' seçeneği, ışıktan bağımsız evrenin ışığı doğrudan kullandığını düşünüp ürün aktarımını göz ardı eden ve ışık evresini sıcaklığa daha duyarlı sayan öğrencinin cevabıdır. 'I, II ve III' seçeneği, pigmentlerin ışık soğurmasını da enzim tepkimeleri gibi sıcaklığa çok duyarlı sayıp III'ü doğru kabul eden yanılgının sonucudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 38

  • Hücresel solunum ve fermantasyon
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Koşunun son bölümünde oksijenin yetersiz kaldığı kas hücrelerinde ATP'nin bir kısmı, glikoz başına net 2 ATP kazandıran laktik asit fermantasyonuyla sağlanmıştır.

  2. II.

    Kas hücrelerinde pirüvatın laktik aside dönüşümü sırasında CO₂ açığa çıkmıştır.

  3. III.

    Dinlenme süresinde biriken laktik asidin bir kısmı yeniden pirüvata dönüştürülerek oksijenli solunumla yıkılabilir.

Atletizm antrenmanında 400 metrelik bir koşuyu en yüksek hızıyla tamamlayan sporcunun bacak kaslarında koşunun son bölümünde kasılma gücünün azaldığı ve yorgunluk oluştuğu gözleniyor. Koşudan sonraki dinlenme süresinde sporcu bir süre derin ve hızlı soluk alıp veriyor.

Bu durumla ilgili verilen yargılardan hangileri doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız III

  3. C

    I ve II

  4. D

    I ve III

    Doğru cevap
  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Yoğun ve kısa süreli koşuda kaslara ulaşan oksijen, çizgili kas hücrelerinin ATP gereksinimini karşılamaya yetmez. Oksijen yetersizliğinde glikolizle oluşan pirüvat, NADH'nin elektronlarını alarak laktik aside indirgenir; böylece NAD⁺ yenilenir ve glikoliz sürer. Bu yolda glikoz başına net 2 ATP kazanılır. I doğrudur.

İkinci adım: Laktik asit fermantasyonunun ürünleri sınanır. Pirüvat üç karbonlu, laktik asit de üç karbonludur; dönüşümde karbon kaybı olmadığından CO₂ açığa çıkmaz. CO₂ veren fermantasyon, mayalarda görülen etil alkol fermantasyonudur. II yanlıştır.

Üçüncü adım: Dinlenmedeki derin ve hızlı solunumla alınan fazla oksijen, birikmiş laktik asidin bir kısmının yeniden pirüvata dönüştürülüp oksijenli solunumla yıkılmasına olanak verir. III doğrudur.

Doğru yargılar I ve III'tür.

Çeldiriciler: 'Yalnız I' seçeneği, laktik asidin pirüvata geri dönüşemeyeceğini sanıp III'ü eleyen öğrencinin cevabıdır. 'Yalnız III' seçeneği, fermantasyonun oksijenli solunum kadar ATP verdiğini ya da kasta hiç fermantasyon olmadığını düşünüp I'i eleyen yanılgıdan doğar. 'I ve II' seçeneği, kasta da mayalardaki gibi CO₂ oluştuğunu kabul eder ve laktik asidin geri dönüşümünü atlar. 'I, II ve III' seçeneği, laktik asit fermantasyonunda CO₂ oluştuğu yanılgısıyla II'yi de doğru sayar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 39

  • Komünite ve popülasyon ekolojisi
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Aşağıda verilen tür çiftlerinden hangisinde türler arasındaki ilişki yanlış adlandırılmıştır?

  1. A

    Baklagil bitkisi ile kök nodülündeki azot bağlayıcı bakteri: Mutualizm

  2. B

    İnsan ile bağırsağındaki şerit: Parazitlik

  3. C

    Ceviz ağacı ile altında gelişemeyen otsu bitki: Amensalizm

  4. D

    Vaşak ile avladığı yaban tavşanı: Av-avcı ilişkisi

  5. E

    Köpek ile derisinden kan emen kene: Mutualizm

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adımda her çiftte iki tarafın durumu belirlenir. Baklagil bakteriye besin ve barınak sağlar, bakteri bitkiye bağlanmış azot verir; iki taraf da yararlanır. Şerit insanın bağırsağındaki besinden yararlanır, insan zarar görür ama hemen ölmez. Ceviz ağacının salgıladığı maddeler altındaki otsu bitkilerin gelişmesini engeller; ağaç bundan etkilenmez, otsu bitki zarar görür. Vaşak tavşanı avlayıp öldürür ve onunla beslenir.

İkinci adımda durumlar ilişki adlarıyla eşlenir: iki tarafın yararlandığı ilişki mutualizm, birinin yararlanıp konağın zarar gördüğü ilişki parazitlik, birinin zarar görüp diğerinin etkilenmediği ilişki amensalizm, birinin diğerini öldürüp yediği ilişki av-avcı ilişkisidir. İlk dört eşleşme doğrudur.

Kene köpeğin kanını emerek beslenir; köpek kan kaybeder ve kenenin taşıdığı hastalık etkenlerine maruz kalır. Kene yararlanıp köpek zarar gördüğü için bu ilişki parazitliktir; mutualizm olarak adlandırılması yanlıştır.

Çeldiriciler: Baklagil ile bakteri arasındaki ilişkiyi yanlış sanan öğrenci mutualizmi tek taraflı yarar sanmaktadır. Şerit ile insan eşleşmesini yanlış sanan öğrenci, konağın hemen ölmemesini gözden kaçırıp parazitliği av-avcı ilişkisiyle karıştırmaktadır. Ceviz ağacı ile otsu bitki eşleşmesini yanlış sanan öğrenci, amensalizmde zarar veren türün yarar sağladığını düşünmektedir. Vaşak ile tavşan eşleşmesini yanlış sanan öğrenci av-avcı ilişkisini parazitlikle karıştırmaktadır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 40

  • Bitkilerde madde taşınması
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Kökün topraktan aldığı su ile yaprakta üretilen şeker, bitkinin farklı iletim borularıyla uzak organlara ulaştırılır.

Bu taşımalarla ilgili aşağıdaki açıklamalardan hangisi yanlıştır?

  1. A

    Odun borularındaki akış, kökten başlayıp gövdenin üst bölümlerine doğru ilerler.

  2. B

    Trake ve trakeitler suyu yukarı iletmek için kendi ürettikleri ATP'yi kullanır.

    Doğru cevap
  3. C

    Soymuk borusu hücrelerinin duvarlarında odunsu madde birikmez.

  4. D

    Yaprakta üretilen şeker, soymuk borularıyla hem sürgün ucuna hem köke gönderilebilir.

  5. E

    Uzun mesafeli taşıma, odun borusu ve soymuk borusu olmak üzere iki ayrı dokuyla yürütülür.

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: Su ileten odun borusu (ksilem) ile besin ileten soymuk borusu (floem) hücre yapısına göre ayrılır. Odun borusunu oluşturan trake ve trakeitler olgunlaştığında protoplazmasını kaybeder; çeperleri lignin birikmiş, cansız tüplerdir. Soymuk borusunun kalburlu boru hücreleri ise canlı kalır ve çeperleri odunlaşmaz.

İkinci adım: Her doku, enerji kullanımı ve taşıma yönüyle eşlenir. Cansız trake ve trakeitlerde ATP üreten ya da harcayan bir sitoplazma bulunmaz. Suyun yükselmesi; yapraktan terlemeyle oluşan emme kuvveti, su moleküllerinin birbirine ve boru çeperine tutunması ve kök basıncıyla sağlanır. Bu nedenle trake ve trakeitlerin suyu kendi ürettikleri ATP ile ilettiğini söyleyen açıklama yanlıştır. Soymuk borusunda ise şeker, üretildiği yerden kullanıldığı ya da depolandığı yere doğru yukarı veya aşağı taşınabilir.

Yanlış olan açıklama, trake ve trakeitlerin suyu ATP harcayarak ilettiğini söyleyendir.

Yanlış seçenekler (bu soruda doğru açıklamalar): Odun borularındaki akışın kökten gövdenin üst bölümlerine doğru ilerlediğini söyleyen açıklama doğrudur; ksilemde su ve mineral tek yönde, yukarı taşınır. Soymuk borusu hücrelerinin duvarında odunsu madde birikmediğini söyleyen açıklama doğrudur; kalburlu borular canlıdır ve lignin içermez. Şekerin hem sürgün ucuna hem köke gönderilebildiğini söyleyen açıklama doğrudur; floemde yön, üretim ve tüketim yerine göre belirlenir. Uzun mesafeli taşımanın odun borusu ve soymuk borusuyla yürütüldüğünü söyleyen açıklama da doğrudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Bu denemeyi uygulamada çöz

Süreni tut, netini hesapla ve yanlışlarını konu konu tekrar et. Benzersor uygulaması ücretsiz başlar.

Benzersor bağımsız bir eğitim platformudur; ÖSYM, MEB veya diğer sınav kurumlarıyla resmî bir bağlantısı yoktur. Sınav adları yalnızca içeriğin konusunu belirtmek amacıyla kullanılmaktadır.

App Store'dan İndirinGoogle Play'den İndirin

benzersor mobilde yayında

Sınav hazırlığını cebine taşı. Uygulamayı indir, Premium'u 3 gün ücretsiz dene ve istediğin zaman iptal et.

App Store'dan İndirinGoogle Play'den İndirin
Premium'u 3 gün ücretsiz dene
App Store ve Google Play üzerinden güvenli abonelik
İstediğin zaman iptal et, tüm cihazlarında aynı hesapla devam et
powered by