DHBT · MBSTS Dini Terimler

Dini Terimler Sözlüğü

DHBT ve MBSTS’de en çok karşınıza çıkan dini terimleri sade tanımlarla derledik. Kur’an ve tefsirden fıkıh ve akaide, hadisten mezhepler tarihine temel kavramları hızlıca tarayın. Tanımlar Diyanet ana görüşüne (fıkıhta Hanefî, akaidde Mâtürîdî) göredir.

8 terim

Kur’an ve Tefsir

Tecvid, tefsir usulü ve Kur’an ilimlerine ilişkin temel kavramlar.

Tecvid

Kur’an-ı Kerim’i harflerin mahreç ve sıfatlarına uygun, kurallarına göre güzel ve doğru okuma ilmidir. Med, ihfa, izhar, idgam gibi kuralları kapsar.

Mahreç (Mehâric-i Hurûf)

Harflerin ağız ve boğazdaki çıkış yerleridir. Her harfin doğru telaffuzu, ait olduğu mahreçten çıkarılmasıyla mümkün olur.

Tefsir

Kur’an ayetlerinin anlamını, iniş sebeplerini ve hükümlerini açıklama ilmidir. Rivayet (nakle dayalı) ve dirayet (akıl-yorum ağırlıklı) tefsir olmak üzere ikiye ayrılır.

Te’vil

Bir ayetin zâhirî (görünen) anlamından, delile dayanarak muhtemel bir başka anlama yorumlanmasıdır. Tefsire göre daha çok yorum ve derinleşme içerir.

Esbâb-ı Nüzul

Ayet veya surelerin iniş sebepleridir. Bir ayetin doğru anlaşılması için indiği dönemin olay ve şartlarını bilmek önem taşır.

Muhkem ve Müteşâbih

Muhkem, anlamı açık ve tek olan ayetlerdir; müteşâbih ise anlamı kapalı olan veya birden çok anlama gelebilen ayetlerdir. Müteşâbih ayetler muhkem ayetler ışığında anlaşılır.

Nâsih ve Mensûh

Nâsih, hükmünü sonradan kaldıran; mensûh ise hükmü kaldırılan ayettir. Nesih, bir şer’î hükmün daha sonra gelen bir delille değiştirilmesidir.

Hurûf-ı Mukattaa

Bazı surelerin başında yer alan, tek tek okunan (Elif-Lâm-Mîm gibi) harflerdir. Anlamı konusunda farklı görüşler bulunan müteşâbih kabul edilir.

8 terim

Akaid ve Kelam

İman esasları, ilahî sıfatlar ve itikadî temel kavramlar (Mâtürîdî çizgi esas).

İman

Hz. Peygamber’in Allah’tan getirdiği kesin olarak bilinen esasları kalp ile tasdik, dil ile ikrar etmektir. Kalbin tasdiki imanın aslî unsurudur.

Tevhid

Allah’ın zatında, sıfatlarında ve fiillerinde bir ve tek olduğuna, ortağı bulunmadığına inanmaktır. İslam inancının temelidir.

Sıfât-ı Zâtiyye

Yalnızca Allah’a ait olan ve zatından ayrılmayan sıfatlardır: vücud, kıdem, beka, vahdaniyet, muhalefetün li’l-havadis ve kıyam bi-nefsihî.

Sıfât-ı Sübûtiyye

Allah’ın varlığını ispat eden sekiz sıfattır: hayat, ilim, irade, kudret, sem’, basar, kelam ve tekvîn. Mâtürîdîlere göre tekvîn müstakil bir sıfattır.

Nübüvvet

Allah’ın, kullarına emir ve yasaklarını bildirmek üzere peygamber göndermesidir. Peygamberlerin sıfatları sıdk, emanet, tebliğ, fetânet ve ismettir.

Kazâ ve Kader

Kader, Allah’ın olacak şeyleri ezelde bilmesi ve takdir etmesi; kazâ ise takdir edilenin zamanı gelince yaratılmasıdır. İmanın altı şartından biridir.

Kesb

Kulun, fiilini gerçekleştirmek üzere iradesini ve gücünü kullanmasıdır. Fiili yaratan Allah, kesbeden ise kuldur; bu, cebir ve kaderiyye arasında Ehl-i Sünnet’in orta yoludur.

Fırak-ı Dâlle

İtikadî konularda Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat çizgisinden ayrılan mezhep ve akımlardır. Kaynaklarda bu görüşler nötr biçimde tanıtılır, Diyanet ana görüşü ölçü alınır.

12 terim

Fıkıh ve İlmihal

İbadetler, taharet, zekât ve fıkhî hüküm kavramları (Hanefî çizgi esas).

Farz

Dinen yapılması kesin ve bağlayıcı delille sabit olan emirdir. Farz-ı ayn (her mükellefe) ve farz-ı kifâye (bir kısım Müslümanın yapmasıyla diğerlerinden düşen) olmak üzere ikiye ayrılır.

Vâcip

Hanefî mezhebine göre, farz kadar kesin olmayan bir delille sabit olan ve yapılması gereken emirdir. Terk edilmesi tahrîmen mekruh sayılır (örn. vitir namazı).

Sünnet

Hz. Peygamber’in söz, fiil ve takrirleridir. Fıkhî anlamda, farz ve vâcip dışında Peygamber’in devamlı yaptığı (müekked) veya bazen terk ettiği (gayr-i müekked) davranışlardır.

Mekruh

Dinen yapılmaması tercih edilen davranıştır. Tahrîmen mekruh (harama yakın) ve tenzîhen mekruh (helale yakın) olmak üzere ikiye ayrılır.

Mübah

Yapılması da terk edilmesi de dinen serbest olan, sevap veya günah bağlanmayan fiillerdir. Helal kavramıyla yakından ilişkilidir.

Tahâret

İbadete engel olan maddi (necaset) ve hükmî (hades) kirliliklerden temizlenmektir. Abdest, gusül ve teyemmüm hükmî temizliğin yollarıdır.

Abdest

Namaz ve benzeri ibadetler için yüzü, kolları yıkamak, başı mesh etmek ve ayakları yıkamaktan oluşan hükmî temizliktir. Farz, sünnet ve müstehap kısımları vardır.

Gusül

Cünüplük, hayız ve nifas gibi hâllerden sonra bütün bedeni yıkayarak yapılan hükmî temizliktir. Ağza ve buruna su vermek ile bütün bedeni yıkamak farzlarıdır.

Teyemmüm

Suyun bulunmadığı veya kullanılamadığı durumlarda, temiz toprak veya toprak cinsi bir şeyle yüzü ve kolları mesh ederek yapılan hükmî temizliktir.

Zekât

Nisap miktarı mala sahip olan Müslümanın, malının belirli bir oranını (kural olarak kırkta bir) yılda bir defa hak sahiplerine vermesidir. İslam’ın beş şartından biridir.

Nisap

Zekât, sadaka-i fıtır ve kurban gibi yükümlülüklerin gerekli olması için belirlenen asgari zenginlik ölçüsüdür. Temel ihtiyaçların dışındaki mal üzerinden hesaplanır.

Sadaka-i Fıtır (Fitre)

Ramazan bayramına kavuşan ve nisap miktarı mala sahip olan Müslümanların vermekle yükümlü olduğu vâcip bir sadakadır. Bayram namazından önce verilmesi menduptur.

7 terim

Hadis ve Siyer

Hadis usulü, sıhhat dereceleri ve Hz. Peygamber’in hayatına ilişkin kavramlar.

Hadis

Hz. Peygamber’e nispet edilen söz, fiil, takrir ve sıfatlardır. Senet (râvi zinciri) ve metin (asıl söz) olmak üzere iki kısımdan oluşur.

Sahih · Hasen · Zayıf

Hadislerin sıhhat dereceleridir: sahih, tüm şartları taşıyan; hasen, sahihe göre bir râvisinin zaptı daha zayıf olan; zayıf ise kabul şartlarını taşımayan hadistir.

Mütevâtir

Yalan üzerine birleşmeleri âdeten mümkün olmayan bir topluluğun, aynı şekilde naklettiği hadistir. Bilgi değeri kesindir.

Kütüb-i Sitte

Sünnî hadis literatüründe en muteber kabul edilen altı hadis kitabıdır: Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce.

Siyer

Hz. Peygamber’in doğumundan vefatına kadar hayatını, gazve ve seriyyelerini, ahlakını ve tebliğ faaliyetlerini konu edinen ilim dalıdır.

Hicret

Hz. Peygamber ve Müslümanların Mekke’den Medine’ye göç etmesidir (622). Bu olay, İslam tarihinin dönüm noktası ve hicrî takvimin başlangıcı sayılır.

Ashâb-ı Suffe

Mescid-i Nebevî’nin bir bölümünde (suffe) kalan, kendilerini ilim ve ibadete adamış yoksul sahâbîlerdir. İlk İslam eğitim topluluğu kabul edilir.

8 terim

Mezhepler ve İslam Ahlakı

Fıkhî/itikadî mezhepler, usûl-i fıkıh delilleri ve tasavvuf kavramları.

Mezhep

İtikadî veya amelî konularda bir müctehidin görüşleri etrafında oluşan ekoldür. Amelî (fıkhî) mezhepler ile itikadî mezhepler olmak üzere ikiye ayrılır.

Hanefî Mezhebi

İmam Ebû Hanîfe’ye nispet edilen, re’y ve kıyasa geniş yer veren amelî fıkıh mezhebidir. Türkiye’de Diyanet uygulamalarının esas aldığı fıkhî çizgidir.

Mâtürîdî

İmam Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’ye nispet edilen, akıl ile nakli dengeli kullanan Ehl-i Sünnet itikadî mezhebidir. Türkiye’de yaygın itikadî çizgidir.

Eş’arî

İmam Ebü’l-Hasan el-Eş’arî’ye nispet edilen Ehl-i Sünnet itikadî mezhebidir. Mâtürîdîlikle birlikte Sünnî akaidin iki ana ekolünden biridir.

İctihad

Müctehidin, hakkında açık nas bulunmayan bir konuda şer’î delillerden hüküm çıkarmak için tüm gücünü sarf etmesidir. Şartlarını taşıyan âlimlerce yapılabilir.

İcmâ

Bir asırdaki müctehidlerin, şer’î bir hüküm üzerinde görüş birliğine varmasıdır. Kitap ve sünnetten sonra üçüncü şer’î delildir.

Kıyas

Hakkında nas bulunan bir meselenin hükmünü, aralarındaki ortak illet sebebiyle nas bulunmayan bir meseleye uygulamaktır. Dördüncü şer’î delildir.

Tasavvuf

Nefsi arındırma, ahlakı güzelleştirme ve ihsan mertebesine ulaşmayı hedefleyen manevî terbiye yoludur. İslam ahlakının pratiğe dönük boyutunu temsil eder.

5 terim

Sınav Terimleri

DHBT ve MBSTS puanlamasına ve süreçlerine ilişkin terimler.

DHBT-1

DHBT’nin tüm eğitim düzeylerinde ortak olan din bilgisi bölümüdür (20 soru). Kur’an-Tecvid, Akaid-Kelam, Fıkıh-İbadetler, Siyer, Hadis ve Tefsir başlıklarını kapsar.

DHBT-2

DHBT’nin eğitim düzeyine (Lisans/Önlisans/Ortaöğretim) göre değişen alan bölümüdür (20 soru). DHB puanının en yüksek ağırlıklı (%40) bloğudur.

DHB Puanı

DHBT sonucunun hesaplandığı puandır: DHB = 0,15·GY + 0,15·GK + 0,30·DHBT-1 + 0,40·DHBT-2. En yüksek ağırlık DHBT-2 alan testine aittir.

Müktesep (Kazanılmış) Puan

Personelin daha önceki bir sınavda elde edip belirli süreçlerde kullanabildiği geçerli puandır. MBSTS’de görevde yükselme ve yerleştirmede ölçüt olarak değerlendirilir.

Görevde Yükselme

Kamu personelinin, kurum içinde daha üst bir kadroya atanmasıdır. Diyanet’te MBSTS sonucu, bu süreçte kullanılan ölçütlerden biridir.

Terimleri soru içinde çöz

Sözlükte gördüğünüz kavramları DHBT ve MBSTS soruları içinde uygulayarak kalıcı hâle getirin.

DHBT Soruları MBSTS Soruları

Soru Çöz · Çıkmış · Benzer · Deneme — her sınav için

SPL, KPSS, mali müşavirlik, antrenörlük, HMGS, hâkim-savcı, DHBT ve MBSTS hazırlığını soru çöz, çıkmış soru tarzı pratik, benzer sorular ve deneme sınavı modlarıyla tek platformdan yürütün.