160 soru · YKS

AYT Deneme 2 Cevap Anahtarı ve Çözümleri

AYT Deneme 2 cevap anahtarı ve 160 sorunun adım adım çözümü: her soruda doğru seçenek, konu, zorluk ve ayrıntılı açıklama.

Adım adım

Soru soru çözümler

Soru 1

  • Temel kavramlar: tam sayılar, rakam-basamak, ardışık sayılar, tanımlı işlem, sayı bulmacaları
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

40 ve 160 sayıları da dahil olmak üzere, 40 ile 160 arasındaki 8'in katı olan tam sayıların toplamı kaçtır?

  1. A

    1440

  2. B

    1500

  3. C

    1600

    Doğru cevap
  4. D

    3200

  5. E

    12100

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: 40 ile 160 arasındaki 8'in katları 40,48,56,…,16040, 48, 56, \ldots, 160 biçiminde ortak farkı 8 olan bir aritmetik dizi oluşturur. Terim sayısı

160−408+1=15+1=16\frac{160 - 40}{8} + 1 = 15 + 1 = 16

bulunur.

İkinci adım: Terimler toplamı (ilk terim + son terim) · terim sayısı / 2 kuralıyla

(40+160)⋅162=1600\frac{(40 + 160) \cdot 16}{2} = 1600

olur.

Çeldiriciler. 1500, terim sayısında +1+1 unutulup 15 terim alındığında çıkar. 3200, toplam formülünde 2'ye bölme unutulduğunda bulunur. 12100, ortak fark 1 alınıp 40'tan 160'a kadar bütün tam sayılar toplandığında (121⋅200/2121 \cdot 200 / 2) elde edilir. 1440 ise son terim olan 160 toplama katılmadığında çıkan sonuçtur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 2

  • Üslü ve köklü ifadeler, sayı sıralama
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

Payı 3−1+303^{-1} + 3^{0} toplamına, paydası ise 3−23^{-2} sayısına eşit olan kesrin değeri kaçtır?

  1. A

    29\frac{2}{9}

  2. B

    49\frac{4}{9}

  3. C

    3

  4. D

    6

  5. E

    12

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adım: Negatif üs tabanın tersini alır, sıfırdan farklı bir sayının sıfırıncı kuvveti 1'dir. Buna göre 3−1=133^{-1} = \frac{1}{3}, 30=13^{0} = 1 ve 3−2=193^{-2} = \frac{1}{9} olur.

İkinci adım: Pay 13+1=43\frac{1}{3} + 1 = \frac{4}{3} bulunur. Kesir

4/31/9=43⋅9=12\frac{4/3}{1/9} = \frac{4}{3} \cdot 9 = 12

değerini alır.

Çeldiriciler. 3, sıfırıncı kuvvet 0 alınıp 1/31/9\frac{1/3}{1/9} hesaplandığında çıkar. 29\frac{2}{9}, negatif üssün sonucu negatif sanılıp 3−1=−33^{-1} = -3 ve 3−2=−93^{-2} = -9 yazıldığında −3+1−9\frac{-3 + 1}{-9} işleminden gelir. 49\frac{4}{9}, taban ters çevrilip üs de negatif bırakıldığında (3−13^{-1} yerine (13)−1=3(\frac{1}{3})^{-1} = 3, 3−23^{-2} yerine 99) bulunur. 6, 13+1\frac{1}{3} + 1 toplamında paydalar eşitlenmeden paylar toplanıp 23\frac{2}{3} yazıldığında elde edilir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 3

  • Üstel fonksiyonlar ve üstel denklemler
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

x bir gerçek sayı olmak üzere

(12)2x−1=8x+2\left(\frac{1}{2}\right)^{2x - 1} = 8^{x + 2}

eşitliği sağlanmaktadır. Buna göre x kaçtır?

  1. A

    −7

  2. B

    −5

  3. C

    −1

    Doğru cevap
  4. D

    3

  5. E

    7

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: İki tarafı da 2 tabanında yazarız. 12=2−1\frac{1}{2} = 2^{-1} olduğundan sol taraf 2−(2x−1)=21−2x2^{-(2x - 1)} = 2^{1 - 2x}, 8=238 = 2^{3} olduğundan sağ taraf 23(x+2)=23x+62^{3(x + 2)} = 2^{3x + 6} olur.

İkinci adım: Tabanlar eşit olduğundan üsler eşitlenir:

1−2x=3x+6⇒−5x=5⇒x=−11 - 2x = 3x + 6 \Rightarrow -5x = 5 \Rightarrow x = -1

Çeldiriciler. 3, tabanlar eşitlenmeden 2x−1=x+22x - 1 = x + 2 yazıldığında bulunur. 7, kuvvetin kuvvetinde üsler çarpılacağı yerde toplanıp −1+(2x−1)=3+(x+2)-1 + (2x - 1) = 3 + (x + 2) yazıldığında çıkar. −5, eksi işareti üssün yalnız sabit terimine dağıtılıp 2x+1=3x+62x + 1 = 3x + 6 yazıldığında elde edilir. −7 ise 12\frac{1}{2} tabanı ters çevrilmeden 22 gibi alınıp 2x−1=3x+62x - 1 = 3x + 6 çözüldüğünde gelir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 4

  • Bölünebilme, asal çarpanlar, EBOB-EKOK, bölme-kalan
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

A doğal sayısı 13'e bölündüğünde bölüm 7, kalan ise sıfırdan farklı bir doğal sayı oluyor. Buna göre A'nın alabileceği en büyük değer kaçtır?

  1. A

    91

  2. B

    92

  3. C

    97

  4. D

    103

    Doğru cevap
  5. E

    104

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Bölme algoritmasına göre A=13⋅7+k=91+kA = 13 \cdot 7 + k = 91 + k yazılır; burada kalan kk, bölen 13'ten küçük olmalıdır. Kalan sıfırdan farklı olduğundan 1≤k≤121 \le k \le 12 olur.

İkinci adım: A'nın en büyük olması için kalan en büyük değerini, yani 12'yi almalıdır:

A=91+12=103A = 91 + 12 = 103

Çeldiriciler. 104, kalan bölene eşit alınıp k=13k = 13 yazıldığında çıkar; oysa kalan bölenden küçük olmalıdır. 97, bölüm ile bölen karıştırılıp kalanın 7'den küçük olması gerektiği sanıldığında (91+691 + 6) bulunur. 92, en büyük kalan yerine en küçük kalan k=1k = 1 alındığında gelir. 91 ise kalan hiç eklenmeden yalnız 13⋅713 \cdot 7 hesaplandığında elde edilir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 5

  • Bölünebilme, asal çarpanlar, EBOB-EKOK, bölme-kalan
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

n bir pozitif tam sayı olmak üzere A=45⋅2nA = 45 \cdot 2^{n} sayısının pozitif tam sayı bölenlerinin sayısı 60'tır. Buna göre n kaçtır?

  1. A

    4

  2. B

    9

    Doğru cevap
  3. C

    19

  4. D

    29

  5. E

    30

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: 45=32⋅545 = 3^{2} \cdot 5 olduğundan A sayısı asal çarpanlarına A=2n⋅32⋅51A = 2^{n} \cdot 3^{2} \cdot 5^{1} biçiminde ayrılır.

İkinci adım: Pozitif bölen sayısı, asal çarpanların üslerinin birer fazlasının çarpımıdır:

(n+1)(2+1)(1+1)=6(n+1)(n + 1)(2 + 1)(1 + 1) = 6(n + 1)

Üçüncü adım: 6(n+1)=606(n + 1) = 60 eşitliğinden n+1=10n + 1 = 10, yani n=9n = 9 bulunur.

Çeldiriciler. 30, üslerin birer fazlası yerine kendileri çarpılıp n⋅2⋅1=60n \cdot 2 \cdot 1 = 60 yazıldığında çıkar. 29, yalnız 2'nin üssü bir artırılıp (n+1)⋅2⋅1=60(n + 1) \cdot 2 \cdot 1 = 60 kurulduğunda gelir. 4, pozitif bölen yerine tam sayı bölen sayısı alınıp 2⋅6(n+1)=602 \cdot 6(n + 1) = 60 yazıldığında bulunur. 19 ise 45'in ayrışımında 5 çarpanı atlanıp 3(n+1)=603(n + 1) = 60 çözüldüğünde elde edilir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 6

  • Mutlak değer
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

x bir gerçek sayı olmak üzere

∣x−4∣=3x−8|x - 4| = 3x - 8

eşitliği veriliyor. Bu eşitliği sağlayan bütün x gerçek sayılarının toplamı kaçtır?

  1. A

    −1

  2. B

    2

  3. C

    3

    Doğru cevap
  4. D

    5

  5. E

    6

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: Mutlak değer negatif olamayacağından sağ taraf için 3x−8≥03x - 8 \ge 0, yani x≥83x \ge \frac{8}{3} koşulu gerekir.

İkinci adım: Denklem iki kola ayrılır. x−4=3x−8x - 4 = 3x - 8 kolundan x=2x = 2 bulunur. x−4=−(3x−8)x - 4 = -(3x - 8) kolundan 4x=124x = 12, yani x=3x = 3 bulunur.

Üçüncü adım: x=2x = 2 için sağ taraf 3⋅2−8=−23 \cdot 2 - 8 = -2 olur; mutlak değer negatif bir sayıya eşit olamayacağından bu kök elenir. x=3x = 3 koşulu sağlar (∣3−4∣=1=3⋅3−8|3 - 4| = 1 = 3 \cdot 3 - 8). Çözüm kümesi {3}\{3\} olduğundan istenen toplam 3'tür.

Çeldiriciler. 5, koşulu sağlamayan 2 kökü de toplama katıldığında çıkar. 2, yalnız x−4=3x−8x - 4 = 3x - 8 kolu çözüldüğünde bulunur. −1, ikinci kolda eksi işareti yalnız 3x3x terimine uygulanıp x−4=−3x−8x - 4 = -3x - 8 yazıldığında gelir. 6 ise iki kolun köklerinin toplamı yerine çarpımı alındığında elde edilir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 7

  • Fonksiyon grafikleri ve dönüşümleri (grafik yorumlama, doğrusal fonksiyonlar)
  • Zor
  • Şekilli soru

Şekilde, [−5, 5] aralığında tanımlı ve üç doğru parçasından oluşan f fonksiyonunun grafiği verilmiştir.

h(x)=1−f(x+2)h(x) = 1 - f(x + 2)

y = h(x) grafiğinin x eksenini kestiği noktaların apsisleri toplamı kaçtır?

Koordinat düzleminde f fonksiyonunun grafiği aynı düz çizgiyle çizilmiş üç doğru parçasıdır: (−5, −2) noktasından (−1, 2) noktasına çıkar, (3, −2) noktasına iner, sonra (5, 0) noktasına çıkar. Uç noktalar dolu.
  1. A

    −8

  2. B

    −6

    Doğru cevap
  3. C

    −4

  4. D

    −3

  5. E

    2

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: h(x)=0h(x) = 0 eşitliği 1−f(x+2)=01 - f(x + 2) = 0, yani f(x+2)=1f(x + 2) = 1 demektir. t=x+2t = x + 2 denirse önce grafikte f(t)=1f(t) = 1 olan t değerleri bulunur.

İkinci adım: (−5,−2)(-5, -2) ile (−1,2)(-1, 2) noktalarını birleştiren parça f(t)=t+3f(t) = t + 3 doğrusudur; t+3=1t + 3 = 1 ise t=−2t = -2 olur. (−1,2)(-1, 2) ile (3,−2)(3, -2) arasındaki parça f(t)=−t+1f(t) = -t + 1 doğrusudur; −t+1=1-t + 1 = 1 ise t=0t = 0 olur. (3,−2)(3, -2) ile (5,0)(5, 0) arasındaki parçada f en çok 0 değerini aldığı için 1 değerine ulaşmaz.

Üçüncü adım: x=t−2x = t - 2 olduğundan kökler x=−4x = -4 ve x=−2x = -2 bulunur. h'nin tanım aralığı x+2∈[−5,5]x + 2 \in [-5, 5], yani [−7,3][-7, 3] olduğundan iki kök de geçerlidir; apsislerin toplamı −4+(−2)=−6-4 + (-2) = -6'dır.

Çeldiriciler. −8, −f(x+2)-f(x + 2) yerine f(−(x+2))f(-(x + 2)) simetrisi alınıp f(−(x+2))=−1f(-(x + 2)) = -1 çözüldüğünde çıkar: −(x+2)-(x + 2) değerleri −4-4, 2 ve 4 olur, x değerleri 2, −4-4 ve −6-6 bulunur. −4, işlemler yanlış sırayla uygulanıp önce 1 eklenip sonra işaret değiştirilerek f(x+2)=−1f(x + 2) = -1 çözüldüğünde (x=−6,0,2x = -6, 0, 2) elde edilir. −3, dikey öteleme atlanıp f(x+2)=0f(x + 2) = 0 çözüldüğünde (x=−5,−1,3x = -5, -1, 3) gelir. 2 ise yatay ötelemenin yönü ters alınıp x=t+2x = t + 2 yazıldığında (0+20 + 2) bulunur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 8

  • Mantık (önermeler, bileşik önermeler)
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

p, q ve r önermeleri için

(p′∧q)⇒(r∨p)(p' \wedge q) \Rightarrow (r \vee p)

bileşik önermesinin doğruluk değeri 0'dır.

Buna göre aşağıdaki bileşik önermelerden hangisinin doğruluk değeri 1'dir?

  1. A

    (p∨r)⇒q′(p \vee r) \Rightarrow q'

    Doğru cevap
  2. B

    (p⇒q)′(p \Rightarrow q)'

  3. C

    (q∨r′)′(q \vee r')'

  4. D

    p′⇒rp' \Rightarrow r

  5. E

    q⇒rq \Rightarrow r

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: Ana bağlaç "ise"dir ve a⇒ba \Rightarrow b önermesi yalnız 1⇒01 \Rightarrow 0 durumunda yanlıştır. Bu nedenle p′∧q≡1p' \wedge q \equiv 1 ve r∨p≡0r \vee p \equiv 0 olmalıdır.

İkinci adım: p′∧q≡1p' \wedge q \equiv 1 için p′≡1p' \equiv 1 ve q≡1q \equiv 1, yani p≡0p \equiv 0, q≡1q \equiv 1 bulunur. r∨p≡0r \vee p \equiv 0 için iki bileşen de 0 olmalıdır; buradan r≡0r \equiv 0 çıkar.

Üçüncü adım: Bu değerlerle (p∨r)⇒q′(p \vee r) \Rightarrow q' önermesi 0⇒0≡10 \Rightarrow 0 \equiv 1 olur. Diğerleri yanlıştır: (p⇒q)′≡(0⇒1)′≡1′≡0(p \Rightarrow q)' \equiv (0 \Rightarrow 1)' \equiv 1' \equiv 0; (q∨r′)′≡(1∨1)′≡0(q \vee r')' \equiv (1 \vee 1)' \equiv 0; p′⇒r≡1⇒0≡0p' \Rightarrow r \equiv 1 \Rightarrow 0 \equiv 0; q⇒r≡1⇒0≡0q \Rightarrow r \equiv 1 \Rightarrow 0 \equiv 0.

Çeldiriciler. (p⇒q)′(p \Rightarrow q)' önermesini doğru sanan, 0⇒10 \Rightarrow 1 durumunu yanlış sayar. (q∨r′)′(q \vee r')' önermesini doğru sanan, "veya" bağlacını "ya da" gibi değerlendirip 1∨11 \vee 1 için 0 alır. p′⇒rp' \Rightarrow r önermesini doğru sanan, değilli bileşeni değilsiz değerlendirip p⇒r≡0⇒0p \Rightarrow r \equiv 0 \Rightarrow 0 hesaplar. q⇒rq \Rightarrow r önermesini doğru sanan ise ana bağlacın kuralını karıştırıp verilen önermenin iki bileşenini de 0 alır; bu yolla q≡0q \equiv 0 bulunur ve 0⇒0≡10 \Rightarrow 0 \equiv 1 çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 9

  • Kümeler ve kartezyen çarpım
  • Orta
  • Şekilli soru

Şekildeki Venn şemasında E evrensel kümesi ile A ve B kümelerinin her bölgesindeki eleman sayısı yazılmıştır.

Buna göre (A∖B)′(A \setminus B)' kümesinin eleman sayısı kaçtır?

E evrensel kümesi içinde kesişen A ve B kümelerini gösteren Venn şeması. Yalnız A bölgesinde 7, A ile B'nin ortak bölgesinde 4, yalnız B bölgesinde 9 eleman vardır; iki kümenin dışında kalan bölgede 5 eleman bulunur.
  1. A

    13

  2. B

    14

  3. C

    16

  4. D

    18

    Doğru cevap
  5. E

    22

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Şemadan dört bölge okunur: yalnız A bölgesinde 7, ortak bölgede 4, yalnız B bölgesinde 9, iki kümenin dışında 5 eleman vardır. Evrensel kümenin eleman sayısı 7+4+9+5=257 + 4 + 9 + 5 = 25'tir.

İkinci adım: A∖BA \setminus B, A'da olup B'de olmayan elemanlardır; yani yalnız A bölgesidir ve 7 elemanlıdır.

Üçüncü adım: Tümleyen evrensel kümeye göre alınır: s((A∖B)′)=25−7=18s((A \setminus B)') = 25 - 7 = 18.

Çeldiriciler. 16, A∖BA \setminus B yerine B∖AB \setminus A alınıp 25−925 - 9 hesaplandığında çıkar. 13, tümleyen evrensel kümeye göre değil B kümesine göre alınıp B∖(A∖B)=BB \setminus (A \setminus B) = B sayıldığında bulunur. 14, yalnız A bölgesi yerine A kümesinin tamamı (11 eleman) çıkarıldığında gelir. 22 ise evrensel küme s(A)+s(B)+5s(A) + s(B) + 5 biçiminde hesaplanıp ortak bölge iki kez sayıldığında (29−729 - 7) elde edilir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 10

  • İkinci dereceden denklemler (kökler-katsayılar, diskriminant)
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

m gerçel sayısı için x'e bağlı

(m+4)x2−6(m+1)x+9m−9=0(m + 4)x^{2} - 6(m + 1)x + 9m - 9 = 0

ikinci dereceden denkleminin gerçel kökleri birbirine eşittir.

Buna göre denklemin çakışık kökü kaçtır?

  1. A

    −6

  2. B

    −2

  3. C

    2

    Doğru cevap
  4. D

    4

  5. E

    5

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: İkinci dereceden bir denklemin iki gerçel kökü eşitse (çakışıksa) diskriminantı sıfırdır: Δ=b2−4ac=0\Delta = b^{2} - 4ac = 0. Burada a=m+4a = m + 4, b=−6(m+1)b = -6(m + 1), c=9m−9c = 9m - 9 olduğundan

b2=36m2+72m+36b^{2} = 36m^{2} + 72m + 36

4ac=4(m+4)(9m−9)=36m2+108m−1444ac = 4(m + 4)(9m - 9) = 36m^{2} + 108m - 144

bulunur. Fark alınırsa Δ=−36m+180\Delta = -36m + 180 olur ve −36m+180=0-36m + 180 = 0 eşitliğinden m=5m = 5 elde edilir.

İkinci adım: m=5m = 5 için denklem 9x2−36x+36=09x^{2} - 36x + 36 = 0, yani 9(x−2)2=09(x - 2)^{2} = 0 olur. Çakışık kök x=−b2a=3618=2x = -\frac{b}{2a} = \frac{36}{18} = 2'dir.

Çeldiriciler. −2, çakışık kök −b2a-\frac{b}{2a} yerine b2a\frac{b}{2a} alınınca çıkar. 5, kökün yerine bulunan m değeri yazıldığında gelir. −6, diskriminant b2+4acb^{2} + 4ac biçiminde kurulduğunda bulunur: b2+4ac=36(2m−1)(m+3)=0b^{2} + 4ac = 36(2m - 1)(m + 3) = 0 eşitliğinden tam sayı olan m=−3m = -3 seçilir, denklem x2+12x−36=0x^{2} + 12x - 36 = 0 olur ve −b2a=−6-\frac{b}{2a} = -6 hesaplanır. 4 ise iki kökün toplamı olan −ba=369=4-\frac{b}{a} = \frac{36}{9} = 4 değerinin tek kök sanılmasıyla bulunur; çakışık iki kökün her biri bu toplamın yarısıdır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 11

  • Polinomlar (işlemler, bölme, kalan, kökler)
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

P(x) bir polinom olmak üzere, her x gerçel sayısı için P(2x−3)=x3−2x2+4x+5P(2x - 3) = x^3 - 2x^2 + 4x + 5 eşitliği sağlanmaktadır.

Buna göre, P(x) polinomunun katsayıları toplamı kaçtır?

  1. A

    -2

  2. B

    5

  3. C

    8

  4. D

    13

    Doğru cevap
  5. E

    18

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Bir polinomun katsayıları toplamı, değişkene 1 yazıldığında elde edilen değerdir; bu nedenle istenen P(1)P(1)'dir. Parantez içindeki ifadenin 1 olması için 2x−3=12x - 3 = 1 olmalıdır, buradan x=2x = 2 bulunur.

İkinci adım: x=2x = 2 eşitliğin sağ tarafında yerine yazılır: P(1)=23−2⋅22+4⋅2+5=8−8+8+5=13P(1) = 2^3 - 2 \cdot 2^2 + 4 \cdot 2 + 5 = 8 - 8 + 8 + 5 = 13. Katsayılar toplamı 13'tür.

Çeldiriciler: '8' sonucu, P(1)P(1) yerine doğrudan sağ tarafta x=1x = 1 yazıldığında çıkar; bu değer aslında P(−1)P(-1)'dir. '5' sonucu, sağ tarafta x=0x = 0 alınarak bulunur ve P(−3)P(-3)'e eşittir. '-2' sonucu, dönüşüm ters çözülüp x=2⋅1−3=−1x = 2 \cdot 1 - 3 = -1 alındığında elde edilir. '18' ise katsayılar toplamına sağ taraftaki sabit terim 5 de eklendiğinde ortaya çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 12

  • Diziler (aritmetik, geometrik, genel terim)
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

n pozitif tam sayı olmak üzere, genel terimi an=(−1)n⋅(3n+2)a_n = (-1)^n \cdot (3n + 2) olarak verilen (an)(a_n) dizisinin dördüncü ve yedinci terimlerinin toplamı kaçtır?

  1. A

    -322

  2. B

    -9

    Doğru cevap
  3. C

    9

  4. D

    14

  5. E

    37

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: Genel terimde n yerine istenen indisler yazılır. a4=(−1)4⋅(3⋅4+2)=14a_4 = (-1)^4 \cdot (3 \cdot 4 + 2) = 14 ve a7=(−1)7⋅(3⋅7+2)=−23a_7 = (-1)^7 \cdot (3 \cdot 7 + 2) = -23 bulunur; çift indiste çarpan +1, tek indiste -1'dir.

İkinci adım: İki terim toplanır: a4+a7=14+(−23)=−9a_4 + a_7 = 14 + (-23) = -9.

Çeldiriciler: '9' sonucu, indisler birer kaydırılıp a5+a8=−17+26a_5 + a_8 = -17 + 26 hesaplandığında çıkar. '-322' sonucu, terimler toplanacakken çarpılarak (14⋅(−23)14 \cdot (-23)) bulunur. '37' sonucu, (−1)n(-1)^n çarpanı görmezden gelinip 14+2314 + 23 alındığında elde edilir. '14' ise yalnız dördüncü terimin hesaplanıp yedinci terimin eklenmemesinin sonucudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 13

  • Binom açılımı
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

n bir doğal sayı olmak üzere, (x2−3x)n+4\left(x^2 - \dfrac{3}{x}\right)^{n + 4} ifadesinin x'in azalan kuvvetlerine göre yapılan açılımında 13 terim bulunmaktadır.

Buna göre, n kaçtır?

  1. A

    7

  2. B

    8

    Doğru cevap
  3. C

    9

  4. D

    12

  5. E

    18

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: (a+b)m(a + b)^m açılımında terim sayısı kuvvetin bir fazlası, yani m+1m + 1'dir. Buradaki terimlerde x'in kuvvetleri birbirinden farklı olduğu için hiçbir terim birleşmez; kuvvet n+4n + 4 olduğundan terim sayısı n+5n + 5'tir.

İkinci adım: n+5=13n + 5 = 13 denkleminden n=8n = 8 bulunur.

Çeldiriciler: '9' sonucu, terim sayısı kuvvete eşitlenip n+4=13n + 4 = 13 yazıldığında çıkar. '7' sonucu, terim sayısı kuvvetin iki fazlası sanılarak n+6=13n + 6 = 13 kurulduğunda elde edilir. '12' parametre yerine açılımın kuvveti olan n+4n + 4 değeridir. '18' ise denklem ters çözülüp n=13+5n = 13 + 5 alındığında ortaya çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 14

  • Olasılık (basit, koşullu, bağımsız olaylar)
  • Zor
  • Şekilli soru

Şekilde A ve B kavanozları ile içlerindeki kırmızı ve sarı bilyeler gösterilmiştir. A kavanozundan rastgele bir bilye alınıp B kavanozuna atılıyor. Ardından B kavanozundan rastgele bir bilye çekiliyor.

Buna göre, B kavanozundan çekilen bilyenin kırmızı olma olasılığı kaçtır?

Yan yana iki cam kavanoz. A kavanozunda 4 kırmızı ve 2 sarı bilye, B kavanozunda 3 kırmızı ve 4 sarı bilye vardır.
  1. A

    124\dfrac{1}{24}

  2. B

    13\dfrac{1}{3}

  3. C

    1124\dfrac{11}{24}

    Doğru cevap
  4. D

    1427\dfrac{14}{27}

  5. E

    1121\dfrac{11}{21}

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: Şekildeki bilyeler sayılır. A kavanozunda 4 kırmızı ve 2 sarı (toplam 6), B kavanozunda 3 kırmızı ve 4 sarı (toplam 7) bilye vardır. Aktarmadan sonra B kavanozunda 8 bilye olur.

İkinci adım: Aktarılan bilyenin rengine göre iki durum ayrılır. A'dan kırmızı bilye aktarılırsa (olasılık 46\dfrac{4}{6}) B'de 4 kırmızı olur ve kırmızı çekme olasılığı 48\dfrac{4}{8}'dir; bu dalın olasılığı 46⋅48=1648\dfrac{4}{6} \cdot \dfrac{4}{8} = \dfrac{16}{48}'dir. A'dan sarı bilye aktarılırsa (olasılık 26\dfrac{2}{6}) B'de kırmızı sayısı 3'te kalır; bu dalın olasılığı 26⋅38=648\dfrac{2}{6} \cdot \dfrac{3}{8} = \dfrac{6}{48}'dir.

Üçüncü adım: Birbirini dışlayan iki dal toplanır: 1648+648=2248=1124\dfrac{16}{48} + \dfrac{6}{48} = \dfrac{22}{48} = \dfrac{11}{24}.

Çeldiriciler: 1121\dfrac{11}{21}, aktarmadan sonra B'deki toplam bilye sayısı 8'e güncellenmeyip payda 7 bırakıldığında çıkar. 124\dfrac{1}{24}, iki dalın olasılıkları toplanacakken çarpıldığında bulunur. 13\dfrac{1}{3} yalnız kırmızı bilye aktarılan dalın olasılığıdır. 1427\dfrac{14}{27} ise B kavanozundaki kırmızı bilyeler bir fazla sayıldığında elde edilir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 15

  • Sayma: permütasyon, kombinasyon, sıralama-seçme
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Bir okulun satranç takımındaki 3 öğretmen ve 4 öğrenci, ödül töreninde tek sıra hâlinde yan yana dizilerek fotoğraf çektirecektir. Üç öğretmen birbirinin yanında duracak ve sıranın iki ucunda birer öğrenci bulunacaktır.

Bu koşullara uygun kaç farklı dizilişle fotoğraf çekilebilir?

  1. A

    72

  2. B

    78

  3. C

    288

  4. D

    432

    Doğru cevap
  5. E

    720

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Yan yana duracak üç öğretmen tek bir blok gibi düşünülür. Blok ve 4 öğrenci 5 birim eder; bu birimler 5!=1205! = 120 farklı biçimde sıralanır.

İkinci adım: Blok içindeki öğretmenler kendi aralarında 3!=63! = 6 biçimde yer değiştirebilir. Öğretmenlerin yan yana olduğu dizilişlerin sayısı 120⋅6=720120 \cdot 6 = 720'dir.

Üçüncü adım: Uç koşulu uygulanır. Blok sıranın en solunda olursa kalan 4 öğrenci 4!=244! = 24 biçimde dizilir ve 24⋅6=14424 \cdot 6 = 144 diziliş oluşur; en sağında olduğunda da 144 diziliş vardır. İstenmeyen 288 diziliş çıkarılır: 720−288=432720 - 288 = 432.

Çeldiriciler: '720' sonucu uçlarda öğrenci bulunması koşulu uygulanmadığında çıkar. '72' sonucu blok içindeki 3!3! sıralanış unutulduğunda elde edilir. '288' çıkarılması gereken, bloğun uçta olduğu dizilişlerin sayısıdır. '78' ise bağımsız aşamalar çarpılacakken 3⋅4!+3!3 \cdot 4! + 3! biçiminde toplandığında bulunur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 16

  • Denklemler, denklem sistemleri ve eşitsizlikler (birinci/ikinci derece, işaret tablosu)
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

(x+3)(x−4)(x−1)2(x+1)(x−6)≤0\dfrac{(x + 3)(x - 4)(x - 1)^2}{(x + 1)(x - 6)} \le 0

eşitsizliğini sağlayan kaç farklı x tam sayı değeri vardır?

  1. A

    2

  2. B

    3

  3. C

    4

  4. D

    5

    Doğru cevap
  5. E

    7

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Payın kökleri -3, 4 (tek katlı) ve 1 (çift katlı); paydanın kökleri -1 ve 6'dır. Paydanın kökleri ifadeyi tanımsız yaptığından çözüme giremez.

İkinci adım: İşaret tablosu kurulur. Pay ve paydanın baş katsayıları pozitif olduğundan en sağdaki aralıkta (x>6x > 6) ifade pozitiftir. Tek katlı köklerde işaret değişir, çift katlı kök olan 1'de değişmez. Böylece sağdan sola işaretler: (6,∞)(6, \infty) pozitif, (4,6)(4, 6) negatif, (1,4)(1, 4) pozitif, (−1,1)(-1, 1) pozitif, (−3,−1)(-3, -1) negatif, (−∞,−3)(-\infty, -3) pozitiftir.

Üçüncü adım: Eşitsizlik sıfıra eşitliği de kapsadığı için payın kökleri çözüme katılır. Çözüm kümesi [−3,−1)∪{1}∪[4,6)[-3, -1) \cup \{1\} \cup [4, 6) olur. Bu kümedeki tam sayılar -3, -2, 1, 4 ve 5'tir; toplam 5 tane.

Çeldiriciler: '7' sonucu, paydanın kökleri -1 ve 6 da çözüme katıldığında çıkar. '4' sonucu, çift katlı kök olan 1'in, ifadeyi sıfır yaptığı hâlde sayılmamasıyla bulunur. '3' sonucu, tek katlı pay kökleri -3 ve 4 açık uç sanılıp dışarıda bırakıldığında elde edilir. '2' ise eşitlik durumunun hiç dikkate alınmayıp yalnız negatif aralıklardaki -2 ve 5'in sayılmasının sonucudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 17

  • Logaritma (özellikler, denklem, logaritmik fonksiyon ve grafik)
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

Logaritmanın çarpım, bölüm ve kuvvet özellikleri kullanılarak

log⁡3274+2log⁡36−log⁡39+log⁡51\log_3 \dfrac{27}{4} + 2\log_3 6 - \log_3 9 + \log_5 1

ifadesi sadeleştirildiğinde sonuç kaç olur?

  1. A

    2

  2. B

    3

    Doğru cevap
  3. C

    4

  4. D

    7

  5. E

    27

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: Kuvvet özelliğiyle 2log⁡36=log⁡362=log⁡3362\log_3 6 = \log_3 6^2 = \log_3 36 yazılır. Ayrıca her tabanda 1'in logaritması 0 olduğundan log⁡51=0\log_5 1 = 0'dır.

İkinci adım: Toplanan logaritmalar çarpım, çıkarılan logaritma bölüm olarak birleştirilir: log⁡3274+log⁡336−log⁡39=log⁡3(274⋅369)=log⁡327\log_3 \dfrac{27}{4} + \log_3 36 - \log_3 9 = \log_3 \left(\dfrac{27}{4} \cdot \dfrac{36}{9}\right) = \log_3 27.

Üçüncü adım: 27=3327 = 3^3 olduğundan log⁡327=3\log_3 27 = 3 bulunur.

Çeldiriciler: '2' sonucu, 2log⁡362\log_3 6 ifadesindeki katsayı argümana çarpan olarak eklenip log⁡312\log_3 12 yazıldığında çıkar. '4' sonucu, log⁡51\log_5 1 değeri 0 yerine 1 alındığında elde edilir. '7' sonucu, çıkarılan log⁡39\log_3 9 terimi de çarpıma katıldığında bulunur. '27' ise birleştirilen argüman bulunduktan sonra logaritması alınmadan bırakıldığında ortaya çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 18

  • Fonksiyonlar (tanım-değer kümesi, işlem, bileşke, ters)
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

Gerçel sayılarda tanımlı bir f fonksiyonu, her x gerçel sayısı için f(2x+3)=5x−1f(2x + 3) = 5x - 1 eşitliğini sağlamaktadır.

Buna göre, f(11) değeri kaçtır?

  1. A

    19

    Doğru cevap
  2. B

    20

  3. C

    34

  4. D

    39

  5. E

    54

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: f(11) değerini bulmak için fonksiyonun içindeki ifade 11'e eşitlenir: 2x+3=112x + 3 = 11, buradan 2x=82x = 8 ve x=4x = 4 olur.

İkinci adım: Bulunan x=4x = 4 eşitliğin sağ tarafına yazılır: f(11)=5⋅4−1=19f(11) = 5 \cdot 4 - 1 = 19.

Çeldiriciler: '54' sonucu, iç ifade eşitlenmeden sağ tarafa doğrudan x=11x = 11 yazıldığında (5⋅11−15 \cdot 11 - 1) çıkar. '34' sonucu, 2x+3=112x + 3 = 11 çözülürken 3 karşıya eklenip x=7x = 7 alındığında bulunur. '20' sonucu, sağ taraftaki -1 sabit terimi unutulduğunda elde edilir. '39' ise x=4x = 4 yerine iç ifadedeki katsayıyla bir kez daha çarpılmış 2x=82x = 8 değeri kullanıldığında ortaya çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 19

  • İkinci dereceden fonksiyonlar ve parabol
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

h(x)=ax2+bx+ch(x) = ax^2 + bx + c fonksiyonunun grafiği y eksenini (0,8)(0, 8) noktasında kesmektedir. h(−3)=h(7)h(-3) = h(7) ve h'nin en küçük değeri −4-4'tür.

Buna göre b kaçtır?

  1. A

    −12

    Doğru cevap
  2. B

    −6

  3. C

    −4

  4. D

    2

  5. E

    12

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: h(−3)=h(7)h(-3) = h(7) eşitliği, −3-3 ve 77 apsislerinin simetri ekseninden eşit uzaklıkta olduğunu gösterir. Eksen bu iki apsisin orta noktasından geçer: x=−3+72=2x = \dfrac{-3 + 7}{2} = 2.

İkinci adım: Parabolün en küçük değeri tepe noktasında alınır; tepe noktası (2,−4)(2, -4) olduğundan fonksiyon tepe biçiminde h(x)=a(x−2)2−4h(x) = a(x - 2)^2 - 4 olarak yazılır.

Üçüncü adım: Grafik y eksenini (0,8)(0, 8) noktasında kestiğinden h(0)=4a−4=8h(0) = 4a - 4 = 8 olur ve a=3a = 3 bulunur. Bu değer pozitif olduğundan parabol yukarı açılır, en küçük değer tutarlıdır.

Dördüncü adım: h(x)=3(x2−4x+4)−4=3x2−12x+8h(x) = 3(x^2 - 4x + 4) - 4 = 3x^2 - 12x + 8 açılımından b=−12b = -12 elde edilir. Kontrol: h(−3)=h(7)=71h(-3) = h(7) = 71.

Çeldiriciler. −6: simetri ekseni iki apsisin ortalaması yerine toplamı alınıp x=4x = 4 yazılırsa 16a−4=816a - 4 = 8, a=34a = \dfrac{3}{4} ve b=−6b = -6 bulunur. 12: tepe apsisi −b2a-\dfrac{b}{2a} yerine b2a\dfrac{b}{2a} alınınca b'nin işareti ters çıkar. −4: a hesaplanmadan a=1a = 1 kabul edilip (x−2)2(x - 2)^2 açılmıştır. 2: b yerine tepe noktasının apsisi yazılmıştır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 20

  • Limit ve süreklilik
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

Gerçel sayıların uygun bir alt kümesinde tanımlı f(x)=x2−9x2−4x+3f(x) = \dfrac{x^2 - 9}{x^2 - 4x + 3} fonksiyonu veriliyor.

Buna göre, x değişkeni 3 sayısına yaklaşırken f(x) ifadesinin limiti kaçtır?

  1. A

    0

  2. B

    1

  3. C

    32\dfrac{3}{2}

  4. D

    3

    Doğru cevap
  5. E

    6

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: x=3x = 3 yazıldığında pay 9−9=09 - 9 = 0, payda 9−12+3=09 - 12 + 3 = 0 olur; 00\dfrac{0}{0} belirsizliği vardır.

İkinci adım: Pay ve payda çarpanlarına ayrılır: x2−9=(x−3)(x+3)x^2 - 9 = (x - 3)(x + 3), x2−4x+3=(x−3)(x−1)x^2 - 4x + 3 = (x - 3)(x - 1).

Üçüncü adım: x≠3x \ne 3 için ortak çarpan sadeleşir: lim⁡x→3x+3x−1=62=3\lim_{x \to 3} \dfrac{x + 3}{x - 1} = \dfrac{6}{2} = 3

Çeldiriciler. 0 ve 1: 00\dfrac{0}{0} belirsizliği sırasıyla 0 ya da 1 sayılmıştır; belirsizlik bir değer değildir, sadeleştirme gerekir. 32\dfrac{3}{2}: payda yanlış çarpanlara ayrılıp (x−3)(x+1)(x - 3)(x + 1) yazılmış, geriye x+3x+1\dfrac{x + 3}{x + 1} bırakılmıştır. 6: sadeleştirmeden sonra paydada kalan x−1x - 1 çarpanı da atılmış, yalnız x+3x + 3 hesaplanmıştır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 21

  • Türev uygulamaları: artan-azalan, ekstremum, türev grafiği, optimizasyon
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

Gerçel sayılarda tanımlı f(x)=x3+3x2−45x+2f(x) = x^3 + 3x^2 - 45x + 2 fonksiyonu, uç noktaları a ve b olan (a,b)(a, b) açık aralığında azalan, bu aralığın dışında ise artandır.

Buna göre, b − a farkı kaçtır?

  1. A

    -2

  2. B

    3

  3. C

    7

  4. D

    8

    Doğru cevap
  5. E

    9

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Kuvvet kuralıyla f′(x)=3x2+6x−45=3(x2+2x−15)=3(x+5)(x−3)f'(x) = 3x^2 + 6x - 45 = 3(x^2 + 2x - 15) = 3(x + 5)(x - 3) bulunur; türevin kökleri −5-5 ve 33’tür.

İkinci adım: Başkatsayı pozitif olduğundan f′f' kökler arasında negatif, dışında pozitiftir. Bu nedenle f, (−5,3)(-5, 3) aralığında azalan, dışında artandır; a=−5a = -5, b=3b = 3 olur ve b−a=3−(−5)=8b - a = 3 - (-5) = 8 bulunur.

Çeldiriciler. 7: aralığın uzunluğu yerine içindeki tam sayılar (−4-4’ten 22’ye kadar) sayılmıştır. 9: tam sayı sayılırken aralığın uçları olan −5-5 ve 33 de katılmıştır. −2-2: köklerin toplamı −5+3-5 + 3 aralık uzunluğu sanılmıştır. 3: türev alınırken üsler azaltılmamış, 3x3+6x2−45x=3x(x+5)(x−3)3x^3 + 6x^2 - 45x = 3x(x + 5)(x - 3) yazılmış ve bu ifadenin negatif olduğu (0,3)(0, 3) aralığının uzunluğu verilmiştir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 22

  • Türev: tanım, kurallar, teğet-normal
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

Gerçel sayılarda x≠1x \ne 1 için tanımlı f(x)=x2+7x−1f(x) = \dfrac{x^2 + 7}{x - 1} fonksiyonu veriliyor.

Buna göre, f fonksiyonunun x = 3 noktasındaki türevinin değeri kaçtır?

  1. A

    −2

  2. B

    −1

    Doğru cevap
  3. C

    1

  4. D

    5

  5. E

    6

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: Bölümün türevi kuralı uygulanır: f′(x)=2x(x−1)−(x2+7)⋅1(x−1)2f'(x) = \dfrac{2x(x - 1) - (x^2 + 7) \cdot 1}{(x - 1)^2}

İkinci adım: x=3x = 3 yazılır: f′(3)=6⋅2−1622=−44=−1f'(3) = \dfrac{6 \cdot 2 - 16}{2^2} = \dfrac{-4}{4} = -1

Çeldiriciler. 6: pay ve paydanın türevleri ayrı ayrı alınıp bölünmüş, 2x1\dfrac{2x}{1} değeri hesaplanmıştır. 1: paydaki iki terimin sırası ters alınıp (x2+7)−2x(x−1)(x^2 + 7) - 2x(x - 1) yazılmıştır. −2: paydanın karesi alınmamış, −4-4 değeri 22’ye bölünmüştür. 5: x2x^2’nin türevinde üs azaltılmayıp 2x22x^2 yazılmış, pay 18⋅2−16=2018 \cdot 2 - 16 = 20 bulunmuştur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 23

  • Logaritma (özellikler, denklem, logaritmik fonksiyon ve grafik)
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

x ve y gerçel sayıları için

5x=45^x = 4 ve 2y=1252^y = 125

eşitlikleri veriliyor.

Buna göre, x⋅yx \cdot y çarpımı kaçtır?

  1. A

    2

  2. B

    3

  3. C

    5

  4. D

    6

    Doğru cevap
  5. E

    8

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Üstel eşitlikler logaritma ile yazılır: x=log⁡54x = \log_5 4 ve y=log⁡2125y = \log_2 125.

İkinci adım: Kuvvet özelliği kullanılır: log⁡54=log⁡522=2log⁡52\log_5 4 = \log_5 2^2 = 2\log_5 2 ve log⁡2125=log⁡253=3log⁡25\log_2 125 = \log_2 5^3 = 3\log_2 5.

Üçüncü adım: log⁡52⋅log⁡25=1\log_5 2 \cdot \log_2 5 = 1 olduğundan x⋅y=2⋅3⋅log⁡52⋅log⁡25=6x \cdot y = 2 \cdot 3 \cdot \log_5 2 \cdot \log_2 5 = 6 bulunur.

Çeldiriciler: '3' sonucu, 4'ün 222^2 olduğu atlanıp x için log⁡52\log_5 2 alındığında çıkar. '2' sonucu, 125'in 535^3 olduğu atlanıp y için log⁡25\log_2 5 alındığında elde edilir. '5' sonucu, öne gelen 2 ve 3 katsayıları çarpılacakken toplandığında bulunur. '8' ise katsayılardan biri üs olarak bırakılıp 232^3 hesaplandığında ortaya çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 24

  • Diziler (aritmetik, geometrik, genel terim)
  • Kolay
  • Şekilli soru

Şekildeki noktalar, bir (an)(a_n) dizisinin ilk dört terimini (n,an)(n, a_n) biçiminde göstermektedir. Ardışık terimler arasındaki ilişki dizinin bütün terimleri için aynıdır.

Buna göre, a20a_{20} kaçtır?

Dik koordinat düzleminde yatay eksen n, dikey eksen a_n. Dört nokta işaretli: (1, 7), (2, 4), (3, 1) ve (4, -2).
  1. A

    -53

  2. B

    -50

    Doğru cevap
  3. C

    -49

  4. D

    -47

  5. E

    64

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: Grafikten ilk dört terim okunur: a1=7a_1 = 7, a2=4a_2 = 4, a3=1a_3 = 1, a4=−2a_4 = -2.

İkinci adım: Ardışık farklar 4−7=1−4=−2−1=−34 - 7 = 1 - 4 = -2 - 1 = -3 olduğundan dizi ortak farkı d=−3d = -3 olan bir aritmetik dizidir.

Üçüncü adım: Genel terim an=a1+(n−1)da_n = a_1 + (n - 1)d formülüyle yazılır: a20=7+19⋅(−3)=7−57=−50a_{20} = 7 + 19 \cdot (-3) = 7 - 57 = -50.

Çeldiriciler: '-53' sonucu, genel terimde (n−1)(n - 1) yerine n alınıp 7+20⋅(−3)7 + 20 \cdot (-3) hesaplandığında çıkar. '-49' sonucu, ilk terim eksen bölmesi bir birim kaydırılarak 8 okunduğunda elde edilir. '-47' on dokuzuncu terimin değeridir. '64' ise ortak fark ters işaretle +3 alındığında bulunur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 25

  • Belirli integral ve alan hesabı
  • Kolay
  • Şekilli soru

Şekilde f(x)=−x2+x+cf(x) = -x^2 + x + c fonksiyonunun grafiği çizilmiştir. Grafik x eksenini A ve B noktalarında, y eksenini ise C noktasında kesmektedir.

Taralı bölgenin alanı kaç birimkaredir?

Koordinat düzleminde aşağı açılan y = f(x) parabolü çizilidir. Parabol x eksenini A ve B noktalarında, y eksenini C(0, 6) noktasında keser. Parabol ile x ekseni arasında, A ile B arasında kalan bölge taralıdır.
  1. A

    −1256-\dfrac{125}{6}

  2. B

    52\dfrac{5}{2}

  3. C

    272\dfrac{27}{2}

  4. D

    916\dfrac{91}{6}

  5. E

    1256\dfrac{125}{6}

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adım: Şekilde C noktası (0,6)(0, 6) olarak verildiğinden f(0)=c=6f(0) = c = 6 ve f(x)=−x2+x+6f(x) = -x^2 + x + 6 olur.

İkinci adım: −x2+x+6=−(x−3)(x+2)=0-x^2 + x + 6 = -(x - 3)(x + 2) = 0 eşitliğinden kesim noktaları x=−2x = -2 ve x=3x = 3 bulunur; integralin sınırları bu köklerdir. Bu aralıkta grafik x ekseninin üstünde olduğundan integral doğrudan alanı verir.

Üçüncü adım: ∫−23(−x2+x+6) dx=[−x33+x22+6x]−23=272−(−223)=1256\int_{-2}^{3} (-x^2 + x + 6)\,dx = \left[-\dfrac{x^3}{3} + \dfrac{x^2}{2} + 6x\right]_{-2}^{3} = \dfrac{27}{2} - \left(-\dfrac{22}{3}\right) = \dfrac{125}{6} Alan 1256\dfrac{125}{6} birimkaredir.

Çeldiriciler. −1256-\dfrac{125}{6}: integral ters sırada (33’ten −2-2’ye) alınıp çıkan negatif değer alan diye bırakılmıştır; alan negatif olamaz. 52\dfrac{5}{2}: ters türevde x3x^3 terimi 3’e bölünmemiş, −x3+x22+6x-x^3 + \dfrac{x^2}{2} + 6x kullanılmıştır. 272\dfrac{27}{2}: bölgenin yalnızca x=0x = 0 ile x=3x = 3 arasındaki kısmı integrallenmiştir. 916\dfrac{91}{6}: sınırlar kökler yerine çizilen eğri parçasının uçları olan x=−3x = -3 ve x=4x = 4 alınmıştır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 26

  • Belirli integral ve alan hesabı
  • Orta
  • Şekilli soru

Koordinat sisteminde çizilen f, 0≤x≤80 \le x \le 8 için üç doğrusal parçadan meydana gelen bir fonksiyondur.

Çizimdeki noktalardan yararlanarak ∫08f(t) dt\displaystyle\int_{0}^{8} f(t)\,dt kaça eşittir?

[0, 8] aralığında doğru parçalarından oluşan y = f(x) grafiği: (0, −2) ile (2, −2) arası yatay, (2, −2) noktasından (4, 2) noktasına doğrusal çıkış, (4, 2) ile (8, 2) arası yatay; tüm parçalar düz çizgi. Grafik ile x ekseni arası taralı.
  1. A

    3

  2. B

    4

    Doğru cevap
  3. C

    8

  4. D

    9

  5. E

    14

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: Grafikteki (2,−2)(2, -2) ve (4,2)(4, 2) noktalarından geçen doğrunun eğimi 2−(−2)4−2=2\dfrac{2 - (-2)}{4 - 2} = 2’dir; denklemi y=2x−6y = 2x - 6 olduğundan grafik x eksenini x=3x = 3’te keser.

İkinci adım: x ekseninin altındaki bölge, paralel kenarları 3 ve 2, yüksekliği 2 olan yamuktur: alanı 3+22⋅2=5\dfrac{3 + 2}{2} \cdot 2 = 5. Eksenin üstündeki bölge, paralel kenarları 8−3=58 - 3 = 5 ve 8−4=48 - 4 = 4, yüksekliği 2 olan yamuktur: alanı 5+42⋅2=9\dfrac{5 + 4}{2} \cdot 2 = 9.

Üçüncü adım: Belirli integralde eksenin altında kalan alan negatif işaretle katılır: ∫08f(t) dt=9−5=4\int_0^8 f(t)\,dt = 9 - 5 = 4

Çeldiriciler. 14: eksenin altındaki alan da pozitif eklenmiş, integral yerine toplam alan verilmiştir. 8: yamuk alanlarında paralel kenarların toplamı ikiye bölünmeden 18−1018 - 10 hesaplanmıştır. 9: integral yerine yalnız eksenin üstündeki alan verilmiştir. 3: alttaki bölge tabanı 3, yüksekliği 2 olan dikdörtgen sanılmış, 9−69 - 6 bulunmuştur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 27

  • Trigonometri: birim çember, temel özdeşlikler, indirgeme, işaret ve sıralama
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

π2<x<π\dfrac{\pi}{2} < x < \pi olmak üzere

cot⁡x=−2120\cot x = -\dfrac{21}{20}

olduğuna göre, sin⁡x−cos⁡x\sin x - \cos x ifadesinin değeri kaçtır?

  1. A

    −4129-\dfrac{41}{29}

  2. B

    −129-\dfrac{1}{29}

  3. C

    129\dfrac{1}{29}

  4. D

    11

  5. E

    4129\dfrac{41}{29}

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adım: cot⁡x=cos⁡xsin⁡x\cot x = \dfrac{\cos x}{\sin x} olduğundan mutlak değerce komşu dik kenar 21, karşı dik kenar 20 olan bir dik üçgen kurulur. Pisagor bağıntısıyla hipotenüs 212+202=841=29\sqrt{21^2 + 20^2} = \sqrt{841} = 29 bulunur; buradan ∣sin⁡x∣=2029|\sin x| = \dfrac{20}{29} ve ∣cos⁡x∣=2129|\cos x| = \dfrac{21}{29} olur. Aynı sonuç 1+cot⁡2x=1sin⁡2x1 + \cot^2 x = \dfrac{1}{\sin^2 x} özdeşliğinden de elde edilir: sin⁡2x=400841\sin^2 x = \dfrac{400}{841}.

İkinci adım: π2<x<π\dfrac{\pi}{2} < x < \pi aralığı ikinci bölgedir. Bu bölgede sinüs pozitif, kosinüs negatiftir; bu yüzden sin⁡x=2029\sin x = \dfrac{20}{29} ve cos⁡x=−2129\cos x = -\dfrac{21}{29} alınır. Kontrol: cos⁡xsin⁡x=−2120\dfrac{\cos x}{\sin x} = -\dfrac{21}{20} verilen değerle uyuşur.

Üçüncü adım: sin⁡x−cos⁡x=2029−(−2129)=4129\sin x - \cos x = \dfrac{20}{29} - \left(-\dfrac{21}{29}\right) = \dfrac{41}{29}

Çeldiriciler. −129-\dfrac{1}{29}: kosinüsün ikinci bölgedeki işareti pozitif sanılıp 2029−2129\dfrac{20}{29} - \dfrac{21}{29} hesaplanmıştır. −4129-\dfrac{41}{29}: dördüncü bölgenin işaretleri kullanılıp sinüs negatif, kosinüs pozitif alınmıştır. 129\dfrac{1}{29}: iki değer de negatif alınarak üçüncü bölgenin işaretleri kullanılmıştır. 11: hipotenüs Pisagor bağıntısı yerine dik kenarların toplamı olan 41 alınmış, 2041+2141\dfrac{20}{41} + \dfrac{21}{41} hesaplanmıştır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 28

  • Trigonometri: toplam-fark, iki kat açı, sadeleştirme ve denklemler
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

cos⁡75∘\cos 75^\circ ifadesinin değeri aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    2−64\dfrac{\sqrt{2} - \sqrt{6}}{4}

  2. B

    6−24\dfrac{\sqrt{6} - \sqrt{2}}{4}

    Doğru cevap
  3. C

    6−22\dfrac{\sqrt{6} - \sqrt{2}}{2}

  4. D

    6+24\dfrac{\sqrt{6} + \sqrt{2}}{4}

  5. E

    2+32\dfrac{\sqrt{2} + \sqrt{3}}{2}

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: 75∘=45∘+30∘75^\circ = 45^\circ + 30^\circ yazılır ve kosinüs toplam formülü uygulanır: cos⁡(a+b)=cos⁡acos⁡b−sin⁡asin⁡b\cos(a + b) = \cos a \cos b - \sin a \sin b.

İkinci adım: Özel açı değerleri yerleştirilir: cos⁡75∘=22⋅32−22⋅12=6−24\cos 75^\circ = \dfrac{\sqrt{2}}{2} \cdot \dfrac{\sqrt{3}}{2} - \dfrac{\sqrt{2}}{2} \cdot \dfrac{1}{2} = \dfrac{\sqrt{6} - \sqrt{2}}{4}

Çeldiriciler. 6+24\dfrac{\sqrt{6} + \sqrt{2}}{4}: kosinüs toplam açılımında işaret artı alınmıştır; bu değer cos⁡15∘\cos 15^\circ’dir. 2+32\dfrac{\sqrt{2} + \sqrt{3}}{2}: cos⁡45∘\cos 45^\circ ile cos⁡30∘\cos 30^\circ doğrudan toplanmıştır; bu değer 1’den büyüktür. 2−64\dfrac{\sqrt{2} - \sqrt{6}}{4}: 30∘30^\circ’nin sinüs ve kosinüs değerlerinin yeri karıştırılmıştır; birinci bölgedeki bir açının kosinüsü negatif olamaz. 6−22\dfrac{\sqrt{6} - \sqrt{2}}{2}: çarpımlar yapılırken payda 4 yerine 2 bırakılmıştır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 29

  • Üçgende alan, sinüs ve kosinüs teoremleri
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

Kenar uzunlukları 3 cm, 5 cm ve 7 cm olan bir üçgenin en büyük açısının ölçüsü kaç derecedir?

  1. A

    30

  2. B

    60

  3. C

    90

  4. D

    120

    Doğru cevap
  5. E

    150

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Üçgende en büyük açı en uzun kenarın karşısındadır; bu açı 7 cm’lik kenarın karşısındaki açıdır, ölçüsü α\alpha olsun.

İkinci adım: Kosinüs teoremi uygulanır: cos⁡α=32+52−722⋅3⋅5=−1530=−12\cos \alpha = \dfrac{3^2 + 5^2 - 7^2}{2 \cdot 3 \cdot 5} = \dfrac{-15}{30} = -\dfrac{1}{2}

Üçüncü adım: Kosinüsü −12-\dfrac{1}{2} olan üçgen açısı 120∘120^\circ’dir.

Çeldiriciler. 60: paydaki işaret ters alınıp 72−32−527^2 - 3^2 - 5^2 yazılmış, cos⁡α=12\cos \alpha = \dfrac{1}{2} bulunmuştur. 30: 12\dfrac{1}{2} değeri sinüs tablosundan okunmuştur. 150: kosinüsün negatif olduğu görülüp 180∘−30∘180^\circ - 30^\circ yazılmış, yani 12\dfrac{1}{2} yine sinüs değeri sanılmıştır. 90: en uzun kenarın karşısındaki açı kontrol edilmeden dik açı kabul edilmiştir; oysa 72≠32+527^2 \ne 3^2 + 5^2’dir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 30

  • Trigonometri: toplam-fark, iki kat açı, sadeleştirme ve denklemler
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

a∈(π2,π)a \in \left(\dfrac{\pi}{2}, \pi\right) için tan⁡a=−125\tan a = -\dfrac{12}{5} veriliyor.

Buna göre, sin⁡2a\sin 2a ifadesinin değeri kaçtır?

  1. A

    −120169-\dfrac{120}{169}

    Doğru cevap
  2. B

    −119169-\dfrac{119}{169}

  3. C

    −60169-\dfrac{60}{169}

  4. D

    120169\dfrac{120}{169}

  5. E

    2413\dfrac{24}{13}

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: tan⁡a=sin⁡acos⁡a\tan a = \dfrac{\sin a}{\cos a} ve sin⁡2a+cos⁡2a=1\sin^2 a + \cos^2 a = 1 birlikte kullanılır. Kenarları 5 ve 12 olan dik üçgenin hipotenüsü 25+144=13\sqrt{25 + 144} = 13 olduğundan ∣sin⁡a∣=1213|\sin a| = \dfrac{12}{13}, ∣cos⁡a∣=513|\cos a| = \dfrac{5}{13} bulunur.

İkinci adım: a ikinci bölgede olduğundan sinüs pozitif, kosinüs negatiftir: sin⁡a=1213\sin a = \dfrac{12}{13}, cos⁡a=−513\cos a = -\dfrac{5}{13}.

Üçüncü adım: İki kat açı formülü uygulanır: sin⁡2a=2sin⁡acos⁡a=2⋅1213⋅(−513)=−120169\sin 2a = 2 \sin a \cos a = 2 \cdot \dfrac{12}{13} \cdot \left(-\dfrac{5}{13}\right) = -\dfrac{120}{169}

Çeldiriciler. 120169\dfrac{120}{169}: ikinci bölgede kosinüs pozitif alınmıştır. −60169-\dfrac{60}{169}: formüldeki 2 çarpanı unutulmuştur. 2413\dfrac{24}{13}: sin⁡2a\sin 2a yerine 2sin⁡a2\sin a hesaplanmıştır; sinüs değeri 1’i aşamayacağından bu sonuç olanaksızdır. −119169-\dfrac{119}{169}: sorulan sin⁡2a\sin 2a yerine cos⁡2a=cos⁡2a−sin⁡2a\cos 2a = \cos^2 a - \sin^2 a hesaplanmıştır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 31

  • Dik üçgen: Pisagor, Öklid, özel üçgenler
  • Zor
  • Şekilli soru

Şekildeki ABC üçgeninde [AD] ⊥ [BC] olup iki açının ölçüsü ile |BD| uzunluğu şekil üzerinde gösterilmiştir. Buna göre |AC| = x kaç santimetredir?

ABC üçgeninde AD, BC kenarına diktir. m(ABD) = 30°, m(ACD) = 45° ve |BD| = 6 cm olarak işaretlidir; |AC| uzunluğu x ile gösterilmiştir.
  1. A

    2√6

    Doğru cevap
  2. B

    4√3

  3. C

    3√6

  4. D

    6√2

  5. E

    6√6

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: ABD dik üçgeninde m(ABD) = 30° olduğundan bu üçgen 30°-60°-90° üçgenidir. 30° karşısındaki kenar AD, 60° karşısındaki kenar BD olup |BD| = |AD|·√3 bağıntısı geçerlidir. |BD| = 6 cm olduğundan |AD| = 6/√3 = 6√3/3 = 2√3 cm bulunur. İkinci adım: Ortak kenar AD, ADC dik üçgenine taşınır. m(ACD) = 45° olduğundan ADC ikizkenar dik üçgendir; dik kenarlar |AD| = |DC| = 2√3 cm ve hipotenüs |AC| = |AD|·√2 olur. Üçüncü adım: x = 2√3·√2 = 2√6 cm elde edilir. Çeldiriciler: '6√6' sonucu, 30° karşısındaki AD kenarını BD'nin √3 katı (6√3) almaktan ve bunu √2 ile çarpmaktan gelir. '4√3' sonucu, 45°-45°-90° üçgeninde hipotenüsü dik kenarın √2 katı yerine 2 katı alınca (2·2√3) çıkar. '6√2' sonucu, ABD üçgenine de ikizkenar dik üçgen oranı uygulanıp |AD| = |BD| = 6 alınınca bulunur. '3√6' sonucu, 6/√3 ifadesi yanlış sadeleştirilip 3√3 yazıldığında ortaya çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 32

  • Üçgenler: açı-kenar bağıntıları, yardımcı elemanlar (açıortay, kenarortay, yükseklik)
  • Zor
  • Şekilli soru

Şekildeki ABC üçgeninde D noktası [BC] üzerindedir ve A köşesindeki eş açılar aynı işaretle gösterilmiştir. |AB| ile |AC| uzunlukları şekilde verilmiş olup |BC| = 30 cm olduğuna göre |BD| = x kaç santimetredir?

ABC üçgeninde D noktası BC kenarı üzerindedir. BAD ve DAC açıları eş işaretlidir. |AB| = 24 cm, |AC| = 16 cm; |BD| uzunluğu x ile gösterilmiştir.
  1. A

    12

  2. B

    40/3

  3. C

    15

  4. D

    18

    Doğru cevap
  5. E

    20

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: A köşesindeki iki açı eş işaretli olduğundan m(BAD) = m(DAC) olur; yani [AD], A açısının iç açıortayıdır. İkinci adım: İç açıortay teoremine göre açıortay karşı kenarı, açıyı oluşturan kenarların oranında böler: |BD|/|DC| = |AB|/|AC| = 24/16 = 3/2. Üçüncü adım: |BC| = 30 cm, 3 + 2 = 5 eşit paya bölünür; bir pay 6 cm olduğundan x = |BD| = 3·6 = 18 cm bulunur (|DC| = 12 cm). Çeldiriciler: '12' sonucu, oranı ters kurup |BD|/|DC| = 16/24 yazmaktan gelir ve aslında |DC| uzunluğudur. '15' sonucu, açıortayı kenarortay gibi düşünüp |BC| yi ikiye bölmekten çıkar. '40/3' sonucu, |AC| yerine |BC| kullanıp |BD|/|DC| = 24/30 oranını kurunca bulunur. '20' sonucu, parça ile bütünü karıştırıp |BD|/|BC| = 16/24 yazınca elde edilir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 33

  • Analitik geometri: nokta ve doğru (uzaklık, eğim, doğru denklemi, alan)
  • Zor
  • Şekilli soru

Şekildeki koordinat düzleminde köşeleri A, B ve C(a, b) olan ABC üçgeni ile bu üçgenin ağırlık merkezi olan G noktası verilmiştir. Buna göre A ve C noktalarından geçen doğrunun y eksenini kestiği noktanın ordinatı kaçtır?

Koordinat düzleminde ABC üçgeni çizilmiştir. A(−2, 2) ve B(3, 0) köşelerinin koordinatları ile ağırlık merkezi G(1, 2) gösterilmiştir; C köşesi yalnız harfle belirtilmiştir.
  1. A

    −6

  2. B

    −1

  3. C

    2

  4. D

    3

    Doğru cevap
  5. E

    6

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Şekilden A(−2, 2), B(3, 0) ve G(1, 2) okunur. İkinci adım: Ağırlık merkezinin koordinatları köşe koordinatlarının aritmetik ortalamasıdır: (−2 + 3 + a)/3 = 1 ve (2 + 0 + b)/3 = 2. Buradan a = 2, b = 4 ve C(2, 4) bulunur. Üçüncü adım: AC doğrusunun eğimi m = (4 − 2)/(2 − (−2)) = 2/4 = 1/2 olur. Dördüncü adım: Nokta-eğim biçiminde y − 2 = (1/2)(x + 2) yazılır. x = 0 için y = 1 + 2 = 3 bulunur; doğru y eksenini (0, 3) noktasında keser. Çeldiriciler: '2' sonucu, ağırlık merkezinde köşe toplamını üç yerine ikiye bölüp C(1, 2) bulmaktan gelir; bu durumda doğru yatay olur. '6' sonucu, eğimi Δx/Δy = 2 alınca çıkar. '−1' sonucu, denklemde y − 2 yerine y + 2 yazınca bulunur. '−6' sonucu, y eksenini kestiği nokta yerine x eksenini kestiği noktanın apsisini vermekten gelir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 34

  • Daire ve daire dilimi: alan, çevre, yay uzunluğu
  • Zor
  • Şekilli soru

Şekilde O merkezli AOB daire diliminin uç noktaları [AB] kirişiyle birleştirilmiş, O noktasından bu kirişe [OH] dikmesi indirilmiştir. Merkez açı ve [OH] dikmesinin uzunluğu şekilde işaretlendiğine göre, [AB] kirişi ile AB yayı arasında kalan boyalı bölgenin alanı kaç santimetrekaredir?

O merkezli AOB daire diliminde merkez açı dik açıdır. O noktasından AB kirişine inen OH dikmesinin uzunluğu 3√2 cm dir. AB kirişi ile AB yayı arasında kalan bölge boyanmıştır.
  1. A

    9π − 18

    Doğru cevap
  2. B

    9π − 36

  3. C

    9π

  4. D

    18π − 18

  5. E

    9π + 18

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: Merkez açı 90° ve |OA| = |OB| = r olduğundan OAB ikizkenar dik üçgendir. [OH] hipotenüse indirilen dikme olduğu için H, [AB] nin orta noktasıdır ve OHA üçgeni 45°-45°-90° üçgenidir; buradan r = |OH|·√2 = 3√2·√2 = 6 cm bulunur. İkinci adım: Daire diliminin alanı π·r²·(90/360) = 36π/4 = 9π cm² olur. Üçüncü adım: OAB dik üçgeninin alanı r·r/2 = 6·6/2 = 18 cm² olur. Dördüncü adım: Boyalı daire parçasının alanı, dilimden üçgen çıkarılarak 9π − 18 cm² bulunur. Çeldiriciler: '9π' sonucu, dilim alanını bulup üçgeni çıkarmayı unutmaktan gelir. '9π − 36' sonucu, üçgen alanında ikiye bölmeyi atlayıp 6·6 = 36 almaktan çıkar. '18π − 18' sonucu, dilim alanını merkez açı/180 oranıyla kurmaktan gelir. '9π + 18' sonucu, üçgen alanını dilimden çıkarmak yerine ona eklemekten çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 35

  • Analitik geometri: nokta ve doğru (uzaklık, eğim, doğru denklemi, alan)
  • Zor
  • Şekilli soru

Şekildeki d doğrusu K ve L noktalarından geçmekte, koordinat eksenlerini A ve B noktalarında kesmektedir. [AB] üzerindeki C noktası için OAC üçgeninin alanı, OCB üçgeninin alanının 4 katıdır. Buna göre C noktasının ordinatı kaçtır?

Koordinat düzleminde d doğrusu K(4, 3) ve L(8, 1) noktalarından geçer; x eksenini A, y eksenini B noktasında keser. OAB üçgeni taralıdır, C noktası AB doğru parçası üzerindedir ve O ile birleştirilmiştir.
  1. A

    4/5

  2. B

    1

  3. C

    10/3

  4. D

    4

    Doğru cevap
  5. E

    8

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Şekilden K(4, 3) ve L(8, 1) okunur; eğim m = (1 − 3)/(8 − 4) = −1/2 olur. İkinci adım: Doğru denklemi y − 3 = −(1/2)(x − 4), yani y = −x/2 + 5 olur. y = 0 için x = 10 ve x = 0 için y = 5 bulunur: A(10, 0), B(0, 5). OAB üçgeninin alanı 10·5/2 = 25 birimkaredir. Üçüncü adım: OAC ve OCB üçgenlerinin O köşesinden AB doğrusuna inen yükseklikleri ortaktır; bu yüzden alanları oranı tabanları oranına eşittir: |AC|/|CB| = 4/1. Böylece C, [AB] yi A dan başlayarak 4/5 oranında böler. Dördüncü adım: C = A + (4/5)(B − A) = (10 − 8, 0 + 4) = (2, 4) bulunur; C nin ordinatı 4 tür. Kontrol: OAC alanı 10·4/2 = 20 = 4·5 tür. Çeldiriciler: '10/3' sonucu, alan oranının karekökünü alıp |AC|/|CB| = 2 kurmaktan gelir. '1' sonucu, bölme oranını ters çevirip C yi A ya yakın almaktan çıkar. '8' sonucu, eksen kesimlerinde eksenleri karıştırıp A(5, 0) ve B(0, 10) almaktan gelir. '4/5' sonucu, eğimi işaretsiz +1/2 alıp doğruyu y = x/2 + 1 yazmaktan çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 36

  • Çember: açılar, kirişler, teğet, çember-üçgen ilişkisi
  • Zor
  • Şekilli soru

O merkezli bir çemberin [AC] ve [BD] kirişleri çemberin içindeki E noktasında kesişiyor; ayrıca C ve D noktaları [CD] kirişiyle birleştiriliyor. Şekilde BC yayının ölçüsü ile ACD açısının ölçüsü gösterildiğine göre, BEC açısının ölçüsü olan x kaç derecedir?

O merkezli çemberde AC ve BD kirişleri çemberin içindeki E noktasında kesişir, C ile D de bir kirişle birleştirilmiştir. BC yayının ölçüsü 104°, ACD açısının ölçüsü 33° olarak işaretlenmiştir; BEC açısı x ile gösterilmiştir.
  1. A

    19

  2. B

    52

  3. C

    85

    Doğru cevap
  4. D

    95

  5. E

    170

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: BDC açısı çemberde bir çevre açıdır ve BC yayını görür. Çevre açı gördüğü yayın yarısına eşit olduğundan m(BDC) = 104°/2 = 52° olur. İkinci adım: ACD açısı da çevre açıdır; şekilde 33° verildiği için gördüğü AD yayı 2·33° = 66° bulunur. Üçüncü adım: B, E, D doğrusal olduğundan BEC açısı ECD üçgeninin E köşesindeki dış açıdır. Dış açı, komşu olmayan iki iç açının toplamına eşittir: x = m(ECD) + m(EDC) = 33° + 52° = 85°. Dördüncü adım: Sonuç, çemberin içinde kesişen iki kirişin oluşturduğu açının karşılıklı iki yayın ölçüleri toplamının yarısı olduğu kuralıyla da uyuşur: (104° + 66°)/2 = 85°. Çeldiriciler: '19' sonucu, yayların toplamı yerine farkının yarısını almaktan gelir; bu kural kesişim noktası çemberin dışındayken kullanılır. '170' sonucu, iki yayın toplamını ikiye bölmeyi unutmaktan çıkar. '52' sonucu, yalnız BC yayının yarısını, yani BDC açısını cevap saymaktan gelir. '95' sonucu, bulunan açının bütünleri olan CED açısını vermekten çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 37

  • Analitik geometri: nokta ve doğru (uzaklık, eğim, doğru denklemi, alan)
  • Zor
  • Şekilli soru

Şekildeki ABCD paralelkenarının A, B ve C köşelerinin koordinatları şekil üzerinde verilmiş, D köşesi ise yalnız harfiyle gösterilmiştir. Buna göre paralelkenarın [BD] köşegeninin uzunluğu kaç birimdir?

Koordinat düzleminde ABCD paralelkenarı çizilmiştir. A(−4, −2), B(−2, −5) ve C(3, −4) köşelerinin koordinatları gösterilmiştir; D köşesi yalnız harfle belirtilmiştir.
  1. A

    5

    Doğru cevap
  2. B

    3√5

  3. C

    7

  4. D

    √53

  5. E

    25

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: Şekilden A(−4, −2), B(−2, −5) ve C(3, −4) okunur. İkinci adım: Paralelkenarın köşegenleri birbirini ortaladığından karşılıklı köşelerin koordinat toplamları eşittir: A + C = B + D. Buradan D = A + C − B = (−4 + 3 + 2, −2 − 4 + 5) = (1, −1) bulunur. Üçüncü adım: İki nokta arası uzaklık formülüyle |BD| = √((1 − (−2))² + (−1 − (−5))²) = √(9 + 16) = √25 = 5 birim olur. Çeldiriciler: '√53' sonucu, komşu köşelerin toplamlarını eşitleyip (A + D = B + C ya da C + D = A + B) D yi yanlış yere koymaktan gelir; her iki durumda |BD| uzunluğu |AC| ye eşit çıkar. '3√5' sonucu, D nin apsisini doğru bulup ordinatın işaretini değiştirerek D(1, 1) almaktan çıkar. '7' sonucu, koordinat farklarını kare almadan toplamaktan (3 + 4) gelir. '25' sonucu, uzaklığın karesini bulup karekök almayı unutmaktan çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 38

  • Geometrik dönüşümler: öteleme, yansıma (simetri), dönme
  • Orta
  • Şekilli soru

Şekildeki koordinat düzleminde A noktası ile y = x doğrusu verilmiştir. A noktası önce y = x doğrusuna göre, elde edilen nokta ise x eksenine göre yansıtılıyor. Buna göre son elde edilen noktanın koordinatları aşağıdakilerden hangisidir?

Birim ızgaralı koordinat düzleminde y = x doğrusu ve A(−3, 5) noktası gösterilmiştir.
  1. A

    (5, 3)

    Doğru cevap
  2. B

    (−5, −3)

  3. C

    (5, −3)

  4. D

    (−3, −5)

  5. E

    (−5, 3)

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: Izgaradan A noktasının koordinatları A(−3, 5) olarak okunur. İkinci adım: Bir noktanın y = x doğrusuna göre yansımasında apsis ile ordinat yer değiştirir: (x, y) → (y, x). A(−3, 5) noktasının görüntüsü (5, −3) olur. Üçüncü adım: x eksenine göre yansımada apsis aynı kalır, ordinatın işareti değişir: (x, y) → (x, −y). (5, −3) noktasının görüntüsü (5, 3) bulunur. Çeldiriciler: '(−5, −3)' sonucu, x eksenine göre yansımada ordinat yerine apsisin işaretini değiştirmekten gelir; dönüşümleri ters sırayla uygulamak da aynı noktayı verir. '(5, −3)' sonucu, yalnız ilk yansımayı uygulamaktır. '(−3, −5)' sonucu, y = x yansımasını atlayıp A yı doğrudan x eksenine göre yansıtmaktır. '(−5, 3)' sonucu, ikinci adımda x eksenine göre yansıma yerine orijine göre yansıma yapmaktan çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 39

  • Analitik geometri: çemberin analitik incelenmesi
  • Zor
  • Şekilli soru

Analitik düzlemde çizilen çemberin merkezi M noktasıdır ve yarıçap uzunluğu şekilde gösterilmiştir. Koordinat eksenlerini işaretlenen noktalarda kesen d doğrusu, bu çemberi A ve B noktalarında kesiyor. A ile B noktaları arasındaki uzaklık kaç birimdir?

Koordinat düzleminde merkezi M(9, 3) ve yarıçapı 5 birim olan çember çizilmiştir. d doğrusu x eksenini 8 de, y eksenini 6 da keser ve çemberi A ile B noktalarında keser.
  1. A

    4

  2. B

    2√15

  3. C

    8

    Doğru cevap
  4. D

    2√34

  5. E

    2√91

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: d doğrusu x eksenini (8, 0), y eksenini (0, 6) noktasında kestiğinden denklemi x/8 + y/6 = 1, yani 3x + 4y − 24 = 0 olur. İkinci adım: Merkez M(9, 3) ün bu doğruya dik uzaklığı d = |3·9 + 4·3 − 24|/√(3² + 4²) = 15/5 = 3 birimdir. Üçüncü adım: Merkezden kirişe inen dikme kirişi ortalar; yarıçap, dik uzaklık ve yarım kiriş bir dik üçgen oluşturur. Yarım kiriş √(5² − 3²) = √16 = 4 birim olur. Dördüncü adım: |AB| = 2·4 = 8 birim bulunur. Çeldiriciler: '4' sonucu, yarım kirişi kirişin tamamı sanmaktan gelir. '2√91' sonucu, Pisagor bağıntısında yarıçap yerine çapı (10) kullanıp 2·√(100 − 9) bulmaktan çıkar. '2√15' sonucu, dik uzaklık yerine merkezin doğrunun x eksenini kestiği (8, 0) noktasına uzaklığını (√10) kullanıp 2·√(25 − 10) bulmaktan gelir. '2√34' sonucu, r² − d² yerine r² + d² almaktan çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 40

  • Katı cisimler: prizma, silindir, koni, küre, piramit (hacim, alan, açınım)
  • Zor
  • Şekilli soru

İç ölçüleri şekilde verilen dikdörtgenler prizması biçimindeki bir depoda 30 cm yüksekliğinde su vardır. Bu suyun bir kısmı, taban ayrıtları 30 cm ve 20 cm olan, yeterince yüksek ve boş bir dik prizma biçimli kaba aktarılıyor. Aktarma bitince iki kaptaki su yükseklikleri eşit oluyor. Buna göre depodaki su seviyesi kaç santimetre düşmüştür?

Dikdörtgenler prizması biçimindeki deponun iç ölçüleri: uzunluk 60 cm, genişlik 40 cm, yükseklik 50 cm. Deponun alt kısmında su vardır.
  1. A

    6

    Doğru cevap
  2. B

    10

  3. C

    15

  4. D

    24

  5. E

    28

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: Şekilden deponun taban alanı 60·40 = 2400 cm², içindeki su hacmi 2400·30 = 72000 cm³ bulunur. İkinci adım: Kabın taban alanı 30·20 = 600 cm²'dir. Aktarmada toplam su hacmi korunur; son durumda iki kapta da su yüksekliği h olduğundan 2400·h + 600·h = 72000 yazılır. Üçüncü adım: 3000·h = 72000 olduğundan h = 24 cm olur. Dördüncü adım: Depodaki su seviyesi 30 cm'den 24 cm'ye iner; düşüş 30 − 24 = 6 cm'dir. Çeldiriciler: '10' sonucu, şekildeki 50 cm'lik depo yüksekliğini su yüksekliği sanıp aynı hesabı yapmaktan gelir. '15' sonucu, hacimleri taban alanlarına bölmeden depodaki düşüşü kaptaki yükselmeye eşit sanmaktan (30/2) çıkar. '24' sonucu, düşüş yerine suyun ortak son yüksekliğini vermektir. '28' sonucu, su hacmini taban alanı yerine taban çevresiyle (200·30 = 6000) kurmaktan gelir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 41

  • Bağıl hareket
  • Orta
  • Şekilli soru

Düz ve yatay bir otoyolun birbirine paralel şeritlerinde ilerleyen P, R ve S taşıtlarının yere göre hız vektörleri şekilde verilmiştir; okların yanındaki sayılar hızların büyüklüğünü km/h cinsinden gösterir. Taşıtlar sabit hızlarla hareket etmektedir ve her birinin içinde, taşıtla birlikte hareket eden bir gözlemci vardır.

Gözlemcilerin ölçtüğü bağıl hızlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Yatay otoyolda üç taşıt: P +x yönünde 40 km/h, R +x yönünde 90 km/h, S −x yönünde 60 km/h hızla gitmektedir.
  1. A

    R'deki gözlemci, S taşıtını −x yönünde 150 km/h hızla hareket ediyor görür.

    Doğru cevap
  2. B

    S'deki gözlemci, P taşıtını +x yönünde 20 km/h hızla hareket ediyor görür.

  3. C

    P'deki gözlemci, R taşıtını −x yönünde 50 km/h hızla hareket ediyor görür.

  4. D

    R'deki gözlemci, P taşıtını −x yönünde 130 km/h hızla hareket ediyor görür.

  5. E

    P'deki gözlemci, S taşıtını −x yönünde 60 km/h hızla hareket ediyor görür.

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: +x yönü pozitif alınarak şekildeki oklardan taşıtların yere göre hızları yazılır: vP=+40v_P = +40 km/h, vR=+90v_R = +90 km/h, vS=−60v_S = -60 km/h.

İkinci adım: Bir gözlemcinin başka bir taşıtı gördüğü hız, gözlenen taşıtın yere göre hızından gözlemcinin yere göre hızı vektörel olarak çıkarılarak bulunur: v⃗bag˘ıl=v⃗go¨zlenen−v⃗go¨zlemci\vec v_{\text{bağıl}} = \vec v_{\text{gözlenen}} - \vec v_{\text{gözlemci}}.

Üçüncü adım: R'deki gözlemci için S taşıtının bağıl hızı vS−vR=−60−90=−150v_S - v_R = -60 - 90 = -150 km/h olur. Eksi işaret −x yönünü gösterdiğinden R'deki gözlemci S'yi −x yönünde 150 km/h hızla gidiyor görür. Zıt yönlerde giden iki taşıt birbirini hız büyüklüklerinin toplamı kadar hızla görür; bu ifade doğrudur.

Yanlış seçenekler:

  • "P'deki gözlemci, R taşıtını −x yönünde 50 km/h" ifadesinde çıkarma sırası ters kurulmuştur (vP−vR=−50v_P - v_R = -50). Doğrusu vR−vP=+50v_R - v_P = +50 km/h, yani +x yönünde 50 km/h'tir.
  • "S'deki gözlemci, P taşıtını +x yönünde 20 km/h" ifadesi zıt yönlü hızların büyüklükleri çıkarılarak bulunmuştur. Doğrusu vP−vS=40−(−60)=+100v_P - v_S = 40 - (-60) = +100 km/h'tir.
  • "R'deki gözlemci, P taşıtını −x yönünde 130 km/h" ifadesi aynı yönlü hızların toplanmasından gelir. Doğrusu vP−vR=40−90=−50v_P - v_R = 40 - 90 = -50 km/h, yani −x yönünde 50 km/h'tir.
  • "P'deki gözlemci, S taşıtını −x yönünde 60 km/h" ifadesi gözlemcinin kendi hareketini hesaba katmaz. Doğrusu vS−vP=−60−40=−100v_S - v_P = -60 - 40 = -100 km/h, yani −x yönünde 100 km/h'tir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 42

  • Newton'un hareket yasaları (11. sınıf)
  • Orta
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Kuvvetin büyüklüğü 15 N iken sandığa etki eden sürtünme kuvvetinin büyüklüğü 15 N'dir.

  2. II.

    Kuvvetin büyüklüğü 28 N olduğunda sandığın ivmesinin büyüklüğü 4 m/s²'dir.

  3. III.

    Sandık kaymaya başladıktan sonra kuvvet 12 N'ye düşürülüp sabit tutulursa sandık bir süre sonra durur.

Kütlesi 4 kg olan bir sandık yatay bir zemin üzerinde durmaktadır. Sandık ile zemin arasındaki statik sürtünme katsayısı 0,5, kinetik sürtünme katsayısı ise 0,3'tür. Sandığa yatay doğrultuda, büyüklüğü sıfırdan başlayarak yavaş yavaş artırılan bir kuvvet uygulanmaktadır. Sandık kaymaya başladıktan sonra da kuvvetin doğrultusu değişmemektedir. Hava direnci önemsenmemekte ve yer çekimi ivmesi g = 10 m/s² alınmaktadır.

Buna göre, sandıkla ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız II

  3. C

    I ve II

    Doğru cevap
  4. D

    I ve III

  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: Azami statik sürtünme kuvveti fs,max⁡=μsmg=0,5⋅4⋅10=20f_{s,\max} = \mu_s m g = 0{,}5 \cdot 4 \cdot 10 = 20 N, kinetik sürtünme kuvveti fk=μkmg=0,3⋅4⋅10=12f_k = \mu_k m g = 0{,}3 \cdot 4 \cdot 10 = 12 N'dir.

İkinci adım: Kuvvet 15 N iken bu değer 20 N'yi aşmadığından sandık kımıldamaz. Duran cisimde statik sürtünme, uygulanan kuvveti dengeleyecek kadar oluşur; sürtünme kuvveti 15 N'dir. I doğrudur.

Üçüncü adım: Kuvvet 28 N'ye ulaştığında 20 N aşılmış, sandık kaymaktadır ve sürtünme artık kinetik değerdedir: a=28−124=4a = \dfrac{28 - 12}{4} = 4 m/s². II doğrudur.

Dördüncü adım: Sandık kayarken kuvvet 12 N'ye düşürülürse net kuvvet 12−12=012 - 12 = 0 olur. Net kuvvet sıfır olan hareketli cisim eylemsizlik gereği sabit hızla gitmeyi sürdürür, durmaz. III yanlıştır.

Doğru yargılar I ve II'dir.

Çeldiriciler:

  • "Yalnız I": kayan sandıkta sürtünme 20 N alınırsa ivme 2 m/s² bulunur; oysa kayma başlayınca sürtünme 12 N'ye iner.
  • "Yalnız II": duran sandıkta sürtünme her zaman 12 N sanılırsa I yanlış görünür; oysa statik sürtünme uygulanan kuvvete eşittir.
  • "I, II ve III" ve "I ve III": net kuvvet sıfır olunca sandığın durduğunu varsayar; "I ve III" ayrıca ivmeyi sürtünmeyi düşmeden 28/4=728/4 = 7 m/s² alır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 43

  • İki boyutta hareket (atışlar)
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Cismin M noktasındaki hızının büyüklüğü sıfırdır.

  2. II.

    Cismin K ve P noktalarındaki hızlarının büyüklükleri eşittir.

  3. III.

    Cismin atılma hızının büyüklüğü 101010\sqrt{10} m/s'dir.

Yatay yerdeki O noktasından eğik olarak atılan bir cisim, şekildeki yörüngeyi izleyerek yeniden yere düşmektedir. Yörünge üzerindeki K, L, M, N ve P noktaları, cismin atıldığı andan başlayarak birer saniyelik eşit zaman aralıklarıyla işaretlenmiştir. M noktası yörüngenin en yüksek noktasıdır. Noktalardan yere inen kesikli çizgiler, noktaların yatay konumlarını göstermektedir. Hava direnci önemsenmemekte ve yer çekimi ivmesinin büyüklüğü g = 10 m/s² alınmaktadır.

Buna göre, cisimle ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur?

Yerden O noktasından eğik atılan cismin yörüngesi; yörünge üzerinde K, L, M, N ve P noktaları işaretlidir. O ile K arasındaki yatay uzaklık 10 m'dir.
  1. A

    Yalnız II

  2. B

    Yalnız III

  3. C

    I ve II

  4. D

    II ve III

    Doğru cevap
  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Hava direnci olmadığından yatayda ivme yoktur; cisim her saniyede yatayda eşit yol alır. Şekilde O ile K arasındaki yatay uzaklık 10 m olduğundan yatay hız bileşeni vx=10 m1 s=10v_x = \dfrac{10\ \text{m}}{1\ \text{s}} = 10 m/s'dir ve hareket boyunca değişmez.

İkinci adım: Cisim tepe noktası M'ye üç aralıkta, yani 3 s'de ulaşır. Tepede düşey hız sıfır olduğundan ilk düşey hız vy0=g t=10⋅3=30v_{y0} = g\,t = 10 \cdot 3 = 30 m/s'dir.

Üçüncü adım: I. Tepe noktasında yalnız düşey bileşen sıfırdır; hız yatay bileşene eşit, 10 m/s'dir. I yanlıştır.

II. K noktası tepeden 2 s önce, P noktası tepeden 2 s sonradır. Düşey hızlar 30−10⋅1=2030 - 10 \cdot 1 = 20 m/s yukarı ve 30−10⋅5=−2030 - 10 \cdot 5 = -20 m/s aşağıdır; yatay bileşenler eşit olduğundan hız büyüklükleri eşittir. II doğrudur.

III. Atılma hızı v0=102+302=1000=1010v_0 = \sqrt{10^2 + 30^2} = \sqrt{1000} = 10\sqrt{10} m/s'dir. III doğrudur.

Doğru yargılar II ve III'tür.

Çeldiriciler:

  • "I, II ve III": tepe noktasında hızın sıfır olduğunu varsayar; oysa yatay bileşen sürer.
  • "Yalnız III": yatay hızın azaldığını varsayar; oysa yatayda ivme yoktur.
  • "Yalnız II": atılma hızını 10+30=4010 + 30 = 40 m/s alır; bileşenler dik olduğundan vektörel toplanır.
  • "I ve II": bu iki yanlışı birlikte yapar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 44

  • İtme ve momentum
  • Zor
  • Şekilli soru

Sürtünmesi önemsenmeyen yatay bir düzlemde aynı doğru üzerinde birbirine doğru hareket eden X ve Y arabalarının kütleleri ile çarpışmadan hemen önceki hızlarının büyüklükleri ve yönleri şekilde verilmiştir. Arabalar çarpıştıktan sonra birbirine kenetlenerek birlikte hareket etmektedir. Çarpışma süresince arabalara yatay doğrultuda dış kuvvet etki etmemekte, hava direnci ve tekerleklerdeki sürtünmeler önemsenmemektedir. Kaybolan enerji ısı ve ses enerjisine dönüşmektedir.

Buna göre, çarpışmada arabaların toplam kinetik enerjisindeki azalma kaç J'dür?

Sürtünmesiz yatay düzlemde 3 kg kütleli X arabası sağa 6 m/s, 2 kg kütleli Y arabası sola 4 m/s hızla birbirine doğru gitmektedir.
  1. A

    0

  2. B

    2,4

  3. C

    54

  4. D

    60

    Doğru cevap
  5. E

    67,5

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Sağ yön pozitif alınarak şekilden mX=3m_X = 3 kg, vX=+6v_X = +6 m/s ve mY=2m_Y = 2 kg, vY=−4v_Y = -4 m/s okunur. Çarpışma öncesi toplam momentum 3⋅6+2⋅(−4)=103 \cdot 6 + 2 \cdot (-4) = 10 kg·m/s'dir.

İkinci adım: Yatayda dış kuvvet olmadığından momentum korunur; kenetlenen arabaların ortak hızı v=103+2=2v = \dfrac{10}{3 + 2} = 2 m/s (sağa) olur.

Üçüncü adım: Çarpışma öncesi kinetik enerji 12⋅3⋅62+12⋅2⋅42=54+16=70\tfrac12 \cdot 3 \cdot 6^2 + \tfrac12 \cdot 2 \cdot 4^2 = 54 + 16 = 70 J, sonrası 12⋅5⋅22=10\tfrac12 \cdot 5 \cdot 2^2 = 10 J'dür. Azalma 70−10=6070 - 10 = 60 J'dür. Kenetlenen çarpışmada momentum korunur ama kinetik enerji korunmaz; aradaki fark ısıya ve sese dönüşür.

Çeldiriciler:

  • 0: kinetik enerjinin korunduğunu varsayar; kenetlenme esnek olmayan çarpışmadır.
  • 2,4: momentumları yönsüz toplayıp (18+8=2618 + 8 = 26) ortak hızı 5,2 m/s bulur; momentum vektörel bir büyüklüktür.
  • 54: yalnız X'in ilk kinetik enerjisini kayıp sayar.
  • 67,5: ortak hızı hızların ortalaması (1 m/s) alır; kütleler farklı olduğundan bu doğru değildir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 45

  • Tork ve denge (ağırlık merkezi)
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    F₃ kuvvetinin O noktasına göre torku sıfırdır.

  2. II.

    F₁ kuvvetinin O noktasına göre torkunun büyüklüğü 30 N·m'dir.

  3. III.

    Levhaya etki eden toplam torkun büyüklüğü 10 N·m'dir ve levha saat yönünün tersine dönmeye başlar.

Yatay bir masa üzerinde duran dikdörtgen biçimli türdeş bir levha, sol alt köşesindeki O noktasından geçen ve masaya dik olan sabit bir eksen çevresinde sürtünmesiz olarak dönebilmektedir. Şekil, levhanın üstten görünüşüdür ve birim karelere bölünmüş düzlem üzerine çizilmiştir. Levhaya masa düzleminde F₁, F₂ ve F₃ kuvvetleri şekildeki gibi uygulanmaktadır; kuvvetlerin büyüklükleri ve birim karenin kenar uzunluğu şekilde verilmiştir.

Buna göre, levhayla ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur?

Birim karelere bölünmüş düzlemde 4 m x 3 m boyutlu levha, sol alt köşesi O çevresinde dönebilir. Sağ üst köşeye sola 10 N, sağ alt köşeye aşağı 5 N, sol üst köşeye aşağı 15 N kuvvet uygulanmıştır; birim kare 1 m.
  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız II

  3. C

    I ve II

  4. D

    II ve III

  5. E

    I, II ve III

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adım: Torkun büyüklüğü, kuvvet ile kuvvetin doğrultusunun dönme noktasına dik uzaklığının çarpımıdır: τ=F⋅d⊥\tau = F \cdot d_{\perp}. Şekilden F₁ = 10 N sağ üst köşeden sola, F₂ = 5 N sağ alt köşeden aşağı, F₃ = 15 N sol üst köşeden aşağı yönelir.

İkinci adım: F₃'ün doğrultusu levhanın sol kenarı boyunca uzanır ve O'dan geçer; dik uzaklık sıfır olduğundan torku sıfırdır. I doğrudur.

Üçüncü adım: F₁ yataydır; doğrultusunun O'ya dik uzaklığı 3 m'dir. τ1=10⋅3=30\tau_1 = 10 \cdot 3 = 30 N·m, levhayı saat yönünün tersine döndürmeye çalışır. II doğrudur.

Dördüncü adım: F₂ düşeydir; doğrultusunun O'ya dik uzaklığı 4 m'dir. τ2=5⋅4=20\tau_2 = 5 \cdot 4 = 20 N·m, saat yönündedir. Toplam tork 30−20=1030 - 20 = 10 N·m olup saat yönünün tersinedir; III doğrudur.

Doğru yargılar I, II ve III'tür.

Çeldiriciler:

  • "Yalnız I": F₁ için uygulama noktasının O'ya uzaklığı olan 5 m kullanılırsa 50 N·m bulunur; tork için kuvvet doğrultusunun dik uzaklığı gerekir.
  • "Yalnız II": F₃'e 45 N·m tork yüklenirse hem I hem III yanlış görünür; oysa doğrultusu O'dan geçen kuvvetin torku sıfırdır.
  • "I ve II": zıt yönlü torklar toplanırsa 50 N·m bulunur; zıt yönlü torklar birbirinden çıkarılır.
  • "II ve III": F₃'ün tork oluşturduğu düşünülüp toplamda unutulmasından gelir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 46

  • Manyetik alan ve manyetik kuvvet (11. sınıf)
  • Orta
  • Şekilli soru

Sağa doğru yönelmiş, şiddeti 0,5 T olan düzgün bir manyetik alanın bulunduğu bölgeye K, L ve M iletkenleri yerleştirilmiştir. İletkenlerin uzunlukları, taşıdıkları akımlar ve alanla aralarındaki açılar şekil üzerinde verilmiştir. İletkenlerin birbirine uyguladığı kuvvetler ihmal edilmektedir. (sin 30° = 0,5; sin 37° = 0,6; cos 37° = 0,8)

K, L ve M iletkenlerine etkiyen manyetik kuvvetler için verilen yargılardan hangisi doğrudur?

Sağa yönelmiş 0,5 T düzgün alanda üç iletken: K 40 cm, 2 A, alanla 30° açılı; L 50 cm, 4 A, alanla 37° açılı; M 60 cm, 5 A, akımı alanla aynı yönde.
  1. A

    L iletkenine etkiyen manyetik kuvvet 0,8 N büyüklüğündedir.

  2. B

    K iletkenine etkiyen kuvvetin büyüklüğünün L iletkenine etkiyenin büyüklüğüne oranı 1/3'tür.

    Doğru cevap
  3. C

    K iletkenine etkiyen manyetik kuvvet, alan çizgileriyle aynı doğrultudadır.

  4. D

    K iletkenine etkiyen kuvvetin büyüklüğünün L iletkenine etkiyenin büyüklüğüne oranı 1/2'dir.

  5. E

    En büyük manyetik kuvvet M iletkenine etkir.

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: Şekilden K için 40 cm, 2 A ve 30°; L için 50 cm, 4 A ve 37° okunur. M iletkeninin akımı alanla aynı yöndedir, yani aradaki açı 0°'dir.

İkinci adım: Düzgün alandaki akım taşıyan düz iletkene etkiyen kuvvet F=B⋅i⋅ℓ⋅sin⁡θF = B \cdot i \cdot \ell \cdot \sin\theta bağıntısıyla hesaplanır. Buna göre FK=0,5⋅2⋅0,4⋅0,5=0,2F_K = 0{,}5 \cdot 2 \cdot 0{,}4 \cdot 0{,}5 = 0{,}2 N, FL=0,5⋅4⋅0,5⋅0,6=0,6F_L = 0{,}5 \cdot 4 \cdot 0{,}5 \cdot 0{,}6 = 0{,}6 N ve sin⁡0°=0\sin 0° = 0 olduğundan FM=0F_M = 0 bulunur.

Üçüncü adım: FK/FL=0,2/0,6=1/3F_K / F_L = 0{,}2 / 0{,}6 = 1/3 olur; bu yargı doğrudur. Sağ el kuralına göre kuvvet hem akıma hem alana dik olduğundan K ve L iletkenlerine etkiyen kuvvetler sayfa düzlemine diktir.

Çeldiriciler:

  • "0,8 N" sonucu, L için sinüs yerine kosinüs alındığında çıkar (0,5⋅4⋅0,5⋅0,80{,}5 \cdot 4 \cdot 0{,}5 \cdot 0{,}8).
  • "Alan çizgileriyle aynı doğrultuda" yargısı yanlıştır; manyetik kuvvet alana diktir, K'ye etkiyen kuvvet sayfa düzleminden içe ya da dışa doğrudur.
  • "1/2" oranı yalnız akımlar karşılaştırıldığında (2/42/4) bulunur; uzunluk ve açı ihmal edilmiştir.
  • "En büyük kuvvet M'ye etkir" yargısı, açı hesaba katılmayıp 0,5⋅5⋅0,6=1,50{,}5 \cdot 5 \cdot 0{,}6 = 1{,}5 N bulunduğunda ortaya çıkar; oysa alana paralel akım taşıyan iletkene kuvvet etkimez.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 47

  • Alternatif akım
  • Zor
  • Şekilli soru

Şekildeki seri devrede direnç, bobin ve sığaç, etkin gerilimi 100 V olan alternatif gerilim kaynağına bir ampermetreyle birlikte seri bağlanmıştır. Direncin değeri ile bobinin ve sığacın kaynağın frekansındaki reaktansları şekilde verilmiştir. Bağlantı kablolarının ve ampermetrenin direnci önemsenmemekte, devre elemanları ideal kabul edilmektedir.

Buna göre, devreyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Alternatif gerilim kaynağına seri bağlı ampermetre, R = 30 Ω direnç, reaktansı 80 Ω olan bobin ve reaktansı 40 Ω olan sığaç.
  1. A

    Devrenin empedansı 150 Ω'dur.

  2. B

    Ampermetrenin gösterdiği değer 2√2 A'dir.

  3. C

    Bobinin uçları arasındaki etkin gerilim 160 V'tur.

    Doğru cevap
  4. D

    Direnç, bobin ve sığacın uçları arasındaki etkin gerilimlerin toplamı 100 V'tur.

  5. E

    Devre kapasitif özellik gösterir.

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: Şekilden R=30 ΩR = 30\ \Omega, XL=80 ΩX_L = 80\ \Omega ve XC=40 ΩX_C = 40\ \Omega okunur. Seri RLC devresinin empedansı Z=R2+(XL−XC)2=302+402=50 ΩZ = \sqrt{R^2 + (X_L - X_C)^2} = \sqrt{30^2 + 40^2} = 50\ \Omega'dur.

İkinci adım: Etkin akım I=VZ=10050=2I = \dfrac{V}{Z} = \dfrac{100}{50} = 2 A'dir; ampermetre bu etkin değeri gösterir.

Üçüncü adım: Bobinin uçları arasındaki etkin gerilim VL=I⋅XL=2⋅80=160V_L = I \cdot X_L = 2 \cdot 80 = 160 V'tur. Bobin geriliminin kaynak geriliminden büyük olması seri devrede mümkündür, çünkü bobin ve sığaç gerilimleri zıt evrelidir. Bu ifade doğrudur.

Çeldiriciler:

  • "150 Ω" ifadesi direnç ve reaktansların cebirsel toplamıdır; empedans vektörel toplamla bulunur ve 50 Ω'dur.
  • "2√2 A" ifadesi akımın tepe değeridir; ampermetre etkin değer olan 2 A'i gösterir.
  • "Gerilimlerin toplamı 100 V" ifadesi yanlıştır; etkin değerlerin toplamı 60+160+80=30060 + 160 + 80 = 300 V'tur, kaynak gerilimi bunların vektörel toplamıdır.
  • "Kapasitif" ifadesi yanlıştır; XL>XCX_L > X_C olduğundan devre indüktiftir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 48

  • Transformatörler
  • Zor
  • Şekilli soru

Şekildeki düzenekte iki ideal transformatör art arda bağlanmıştır. Birinci transformatörün birincil bobini, etkin değeri 20 V olan alternatif gerilim kaynağına; ikinci transformatörün ikincil bobini ise bir lambaya bağlıdır. Lambadan geçen etkin akım 2 A'dir. Bobinlerin sarım sayıları şekilde verilmiştir.

Buna göre, lambanın uçları arasındaki etkin gerilim ve kaynağa bağlı bobinden geçen etkin akım sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?

Art arda bağlı iki ideal transformatör. Birincinin bobinlerinde 100 ve 500, ikincinin bobinlerinde 600 ve 300 sarım vardır; girişte kaynak, çıkışta lamba bağlıdır.
  1. A

    8 V ve 0,8 A

  2. B

    10 V ve 1 A

  3. C

    50 V ve 0,8 A

  4. D

    50 V ve 5 A

    Doğru cevap
  5. E

    110 V ve 11 A

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: İdeal transformatörde V2V1=N2N1\dfrac{V_2}{V_1} = \dfrac{N_2}{N_1}'dir. Birinci transformatörde sarım sayıları 100 ve 500 olduğundan ara gerilim 20⋅500100=10020 \cdot \dfrac{500}{100} = 100 V olur.

İkinci adım: Bu gerilim ikinci transformatörün 600 sarımlı birincil bobinine uygulanır; 300 sarımlı ikincil bobinde 100⋅300600=50100 \cdot \dfrac{300}{600} = 50 V elde edilir. Lambanın gerilimi 50 V'tur.

Üçüncü adım: İdeal transformatörlerde güç korunur. Lambanın gücü 50⋅2=10050 \cdot 2 = 100 W olduğundan kaynağa bağlı bobinden geçen akım 10020=5\dfrac{100}{20} = 5 A'dir. Gerilimin düştüğü yerde akım aynı oranda artar.

Çeldiriciler:

  • "8 V ve 0,8 A": gerilim oranı sarım sayılarının ters oranı alınmıştır.
  • "10 V ve 1 A": birinci transformatör atlanmış, yalnız 300/600 oranı uygulanmıştır.
  • "50 V ve 0,8 A": gerilim doğru, ancak akım gerilim oranıyla aynı yönde değiştirilmiştir; güç korunumu 20⋅0,8≠50⋅220 \cdot 0{,}8 \neq 50 \cdot 2 olduğunu gösterir.
  • "110 V ve 11 A": dönüşüm oranları (55 ve 0,50{,}5) çarpılacakken toplanmıştır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 49

  • Kütle çekim ve Kepler yasaları
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Kütleleri 2m ve 5m olan X ve Y cisimleri arasındaki uzaklık d iken cisimler birbirine F büyüklüğünde kütle çekim kuvveti uygulamaktadır. Daha sonra X'in kütlesi üç katına çıkarılıyor, Y'nin kütlesi değiştirilmiyor ve cisimler arasındaki uzaklık yarıya indiriliyor. Cisimlerin boyutları aralarındaki uzaklığa göre önemsenmeyecek kadar küçüktür.

Son durumda X'in Y'ye uyguladığı kütle çekim kuvvetinin büyüklüğü F₁, Y'nin X'e uyguladığı kütle çekim kuvvetinin büyüklüğü F₂ olduğuna göre, aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

  1. A

    F₁ = 3F/2, F₂ = 3F/2

  2. B

    F₁ = 4F, F₂ = 4F

  3. C

    F₁ = 6F, F₂ = 6F

  4. D

    F₁ = 12F, F₂ = 4F

  5. E

    F₁ = 12F, F₂ = 12F

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adım: Kütle çekim kuvveti F=G mXmYd2F = G\,\dfrac{m_X m_Y}{d^2} bağıntısıyla verilir; kuvvet kütlelerin çarpımıyla doğru, uzaklığın karesiyle ters orantılıdır.

İkinci adım: X'in kütlesi 3 katına çıkar, Y'ninki değişmez, uzaklık yarıya iner: F′=F⋅3⋅1(1/2)2=12FF' = F \cdot \dfrac{3 \cdot 1}{(1/2)^2} = 12F.

Üçüncü adım: Etki-tepki ilkesine göre iki cisim birbirine eşit büyüklükte ve zıt yönlü kuvvet uygular; kütleleri farklı olsa da F1=F2=12FF_1 = F_2 = 12F'dir.

Çeldiriciler:

  • "6F" değerleri kuvvet uzaklıkla ters (karesiyle değil) orantılı sanıldığında çıkar.
  • "3F/2" değerleri uzaklık yarıya inince kuvvetin de yarıya indiği sanıldığında çıkar; uzaklık azalınca kuvvet artar.
  • "4F" değerleri X'in kütle artışı unutulduğunda yalnız uzaklığın etkisini gösterir.
  • "F₁ = 12F, F₂ = 4F" seçeneği, kütleleri farklı cisimlerin birbirine farklı kuvvet uyguladığını varsayar; bu, etki-tepki ilkesine aykırıdır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 50

  • Basit harmonik hareket
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    K'nin periyodu, L'nin periyodunun 2 katıdır.

  2. II.

    L'nin kütlesi m'ye indirilirse L'nin periyodu küçülür.

  3. III.

    L sarkacı çekim ivmesi g/4 olan bir gezegene götürülürse periyodu, K'nin Dünya'daki periyoduna eşit olur.

Dünya'daki bir laboratuvarda, kütleleri sırasıyla m ve 2m olan K ve L basit sarkaçları tavana şekildeki gibi asılmıştır. Sarkaçların ip boyları şekilde verilmiştir. Sarkaçların ipleri esnemez ve kütleleri önemsenmeyecek kadar hafiftir; topları noktasal kabul edilmektedir. Sarkaçlar küçük genlikle salınmakta, sürtünmeler önemsenmemektedir. Dünya'nın çekim ivmesi g'dir.

Buna göre, sarkaçlarla ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur?

Tavana asılı iki basit sarkaç: K sarkacının ip boyu 1,6 m, L sarkacının ip boyu 0,4 m'dir.
  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız III

  3. C

    I ve II

  4. D

    I ve III

    Doğru cevap
  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Küçük genlikli basit sarkacın periyodu T=2πℓgT = 2\pi\sqrt{\dfrac{\ell}{g}}'dir; periyot ip boyunun ve çekim ivmesinin karekökleriyle değişir, kütleye ve küçük genliğe bağlı değildir.

İkinci adım: I. Şekilden ℓK=1,6\ell_K = 1{,}6 m ve ℓL=0,4\ell_L = 0{,}4 m okunur. TKTL=1,60,4=4=2\dfrac{T_K}{T_L} = \sqrt{\dfrac{1{,}6}{0{,}4}} = \sqrt{4} = 2 olduğundan I doğrudur.

Üçüncü adım: II. Kütle periyodu değiştirmez; L'nin kütlesi m'ye indirilse de periyodu aynı kalır. II yanlıştır.

Dördüncü adım: III. L, çekim ivmesi g/4g/4 olan gezegende T=2π0,4g/4=2π1,6gT = 2\pi\sqrt{\dfrac{0{,}4}{g/4}} = 2\pi\sqrt{\dfrac{1{,}6}{g}} periyoduyla salınır; bu, K'nin Dünya'daki periyoduna eşittir. III doğrudur.

Doğru yargılar I ve III'tür.

Çeldiriciler:

  • "Yalnız III": periyot boyla doğru orantılı sanılırsa oran 4 bulunur; oysa ilişki kareköklüdür.
  • "Yalnız I": çekim ivmesi azalınca periyodun da azaldığı sanılırsa III yanlış görünür; oysa periyot g\sqrt{g} ile ters orantılıdır.
  • "I, II ve III" ve "I ve II": periyodun kütleye bağlı olduğunu varsayar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 51

  • Düzgün çembersel hareket
  • Orta
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Otomobilin bu virajı kaymadan alabileceği en büyük sürat, otomobilin kütlesi arttıkça artar.

  2. II.

    İp koptuğu anda küre, o andaki hız vektörünün doğrultusunda, yani çembere teğet olarak hareketine başlar.

  3. III.

    Otomobili çembersel yörüngede tutan merkezcil kuvveti, tekerlekler ile yol arasındaki sürtünme kuvveti sağlar.

Bir atlet, ucuna ağır bir küre bağlanmış ipi yatay düzlemde sabit süratle döndürmektedir. Aynı sırada bir otomobil, yatay ve eğimsiz olan, tekerlekler ile asfalt arasındaki sürtünme katsayısı her noktada aynı kalan çembersel bir virajı sabit süratle almaktadır. Hava direnci ve ipin kütlesi önemsenmemektedir.

Bu iki hareketle ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız II

  3. C

    Yalnız III

  4. D

    II ve III

    Doğru cevap
  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: D

Çözüm

Düzgün çembersel harekette cisme etki eden net kuvvet merkeze yöneliktir ve bu merkezcil kuvvet ayrı bir kuvvet değildir; ip gerilmesi, sürtünme gibi gerçek bir kuvvet bu görevi üstlenir.

Birinci adım: Döndürülen kürede merkezcil kuvveti ipteki gerilme sağlar. İp koptuğunda bu kuvvet ortadan kalkar; küreye yatay doğrultuda net kuvvet etki etmediğinden küre, o andaki hızının doğrultusunda, yani çembere teğet olarak yoluna devam eder. II doğrudur.

İkinci adım: Yatay virajda otomobile merkeze doğru etki eden tek yatay kuvvet, tekerlekler ile yol arasındaki statik sürtünme kuvvetidir. Bu nedenle merkezcil kuvveti sürtünme sağlar. III doğrudur.

Üçüncü adım: Kaymadan dönebilmek için gereken merkezcil kuvvet en büyük statik sürtünme kuvvetini aşmamalıdır: mv2r≤k mg\dfrac{m v^2}{r} \le k\, m g. Kütle iki tarafta da bulunduğundan sadeleşir ve vmaks=kgrv_{\text{maks}} = \sqrt{k g r} olur. En büyük sürat kütleye bağlı değildir; I yanlıştır. Doğru yargılar II ve III'tür.

Çeldiriciler: 'I, II ve III' seçeneği, ağır aracın yola daha çok bastırıldığı için virajı daha hızlı alabileceğini düşünüp kütlenin hem sürtünmede hem de gereken merkezcil kuvvette bulunduğunu gözden kaçırmaktan doğar. 'Yalnız III' seçeneği, ip koptuğunda kürenin yarıçap doğrultusunda dışarı fırladığını sanmanın sonucudur. 'Yalnız II' seçeneği, merkezcil kuvveti sürtünmeden ayrı, kendi başına etki eden ek bir kuvvet gibi düşünmekten kaynaklanır. 'Yalnız I' seçeneği, merkezcil kuvvetin dışa doğru olduğunu sanan öğrencinin hem kürenin dışa fırladığını hem de sürtünmenin bu kuvveti sağlayamayacağını düşünmesinden çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 52

  • Radyoaktivite, büyük patlama, temel kuvvetler ve parçacıklar
  • Orta
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Protonun nötrona dönüşmesi, aracı parçacıkları W ve Z bozonları olan etkileşimle gerçekleşir.

  2. II.

    Nötronu oluşturan kuarkların ayrışmamasını sağlayan etkileşimin aracı parçacığı fotondur.

  3. III.

    Gama ışınlarının elektronlarca saçılması, elektrik yükleri arasındaki etkileşimin bir örneğidir.

Güneş'in çekirdeğindeki enerji üretiminin ilk basamağında iki proton çarpışır; bu sırada protonlardan biri nötrona dönüşür ve ortama bir pozitron ile bir nötrino salınır. Oluşan döteryum çekirdeğindeki nötronu meydana getiren üç kuark birbirinden kopmadan bağlı kalır. Açığa çıkan enerjinin bir bölümü gama ışınları hâlinde yayılır ve bu ışınlar yoldaki elektronlarca saçılır.

Bu süreçle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız III

  3. C

    I ve III

    Doğru cevap
  4. D

    II ve III

  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: C

Çözüm

Dört temel kuvvet, kendine özgü aracı parçacıklarla aktarılır: güçlü nükleer kuvvet gluonlarla, elektromanyetik kuvvet fotonlarla, zayıf nükleer kuvvet W ve Z bozonlarıyla taşınır; kütle çekimi için öngörülen aracı ise gravitondur.

Birinci adım: Protonun nötrona dönüşmesi, proton içindeki bir yukarı kuarkın aşağı kuarka dönüşmesi demektir. Kuarkın türünü (çeşnisini) değiştirebilen tek etkileşim zayıf nükleer kuvvettir; pozitron ve nötrino salınması da bu etkileşimin izidir. Zayıf kuvvetin aracıları W ve Z bozonları olduğundan I doğrudur.

İkinci adım: Nötron gibi hadronların içindeki kuarkları bağlı tutan, renk yükü üzerinden etkiyen güçlü nükleer kuvvettir ve aracı parçacığı gluondur. Nötronun toplam yükü sıfır olduğu hâlde kuarkları dağılmaz; bu bağın elektriksel kökenli olmadığını gösterir. II yanlıştır.

Üçüncü adım: Gama ışınları yüksek enerjili fotonlardır; elektron ise yüklü bir parçacıktır. Fotonun yüklü bir parçacıkla saçılması elektromanyetik etkileşimdir. III doğrudur. Doğru ifadeler I ve III'tür.

Çeldiriciler: 'Yalnız III' seçeneği, zayıf nükleer kuvvetin aracısını gluon sanıp birinci ifadeyi yanlış saymaktan doğar. 'I, II ve III' seçeneği, kuarkları bir arada tutan kuvveti elektromanyetik kuvvet sanmanın sonucudur. 'Yalnız I' seçeneği, fotonu kütle çekiminin aracısı sayıp saçılmayı elektriksel bir etkileşim olarak görmemekten çıkar. 'II ve III' seçeneği, dönüşüm çekirdek içinde olduğu için onu güçlü nükleer kuvvete bağlamaktan ve kuark bağını elektromanyetik saymaktan kaynaklanır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 53

  • Kırınım ve girişim
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Havada yapılan bir çift yarık deneyinde, aralarındaki uzaklık 0,1 mm olan iki yarık, havadaki dalga boyu 500 nm olan tek renkli ışıkla aydınlatılmakta ve girişim deseni yarıklardan 1,8 m uzaktaki perdede gözlenmektedir. Daha sonra yarıklar, perde ve aralarındaki uzaklıklar değiştirilmeden düzeneğin tamamı kırıcılık indisi 1,5 olan saydam bir sıvının içine alınmaktadır.

Buna göre sıvı içindeki deneyde perdede oluşan ardışık iki aydınlık saçak arasındaki uzaklık kaç milimetredir?

  1. A

    4

  2. B

    6

    Doğru cevap
  3. C

    9

  4. D

    13,5

  5. E

    20,25

Doğru cevap: B

Çözüm

Çift yarık deneyinde ardışık iki aydınlık saçak arasındaki uzaklık Δx=λLd\Delta x = \dfrac{\lambda L}{d} bağıntısıyla bulunur. Işık bir ortamdan diğerine geçerken frekansı değişmez; hızı ve dolayısıyla dalga boyu kırıcılık indisi oranında küçülür.

Birinci adım: Havadaki saçak genişliği hesaplanır. Δxhava=500⋅10−9⋅1,80,1⋅10−3=9⋅10−3 m=9 mm\Delta x_{\text{hava}} = \dfrac{500 \cdot 10^{-9} \cdot 1{,}8}{0{,}1 \cdot 10^{-3}} = 9 \cdot 10^{-3}\ \text{m} = 9\ \text{mm} bulunur.

İkinci adım: Sıvıdaki dalga boyu λsıvı=λn=5001,5≈333 nm\lambda_{\text{sıvı}} = \dfrac{\lambda}{n} = \dfrac{500}{1{,}5} \approx 333\ \text{nm} olur. L ve d değişmediğinden saçak genişliği de aynı oranda küçülür: Δxsıvı=91,5=6 mm\Delta x_{\text{sıvı}} = \dfrac{9}{1{,}5} = 6\ \text{mm}.

Çeldiriciler: '13,5' değeri, düzenek sıvıya alınınca dalga boyunun ve saçak genişliğinin n katına çıktığını sanmanın sonucudur. '4' değeri, saçak genişliğini n yerine n² ile, yani 2,25 ile bölmekten çıkar. '9' değeri, ortam değişince frekansın değiştiğini ve dalga boyunun aynı kaldığını sanıp havadaki değeri yazmaktan kaynaklanır. '20,25' değeri, dalga boyunu n katına çıkarırken yarık aralığının da ortamda n kat küçüldüğünü sanmanın sonucudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 54

  • Modern fiziğin teknolojideki uygulamaları
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Tıbbi görüntülemede kullanılan bir ultrason probu, frekansı 4 MHz olan dalgalar üretmektedir. Bu dalgaların yumuşak dokudaki yayılma hızı 1600 m/s'dir. İnsan kulağının duyabildiği en yüksek frekans yaklaşık 20 kHz kabul edilmektedir.

Buna göre probun dokuda oluşturduğu dalganın insan kulağınca duyulup duyulamayacağı ve dokudaki dalga boyu nedir?

  1. A

    Duyulamaz, 0,4 mm

    Doğru cevap
  2. B

    Duyulabilir, 0,4 mm

  3. C

    Duyulabilir, 400 mm

  4. D

    Duyulamaz, 2500 mm

  5. E

    Duyulamaz, 75 000 mm

Doğru cevap: A

Çözüm

Ultrason, frekansı insan kulağının duyabildiği üst sınırın üzerinde olan mekanik bir ses dalgasıdır; dokuda yayılırken dalga boyu λ=vf\lambda = \dfrac{v}{f} bağıntısıyla bulunur.

Birinci adım: Frekans SI birimine çevrilir: 4 MHz=4⋅106 Hz4\ \text{MHz} = 4 \cdot 10^{6}\ \text{Hz}.

İkinci adım: Dalga boyu hesaplanır: λ=16004⋅106=4⋅10−4 m=0,4 mm\lambda = \dfrac{1600}{4 \cdot 10^{6}} = 4 \cdot 10^{-4}\ \text{m} = 0{,}4\ \text{mm}.

Üçüncü adım: Frekans duyulabilir üst sınırla karşılaştırılır: 4⋅1062⋅104=200\dfrac{4 \cdot 10^{6}}{2 \cdot 10^{4}} = 200. Probun frekansı üst sınırın 200 katı olduğundan bu dalga insan kulağınca duyulamaz. Dalga duyulamaz ve dalga boyu 0,4 mm'dir.

Çeldiriciler: 'Duyulabilir, 0,4 mm' seçeneği dalga boyunu doğru bulup ultrasonun duyulabilir aralıkta olduğunu sanmaktan doğar. 'Duyulabilir, 400 mm' seçeneği MHz'i kHz gibi çevirip frekansı 4000 Hz almanın sonucudur; bu hatayla dalga boyu bin kat büyük çıkar ve 4 kHz duyulabilir sanılır. 'Duyulamaz, 2500 mm' seçeneği bağıntıyı λ=fv\lambda = \dfrac{f}{v} biçiminde ters yazmaktan çıkar. 'Duyulamaz, 75 000 mm' seçeneği ultrasonu elektromanyetik dalga sanıp ışık hızını (3⋅1083 \cdot 10^{8} m/s) kullanmanın sonucudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 55

  • Modern atom teorisi ve elektron dizilimi
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Temel hâldeki X atomunun iki elektron almasıyla oluşan X2−\mathrm{X^{2-}} iyonu, temel hâldeki 36Kr_{36}\mathrm{Kr} atomu ile aynı elektron dizilimine sahiptir.

Buna göre temel hâldeki X atomunda açısal momentum kuantum sayısı (ℓ\ell) 1 olan orbitallerde toplam kaç elektron bulunur?

  1. A

    4

  2. B

    9

  3. C

    10

  4. D

    16

    Doğru cevap
  5. E

    24

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: X2−\mathrm{X^{2-}} iyonu kriptonla aynı dizilime sahip olduğundan 36 elektronu vardır. İyon iki elektron alarak oluştuğu için nötr X atomunun elektron sayısı, dolayısıyla atom numarası 36 − 2 = 34 olur.

İkinci adım: 34 elektronun temel hâl dizilimi 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 4s2 3d10 4p41s^2\,2s^2\,2p^6\,3s^2\,3p^6\,4s^2\,3d^{10}\,4p^4 şeklindedir.

Üçüncü adım: ℓ=1\ell = 1 değeri p orbitallerine karşılık gelir. p orbitallerindeki elektronlar kabuklara göre toplanırsa 2p'de 6, 3p'de 6 ve 4p'de 4 olmak üzere 6 + 6 + 4 = 16 elektron bulunur.

Çeldiriciler: 10, ℓ=2\ell = 2 olan d orbitallerindeki elektron sayısıdır; ℓ\ell ile orbital türünü eşleştirirken d orbitalini seçmekten doğar. 4, yalnız son kabuktaki 4p elektronlarının sayılmasıyla bulunur. 9, elektron içeren p orbitallerinin sayısıdır (her p alt kabuğunda üç orbital); orbital sayısı elektron sayısıyla karıştırılmıştır. 24 ise p elektronlarına s orbitallerindeki 8 elektronun da eklenmesiyle elde edilir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 56

  • Gaz karışımları, kinetik teori, gerçek gazlar
  • Zor
  • Şekilli soru

Bir miktar magnezyum şerit, yeterli miktarda hidroklorik asit ile tamamen tepkimeye giriyor ve açığa çıkan hidrojen gazının tamamı şekildeki düzenekte 500 mL'lik ters çevrilmiş bir silindirde su üstünde toplanıyor. Silindirin içindeki ve dışındaki su seviyeleri eşitlendiğinde sıcaklık 27 °C, atmosfer basıncı 711 mmHg ve suyun bu sıcaklıktaki buhar basıncı 27 mmHg'dir.

Buna göre tepkimeye giren magnezyum kaç gramdır? (Mg: 24 g/mol; R = 0,082 L·atm/(mol·K))

Magnezyum ile hidroklorik asidin tepkimesinden çıkan hidrojen gazı, su dolu bir kapta ters çevrilmiş silindirde su üstünde toplanmaktadır. Silindirdeki gaz bölümünün hacmi 410 mL olarak işaretlenmiştir.
  1. A

    0,36

    Doğru cevap
  2. B

    0,37

  3. C

    0,39

  4. D

    0,44

  5. E

    4,00

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: Şekilde silindirdeki gaz bölümünün hacmi 410 mL, yani 0,41 L olarak verilmiştir. Su seviyeleri eşitlendiğinde silindirdeki toplam basınç atmosfer basıncına eşittir; bu basınç hidrojen gazı ile su buharının kısmi basınçlarının toplamıdır.

İkinci adım: Hidrojenin kısmi basıncı 711 − 27 = 684 mmHg olur. Bu değer 684 / 760 = 0,9 atm'dir.

Üçüncü adım: Sıcaklık 27 + 273 = 300 K alınarak n=PVRT=0,9⋅0,410,082⋅300=0,015n = \dfrac{PV}{RT} = \dfrac{0{,}9 \cdot 0{,}41}{0{,}082 \cdot 300} = 0{,}015 mol hidrojen bulunur.

Dördüncü adım: Mg+2HCl→MgCl2+H2\mathrm{Mg + 2HCl \rightarrow MgCl_2 + H_2} denkleminde magnezyum ile hidrojenin mol oranı 1 : 1 olduğundan 0,015 mol Mg tepkimeye girmiştir. Kütlesi 0,015 · 24 = 0,36 g'dır.

Çeldiriciler: 0,37 (yaklaşık), su buharı basıncı çıkarılmadan 711 mmHg'nın doğrudan hidrojen basıncı sayılmasıyla bulunur. 0,39 (yaklaşık), buhar basıncının çıkarılacağı yerde eklenmesiyle elde edilir. 4,00, sıcaklığın kelvine çevrilmeden 27 alınmasından doğar. 0,44 (yaklaşık) ise gaz hacmi olarak şekildeki gaz bölümü yerine silindirin tamamının (500 mL) alınmasıyla bulunur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 57

  • Gaz yasaları ve ideal gaz
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

İdeal davrandığı kabul edilen bir gaz örneğinin kütlesi 1,28 g'dır. Bu örnek, 600 mL hacimli sabit hacimli bir kaba konulduğunda 27 °C sıcaklıkta kabın çeperlerine 0,82 atm basınç yapmaktadır. Kapta gazdan başka madde bulunmamaktadır.

Buna göre bu gazın mol kütlesi kaç g/mol'dür? (R = 0,082 L·atm/(mol·K))

  1. A

    0,0256

  2. B

    0,064

  3. C

    5,76

  4. D

    47,8

  5. E

    64

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adım: Değerler ideal gaz denklemine uygun birimlere çevrilir: hacim 600 mL = 0,6 L, sıcaklık 27 + 273 = 300 K.

İkinci adım: Mol sayısı n=PVRT=0,82⋅0,60,082⋅300=0,02n = \dfrac{PV}{RT} = \dfrac{0{,}82 \cdot 0{,}6}{0{,}082 \cdot 300} = 0{,}02 mol bulunur.

Üçüncü adım: Mol kütlesi M=mn=1,280,02=64M = \dfrac{m}{n} = \dfrac{1{,}28}{0{,}02} = 64 g/mol olur. Bu değer, örneğin kükürt dioksit (SO2\mathrm{SO_2}) gazının mol kütlesine karşılık gelir.

Çeldiriciler: 5,76, sıcaklığın kelvine çevrilmeden 27 alınmasıyla bulunur. 0,0256, PV=mMRTPV = \dfrac{m}{M}RT bağıntısında m ile M yer değiştirilip M = n · m yazılmasından doğar. 0,064, hacmin litreye çevrilmeden 600 olarak yazılmasından çıkar. 47,8 (yaklaşık) ise koşullar normal şartlar olmadığı hâlde mol sayısının 0,6 / 22,4 ile hesaplanmasından elde edilir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 58

  • Çözünme ve derişim birimleri
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Kütlece %98'lik derişik sülfürik asit çözeltisinin yoğunluğu 1,84 g/mL'dir. Laboratuvarda bu çözeltiden bir miktar alınıp saf suyla seyreltilerek 2,3 M sülfürik asit çözeltisinden 400 mL hazırlanacaktır.

Buna göre kullanılması gereken derişik asit çözeltisinin hacmi kaç mL'dir? (H2SO4\mathrm{H_2SO_4}: 98 g/mol)

  1. A

    25

  2. B

    50

    Doğru cevap
  3. C

    92

  4. D

    500

  5. E

    3200

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: Derişik çözeltinin 1 litresinin kütlesi yoğunluktan 1,84 · 1000 = 1840 g bulunur.

İkinci adım: Bu kütlenin %98'i sülfürik asittir: 1840 · 0,98 = 1803,2 g. Mol sayısı 1803,2 / 98 = 18,4 mol olduğundan derişik çözeltinin molaritesi 18,4 M'dir. Aynı sonuç M=d⋅%⋅10MAM = \dfrac{d \cdot \% \cdot 10}{M_A} bağıntısıyla da bulunur.

Üçüncü adım: Seyreltmede çözünenin mol sayısı değişmez: M1V1=M2V2M_1 V_1 = M_2 V_2. Buradan 18,4⋅V1=2,3⋅40018{,}4 \cdot V_1 = 2{,}3 \cdot 400 ve V1=50V_1 = 50 mL bulunur.

Çeldiriciler: 92, yoğunluk hesaba katılmadan %98'lik çözeltinin litresinde 980 g asit varmış gibi molaritenin 10 M alınmasıyla bulunur. 500, bağıntıdaki 10 katsayısı unutularak molaritenin 1,84 M hesaplanmasından doğar. 3200, seyreltme bağıntısında hacim oranı ters kurulup V1=M1V2M2V_1 = \dfrac{M_1 V_2}{M_2} yazılmasından çıkar. 25 ise mol kütlesi yerine eşdeğer kütle (49 g) kullanılarak derişimin 36,8 alınmasıyla elde edilir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 59

  • Oluşum entalpisi, bağ enerjisi ve Hess yasası
  • Zor
  • Şekilli soru

Şekilde gaz fazında gerçekleşen bir tepkimede yer alan moleküllerin Lewis yapıları ve tepkime katsayıları gösterilmiştir. Bu tepkimede kırılan ve oluşan bağlara ait ortalama bağ enerjileri aşağıda verilmiştir:

C≡C: 839 kJ/mol, C–C: 348 kJ/mol, C–H: 413 kJ/mol, H–H: 436 kJ/mol

Buna göre şekildeki tepkimenin bağ enerjilerinden hesaplanan entalpi değişimi (ΔH) kaç kJ'dir?

Tepkimenin Lewis yapıları: karbonları arasında üçlü bağ olan ve her karbona bir H bağlı C₂H₂, artı, 2 katsayılı H–H, ok ve karbonları arasında tekli bağ olan, her karbona üç H bağlı C₂H₆.
  1. A

    −725

  2. B

    −289

    Doğru cevap
  3. C

    −84

  4. D

    289

  5. E

    2537

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: Şekle göre tepkime C2H2+2H2→C2H6\mathrm{C_2H_2 + 2H_2 \rightarrow C_2H_6} şeklindedir. Girenlerde kırılan bağlar: asetilende 1 tane C≡C ve 2 tane C–H, iki H₂ molekülünde 2 tane H–H bağıdır.

İkinci adım: Üründe oluşan bağlar: etanda 1 tane C–C ve 6 tane C–H bağıdır.

Üçüncü adım: Kırılan bağların enerjisi 839 + 2 · 413 + 2 · 436 = 2537 kJ, oluşan bağların enerjisi 348 + 6 · 413 = 2826 kJ bulunur.

Dördüncü adım: Bağ kırılması enerji gerektirir, bağ oluşumu enerji açığa çıkarır; bu yüzden ΔH = kırılan − oluşan = 2537 − 2826 = −289 kJ olur.

Çeldiriciler: 289, ΔH'nin oluşan eksi kırılan bağ enerjileri olarak yazılmasından doğar. −84, üçlü bağın üç tane C–C tekli bağı gibi sayılmasıyla (3 · 348) bulunur. −725, H₂ katsayısı göz ardı edilip H–H bağının bir kez sayılmasından çıkar. 2537 ise yalnız kırılan bağların enerji toplamının ΔH sanılmasıdır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 60

  • Tepkime hızı
  • Kolay
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Kaba aynı sıcaklıkta bir miktar X2\mathrm{X_2} gazı eklemek

  2. II.

    Sistemin sıcaklığını artırmak

  3. III.

    Kaba uygun bir katalizör eklemek

Gaz fazında tek basamakta gerçekleşen X2(g)+Y2(g)→2XY(g)\mathrm{X_2(g) + Y_2(g) \rightarrow 2XY(g)} tepkimesi, sabit hacimli kapalı bir kapta yürütülmektedir. Tepkimenin hız bağıntısı r=k[X2][Y2]r = k[\mathrm{X_2}][\mathrm{Y_2}] şeklindedir. Sistemde aşağıdaki değişiklikler ayrı ayrı uygulanıyor.

Bu değişikliklerden hangileri tepkimenin hız sabitinin (k) sayısal değerini değiştirir?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız II

  3. C

    Yalnız III

  4. D

    II ve III

    Doğru cevap
  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Hız sabiti k, tepkimeye giren maddelerin derişimine bağlı değildir; sıcaklığa ve tepkimenin aktifleşme enerjisine bağlıdır.

İkinci adım: Kaba aynı sıcaklıkta X2\mathrm{X_2} eklemek derişimi artırır; tepkime hızı artar ama k değişmez, bu yüzden I. değişiklik k'yi etkilemez. Sıcaklık artışı, aktifleşme enerjisini aşan tanecik sayısını artırarak k'yi büyütür; II. değişiklik k'yi değiştirir. Katalizör, aktifleşme enerjisi daha düşük yeni bir mekanizma sağladığından k'yi büyütür; III. değişiklik de k'yi değiştirir. Doğru yanıt II ve III'tür.

Çeldiriciler: 'I, II ve III', derişim artışının hız sabitini de artırdığı yanılgısından doğar. 'Yalnız III', sıcaklığın hız sabitini etkilemediği sanıldığında seçilir. 'Yalnız II', katalizörün yalnız hızı değiştirip k'yi etkilemediği düşünüldüğünde seçilir. 'Yalnız I' ise hız bağıntısında görünen tek etkenin, yani derişimin seçilmesiyle ortaya çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 61

  • Sulu çözelti dengeleri (asit-baz, pH, Kçç, tampon)
  • Zor
  • Şekilli soru

Bir erlende bulunan ve derişimi bilinmeyen 20 mL HCl çözeltisine, bürette bulunan 0,08 M NaOH çözeltisi damla damla ekleniyor. Karışımın pH değerinin eklenen baz hacmiyle değişimi grafikte verilmiştir.

Buna göre bu titrasyonla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Kuvvetli asidin kuvvetli bazla titrasyon eğrisi: yatay eksen eklenen NaOH hacmi (mL) 0-50, dikey eksen pH 0-14. Eğri pH 1 değerinden başlar, eşdeğerlik noktası 25 mL baz hacminde ve pH 7 değerindedir, sonra bazik bölgeye geçer.
  1. A

    Asit çözeltisinin derişimi 0,1 M'dir.

  2. B

    Eşdeğerlik noktasında karışımın pH değeri 7'dir.

  3. C

    Başlangıçtaki asit çözeltisinde 0,0025 mol H+\mathrm{H^+} iyonu vardır.

    Doğru cevap
  4. D

    Eklenen baz hacmi 30 mL olduğunda ortam baziktir.

  5. E

    Eşdeğerlik noktasına kadar 0,002 mol NaOH eklenmiştir.

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: Grafikte eşdeğerlik noktası 25 mL NaOH eklendiğinde görülür. Bu noktaya kadar eklenen baz 0,08 · 0,025 = 0,002 mol'dür.

İkinci adım: HCl ile NaOH 1 : 1 oranında nötrleştiğinden başlangıçta 0,002 mol HCl, yani 0,002 mol H+\mathrm{H^+} vardır. Derişim 0,002 / 0,020 = 0,1 M bulunur; grafiğin başlangıç pH değerinin 1 olması da bunu doğrular.

Üçüncü adım: Kuvvetli asit ile kuvvetli bazın eşdeğerlik noktasında ortamda yalnız nötr NaCl bulunduğundan pH 7'dir. Eşdeğerlikten sonra fazla NaOH eklendiği için 30 mL'de ortam baziktir.

Dördüncü adım: Başlangıçtaki H+\mathrm{H^+} miktarı 0,002 mol olduğundan 0,0025 mol değeri yanlıştır; bu değer asit hacmi yerine eşdeğerlik hacmiyle (0,1 · 0,025) hesaplanınca çıkar.

Çeldiriciler: Derişimin 0,1 M olduğunu söyleyen ifade doğrudur; hacim mL'den L'ye çevrilmeden hesaplanırsa farklı bir derişim bulunur ve bu ifade yanlış sanılır. pH 7 ifadesi, kuvvetli asit-kuvvetli baz eşdeğerliği için doğrudur. 30 mL'de ortamın bazik olduğu ifadesi doğrudur, çünkü bu hacim eşdeğerlik hacmini aşar. 0,002 mol NaOH ifadesi de doğrudur; eşdeğerlik yerine eğrinin sonundaki 50 mL kullanılırsa 0,004 mol bulunur ve ifade yanlış sanılır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 62

  • Kimyasal denge ve Le Chatelier
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Sabit sıcaklıkta tutulan kapalı bir cam kaba yalnız renksiz N2O4\mathrm{N_2O_4} gazı konuluyor. Kapta N2O4(g)⇌2NO2(g)\mathrm{N_2O_4(g) \rightleftharpoons 2NO_2(g)} tepkimesi başlıyor ve kahverengi NO2\mathrm{NO_2} oluştukça kabın rengi bir süre koyulaşıyor, sonra rengin tonu sabit kalıyor.

Rengin sabitlendiği andan sonra bu sistemle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

  1. A

    İleri ve geri tepkimeler eşit hızla sürmektedir.

    Doğru cevap
  2. B

    İleri ve geri tepkimeler durmuştur.

  3. C

    N2O4\mathrm{N_2O_4} gazının tamamı tükenmiştir.

  4. D

    Kaptaki toplam basınç artmaya devam etmektedir.

  5. E

    Kabın kapağı açılsa da aynı denge korunur.

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: Kap kapalı ve sıcaklık sabit olduğundan denge kurulabilir; rengin, yani NO2\mathrm{NO_2} derişiminin sabitlenmesi sistemin dengeye ulaştığını gösterir.

İkinci adım: Kimyasal denge dinamiktir: N2O4\mathrm{N_2O_4} molekülleri ayrışmaya, NO2\mathrm{NO_2} molekülleri birleşmeye devam eder; ancak ileri ve geri tepkimelerin hızları eşit olduğundan derişimler, renk ve basınç gibi gözlenebilir özellikler değişmez. Bu nedenle tepkimelerin eşit hızla sürdüğünü söyleyen ifade doğrudur.

Çeldiriciler: Tepkimelerin durduğu ifadesi, dengenin durgun bir hâl sanılmasından doğar; gözlenebilir değişimin durması tepkimelerin durduğu anlamına gelmez. N2O4\mathrm{N_2O_4} gazının tükendiği ifadesi yanlıştır, çünkü dengede girenler ve ürünler birlikte bulunur. Toplam basıncın artmaya devam ettiği ifadesi, dengede gözlenebilir özelliklerin sabit kaldığı gerçeğiyle çelişir. Kapak açıldığında gaz kaçar ve sistem açık hâle gelir; açık kapta bu gaz dengesi korunamaz.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 63

  • Elektrot potansiyelleri ve pil gerilimi
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Standart koşullarda nikel ve gümüşün indirgenme yarı tepkimeleri ile potansiyelleri aşağıda verilmiştir:

Ni2+(suda)+2e−→Ni(k)\mathrm{Ni^{2+}(suda) + 2e^- \rightarrow Ni(k)} E∘=−0,25\quad E^\circ = -0{,}25 V

Ag+(suda)+e−→Ag(k)\mathrm{Ag^{+}(suda) + e^- \rightarrow Ag(k)} E∘=+0,80\quad E^\circ = +0{,}80 V

Buna göre standart koşullarda gerçekleştirilmek istenen Ni2+(suda)+2Ag(k)→Ni(k)+2Ag+(suda)\mathrm{Ni^{2+}(suda) + 2Ag(k) \rightarrow Ni(k) + 2Ag^{+}(suda)} tepkimesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

  1. A

    Standart potansiyeli −1,05 V olup tepkime istemlidir.

  2. B

    Standart potansiyeli +0,55 V olup tepkime istemlidir.

  3. C

    Standart potansiyeli −1,05 V olup tepkime istemsizdir.

    Doğru cevap
  4. D

    Ters yöndeki tepkimenin standart potansiyeli de −1,05 V'tur.

  5. E

    Tepkime bir pilde kendiliğinden yürüyerek elektrik üretir.

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: Verilen tepkimede Ni2+\mathrm{Ni^{2+}} indirgenir, Ag yükseltgenir. Tepkimenin standart potansiyeli, indirgenen türün potansiyelinden yükseltgenen türün indirgenme potansiyeli çıkarılarak bulunur: E∘=−0,25−(+0,80)=−1,05E^\circ = -0{,}25 - (+0{,}80) = -1{,}05 V. Gümüş yarı tepkimesinin 2 ile çarpılması potansiyeli değiştirmez, çünkü potansiyel madde miktarına bağlı değildir.

İkinci adım: E∘<0E^\circ < 0 olduğundan tepkime istemsizdir; kendiliğinden yürümez, ancak dışarıdan enerji verilerek (elektrolizle) gerçekleştirilebilir. Bu nedenle potansiyelin −1,05 V olduğunu ve tepkimenin istemsiz olduğunu söyleyen ifade doğrudur.

Çeldiriciler: −1,05 V değerini doğru bulup tepkimeyi istemli sayan ifade, negatif potansiyelli tepkimenin de kendiliğinden yürüdüğü yanılgısıdır. +0,55 V değeri, iki indirgenme potansiyelinin toplanmasıyla bulunur. Ters tepkimenin potansiyelinin de −1,05 V olduğu ifadesi yanlıştır; tepkime tersine çevrildiğinde potansiyelin işareti değişir ve +1,05 V olur. Pilde kendiliğinden elektrik ürettiğini söyleyen ifade de yanlıştır, çünkü istemsiz bir tepkime pil olarak çalışmaz.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 64

  • Elektroliz
  • Orta
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Erimiş NaCl'den sodyum metali ve klor gazı elde edilmesi

  2. II.

    Çinko levhanın seyreltik hidroklorik asit çözeltisinde çözünmesi

  3. III.

    Demir bir anahtarın yüzeyinin gümüşle kaplanması

Bir metal işleme atölyesinde gün içinde aşağıdaki işlemler ayrı ayrı yapılmaktadır. Atölyede, elektrotları bir doğru akım güç kaynağına bağlanabilen hücreler ile ısıtıcı ve karıştırıcı gibi başka donanımlar da bulunmaktadır.

Bu işlemlerden hangileri, dış bir doğru akım kaynağı kullanılarak elektrolizle gerçekleştirilir?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız III

  3. C

    I ve II

  4. D

    I ve III

    Doğru cevap
  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Elektroliz, kendiliğinden yürümeyen (istemsiz) bir indirgenme-yükseltgenme tepkimesinin dışarıdan elektrik enerjisi verilerek gerçekleştirilmesidir. Her işlem bu açıdan sınanır.

İkinci adım: Erimiş NaCl'nin sodyum ve klora ayrışması istemsizdir; aktif sodyum metali ancak erimiş tuzun elektrolizi ile elde edilir, bu yüzden I. işlem elektrolizdir. Çinkonun seyreltik hidroklorik asitte çözünmesi istemlidir; çinko hidrojenden aktif olduğundan tepkime kendiliğinden yürür ve dış kaynak gerekmez, II. işlem elektroliz değildir. Demir anahtarın gümüşle kaplanması, anahtarın katot yapıldığı bir elektroliz hücresinde gümüş iyonlarının indirgenmesiyle yapılır; III. işlem elektrolizdir. Doğru yanıt I ve III'tür.

Çeldiriciler: 'I, II ve III', metalin seyreltik asitle tepkimesinin de elektroliz sanılmasından doğar. 'Yalnız I', kaplamanın kendiliğinden yürüdüğünün düşünülmesiyle seçilir. 'Yalnız III', erimiş tuzun ayrışmasının istemli sayılmasından kaynaklanır. 'I ve II' ise kendiliğinden yürüyen, pil tepkimesi gibi elektron aktaran çinko-asit tepkimesinin elektroliz sanılıp kaplamanın dışarıda bırakılmasıyla ortaya çıkar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 65

  • Karbon kimyasına giriş (formüller, Lewis, hibritleşme)
  • Orta
  • Şekilli soru

Bir hidrojenleme biriminde, şekildeki X molekülüne nikel katalizörlüğünde hidrojen katılarak Y molekülü elde ediliyor. Tepkimeye giren ve oluşan moleküller şekilde açık formülleriyle gösterilmiştir.

Bu tepkimeyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Açık formüller: X üç karbonlu, birinci ile ikinci karbon arası ikili bağlı, altı hidrojenli; ikinci molekül H₂; Y üç karbonlu, bütün bağları tekli, sekiz hidrojenli.
  1. A

    X'teki karbon atomları arasındaki sigma bağlarından biri kopar.

  2. B

    Y'deki karbon atomlarından biri sp² hibritleşmesini korur.

  3. C

    Molekül başına sigma bağı sayısı X'ten Y'ye geçişte azalır.

  4. D

    X'teki iki sp² karbonun her ikisi Y'de sp³ hibritlidir.

    Doğru cevap
  5. E

    Y'deki pi bağı sayısı X'tekinden fazladır.

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Şekildeki X molekülünde birinci ile ikinci karbon arasında ikili bağ vardır. İkili bağ bir sigma ve bir pi bağından oluşur. Katılma tepkimesinde daha zayıf olan pi bağı açılır ve H₂'nin iki hidrojen atomu bu iki karbona birer birer bağlanır; karbon-karbon sigma bağı yerinde kalır.

İkinci adım: Bir karbonun hibrit türü, çevresindeki sigma bağı sayısından çıkar. X'te ikili bağın iki ucundaki karbonların her biri üç atoma bağlıdır, bu yüzden sp² hibritlidir; üçüncü karbon dört atoma bağlı olduğundan sp³ hibritlidir. Y'de üç karbonun her biri dört atoma tekli bağla bağlıdır, yani hepsi sp³ hibritlidir. Böylece X'teki iki sp² karbonun ikisi de Y'de sp³ hibritli hâle gelir.

Üçüncü adım: Bağ sayıları karşılaştırılır. X'te 2 karbon-karbon sigma bağı, 6 karbon-hidrojen bağı ve 1 pi bağı vardır (8 sigma, 1 pi). Y'de 2 karbon-karbon ve 8 karbon-hidrojen bağı vardır (10 sigma, 0 pi).

Çeldiriciler: 'Karbon atomları arasındaki sigma bağlarından biri kopar' ifadesi yanlıştır; tepkimede karbonlar arasındaki pi bağı açılır, sigma bağı korunur. 'Bir karbon sp² hibritleşmesini korur' ifadesi yanlıştır; Y'de ikili bağ kalmadığı için bütün karbonlar sp³ hibritlidir. 'Sigma bağı sayısı azalır' ifadesi yanlıştır; molekül başına sigma bağı sayısı 8'den 10'a çıkar. 'Pi bağı sayısı X'tekinden fazladır' ifadesi yanlıştır; X'teki tek pi bağı açıldığından Y'de pi bağı yoktur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 66

  • Hidrokarbonlar
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    K ile L birbirinin izomeridir.

  2. II.

    K ile M birbirinin konum izomeridir.

  3. III.

    L ile N'nin kapalı formülleri aynıdır.

K, L, M ve N hidrokarbonlarının iskelet formülleri şekilde verilmiştir.

Bu hidrokarbonlarla ilgili verilen yargılardan hangileri doğrudur?

Dört iskelet formülü. K: beş karbonlu zincir, ikili bağ birinci ve ikinci karbon arasında. L: beş karbonlu doymuş halka. M: beş karbonlu zincir, ikili bağ ikinci ve üçüncü karbon arasında. N: beş karbonlu doymuş zincir.
  1. A

    Yalnız I

  2. B

    I ve II

    Doğru cevap
  3. C

    I ve III

  4. D

    II ve III

  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: İskelet formülünde her köşe ve uç bir karbon atomudur; her karbon dört bağ tamamlayacak kadar hidrojen taşır. K beş karbonlu düz zincirdir ve uçtaki iki karbon arasında ikili bağ vardır: C₅H₁₀. L beş karbonlu, yalnız tekli bağlı bir halkadır; her karbon iki hidrojen taşır: C₅H₁₀. M beş karbonlu düz zincirdir, ikili bağ ikinci ile üçüncü karbon arasındadır: C₅H₁₀. N beş karbonlu, bütün bağları tekli düz zincirdir: C₅H₁₂.

İkinci adım: Kapalı formülü aynı, yapısı farklı bileşikler izomerdir. K ile L'nin kapalı formülü C₅H₁₀'dur; biri düz zincirli alken, öteki halkalı alkan olduğu için birbirinin izomeridir. Halkalı alkanların genel formülü CₙH₂ₙ'dir ve alkenlerinkiyle aynıdır. Bu nedenle I doğrudur.

Üçüncü adım: K ile M'nin karbon iskeleti aynı beş karbonlu düz zincirdir; yalnız ikili bağın yeri farklıdır. İskeleti değiştirmeden fonksiyonel grubun ya da çoklu bağın yerinin değişmesi konum izomerisidir, bu yüzden II doğrudur.

Dördüncü adım: L'nin formülü C₅H₁₀, N'nin formülü C₅H₁₂'dir. Karbon sayıları eşit olsa da halka oluşumu iki hidrojen eksiltir; kapalı formüller farklıdır ve III yanlıştır. Doğru yargılar I ve II'dir.

Çeldiriciler: 'Yalnız I' yanıtı, K ile M arasındaki farkı zincir dallanması sanıp ikinci yargıyı reddetmekten doğar. 'I ve III' yanıtı, halkalı alkanın düz zincirli alkanla aynı genel formüle sahip olduğunu sanmaktan ve konum izomerisini atlamaktan doğar. 'II ve III' yanıtı, halkalı yapıyı alkenle izomer saymamaktan doğar. 'I, II ve III' yanıtı, karbon sayısı aynı olduğu için hidrojen sayısını kontrol etmeden L ile N'yi aynı formüllü saymaktan doğar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 67

  • Karbonil bileşikleri, karboksilik asitler ve esterler
  • Orta
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Karbonil grubundaki karbon atomu iki karbon atomuna bağlıdır.

  2. II.

    Yükseltgendiğinde aynı karbon sayılı bir karboksilik asit oluşturur.

  3. III.

    Molekülünde üç karbon atomu bulunur.

Bir laboratuvarda karbonil bileşiği X, nikel katalizörlüğünde H₂ ile indirgenerek Y alkolüne dönüştürülüyor. Y molekülünde hidroksil grubunun bağlı olduğu karbon atomu, başka iki karbon atomuna bağlıdır.

Buna göre X ile ilgili verilen yargılardan hangileri kesinlikle doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

    Doğru cevap
  2. B

    Yalnız II

  3. C

    I ve II

  4. D

    I ve III

  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: Hidroksil grubunun bağlı olduğu karbon başka iki karbona bağlıysa alkol ikincil alkoldür; Y bir ikincil alkoldür. Karbonil bileşiğine H₂ katıldığında karbonil karbonu, hidroksil grubunu taşıyan karbon olur ve karbon iskeleti değişmez. Aldehitler indirgenince birincil alkol, ketonlar indirgenince ikincil alkol verir; bu nedenle X bir ketondur.

İkinci adım: Ketonda karbonil karbonu iki karbon atomuna bağlıdır. Y'de hidroksilli karbonun bağlı olduğu iki karbon, X'te karbonil karbonunun bağlı olduğu iki karbondur. Bu nedenle I kesinlikle doğrudur.

Üçüncü adım: Ketonlarda karbonil karbonuna bağlı hidrojen bulunmadığından ketonlar ılımlı yükseltgenlerle yükseltgenmez; aynı karbon sayılı karboksilik asit vermez ve Tollens ayıracıyla gümüş aynası oluşturmaz. II yanlıştır.

Dördüncü adım: En küçük keton üç karbonludur, ama dört, beş ya da daha çok karbonlu ketonlar da indirgenince ikincil alkol verir. Verilen bilgiler karbon sayısını belirlemez; X'in en az üç karbonlu olduğu söylenebilir, tam olarak üç karbonlu olduğu söylenemez. III kesin değildir. Kesinlikle doğru olan yalnız I'dir.

Çeldiriciler: 'Yalnız II' ve 'I ve II' yanıtları, ikincil alkol veren bileşiği aldehit sanmaktan ya da ketonun da karboksilik aside yükseltgendiğini düşünmekten doğar. 'I ve III' yanıtı, olası en küçük karbon sayısını kesin karbon sayısı saymaktan doğar. 'I, II ve III' yanıtı, iki yanılgıyı birlikte taşır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 68

  • Dolaşım ve bağışıklık sistemi
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

İnsanda atardamar ve toplardamarların yapı ve işleyiş bakımından karşılaştırılmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

  1. A

    Atardamarlar kanı kalpten organlara taşır.

  2. B

    Toplardamarlarda kanın geri akışını önleyen kapakçıklar bulunur.

  3. C

    Atardamarlardaki kan basıncı toplardamarlardakinden düşüktür.

    Doğru cevap
  4. D

    Akciğer atardamarı oksijence fakir kan taşır.

  5. E

    Atardamar çeperindeki kas tabakası toplardamarınkinden kalındır.

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adımda damarlar taşıma yönüne göre ayrılır: atardamarlar kanı kalpten organlara götürür, toplardamarlar kanı organlardan kalbe getirir. Kanın hangi damarda olduğunu oksijen miktarı değil bu yön belirler.

İkinci adımda basınç karşılaştırılır: karıncıkların kasılmasıyla pompalanan kan önce atardamarlara girdiği için atardamarlardaki kan basıncı yüksektir; bu basınca dayanmak için atardamar çeperinin kas ve esnek doku tabakası kalındır. Kan kılcallardan geçtikten sonra toplardamarlara ulaştığında basınç çok düşmüştür. Bu nedenle atardamarlardaki basıncın toplardamarlardakinden düşük olduğunu söyleyen ifade yanlıştır.

Çeldiriciler: Atardamarların kanı kalpten organlara taşıdığı doğrudur; bu ifadeyi yanlış sayan öğrenci toplardamarların kalpten çıktığını düşünmektedir. Toplardamarlardaki kapakçıklar, basıncı düşük kanın kalbe dönerken geri akmasını önler. Akciğer atardamarı kalpten akciğere oksijence fakir kan götürür; atardamarların her zaman temiz kan taşıdığı düşüncesi yanlıştır. Atardamar çeperinin daha kalın kas tabakası, yüksek basınca dayanma gereğinin sonucudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 69

  • Destek ve hareket sistemi
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

İskelet kası lifinde bir sarkomerin yapısıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

  1. A

    Ardışık iki Z çizgisi arasında kalan bölüm bir sarkomeri oluşturur.

  2. B

    H bölgesinde ince aktin iplikleri kalın miyozin iplikleriyle örtüşür.

    Doğru cevap
  3. C

    I bandı miyozin içermeyen, ince ipliklerden oluşan açık renkli bölgedir.

  4. D

    A bandının iki ucunda ince ve kalın iplikler üst üste gelir.

  5. E

    H bölgesi, koyu renkli A bandının orta kesiminde konumlanır.

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adımda sarkomerin sınırları belirlenir: kasılma birimi olan sarkomer, ardışık iki Z çizgisi arasındaki bölümdür. İnce aktin iplikleri Z çizgisine tutunur ve sarkomerin ortasına doğru uzanır; kalın miyozin iplikleri ise sarkomerin ortasında yer alır ve Z çizgisine ulaşmaz.

İkinci adımda bantların hangi iplikleri taşıdığı eşlenir: Z çizgisinin iki yanındaki açık renkli I bandında miyozin bulunmaz, burayı aktin iplikleri oluşturur. Koyu renkli A bandının boyu miyozin ipliklerinin boyu kadardır; A bandının uçlarında aktin iplikleri miyozinlerin arasına girdiği için iki iplik türü üst üste gelir. A bandının ortasındaki H bölgesine ise dinlenme hâlinde aktin iplikleri ulaşmaz; burada miyozin iplikleri bulunur. Bu nedenle H bölgesinde aktin ile miyozinin örtüştüğünü söyleyen ifade yanlıştır.

Çeldiriciler: Sarkomerin iki Z çizgisi arası olduğunu söyleyen ifade, sarkomerin tanımıdır ve doğrudur. I bandının miyozin içermediği doğrudur; I ve H bölgelerinin içeriğini yer değiştiren öğrenci bu ifadeyi yanlış sayar. A bandının uçlarındaki örtüşme de doğrudur; kasılmada bu örtüşme alanı genişler, ancak ipliklerin kendi boyları değişmez. H bölgesinin A bandının ortasında olduğu doğrudur; kasılma sırasında aktinler birbirine yaklaştıkça bu bölge daralır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 70

  • Boşaltım (üriner) sistemi
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Kandaki kalsiyum düzeyi düştüğünde parathormon ve D vitamininin etkisiyle tüplerden kana Ca⁺² geri emilimi artar.

  2. II.

    Proksimal tüpte kandan tüp sıvısına H⁺ iyonu salgılanarak kan pH'sinin düzenlenmesine katkı sağlanır.

  3. III.

    ADH, toplama kanalında suyun kana geri emilimini artırır.

Sağlıklı bir insanda nefronun tüp bölümlerinde ve toplama kanalında gerçekleşen olaylarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    I ve II

  3. C

    I ve III

  4. D

    II ve III

  5. E

    I, II ve III

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adımda süzüntünün yolu sıralanır: Bowman kapsülünden geçen süzüntü proksimal tüp, Henle kulpu, distal tüp ve toplama kanalından geçerek idrara dönüşür; her bölümde geri emilim ve salgılama olur.

İkinci adımda I. ifade değerlendirilir: kandaki kalsiyum azaldığında paratiroit bezinden salgılanan parathormon ve etkin hâldeki D vitamini, tüplerden kana kalsiyum geri emilimini artırır. I doğrudur.

Üçüncü adımda II. ifade değerlendirilir: proksimal tüp hücreleri kandan tüp sıvısına H⁺ iyonu salgılar ve bikarbonatın geri emilimini sağlar; böbrek bu yolla kan pH'sini düzenler. II doğrudur.

Dördüncü adımda III. ifade değerlendirilir: hipofizden salınan ADH, distal tüp ve toplama kanalı hücrelerinin suya geçirgenliğini artırır; su kana geri emilir ve idrar yoğunlaşır. III doğrudur. Üç ifade de doğru olduğundan cevap I, II ve III'tür.

Çeldiriciler: 'I ve II' seçeneği, ADH'nin toplama kanalında suyun geri emilimini azalttığını sanan öğrencinin cevabıdır. 'I ve III', proksimal tüpün H⁺ salgılamadığını ve pH düzenlemesine katılmadığını düşünen öğrencinin cevabıdır. 'II ve III', kalsiyum geri emilimini aldosteronun denetlediğini sanıp I'i eleyen öğrencinin cevabıdır. 'Yalnız I' ise II ve III'ün ikisini birden gözden kaçıran öğrencinin cevabıdır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 71

  • Endokrin sistem
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Boyun bölgesindeki tiroit bezi ile göğüs boşluğunda yer alan timüs bezinin salgıladığı hormonlar ve etkileriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

  1. A

    Timüsün salgıladığı hormonlar, T lenfositlerinin olgunlaşmasını sağlar.

  2. B

    Timüs hormonları, B lenfositlerinin olgunlaşmasını sağlar.

    Doğru cevap
  3. C

    Besinlerle yeterli iyot alınmadığında tiroksin üretimi azalır.

  4. D

    Tiroit bezi tiroksin ile birlikte kalsitonin hormonunu da salgılar.

  5. E

    Kalsitonin, kandaki kalsiyum düzeyini düşürücü yönde etki eder.

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adımda iki bezin hormonları hatırlanır: tiroit bezi tiroksin ve kalsitonin salgılar; timüs ise timozin gibi hormonlar salgılar.

İkinci adımda timüs hormonlarının hedefi belirlenir: kemik iliğinde üretilen öncül hücrelerden T lenfositleri timüse göç eder ve timüs hormonlarının etkisiyle burada olgunlaşır. B lenfositleri ise olgunlaşmasını kemik iliğinde tamamlar. Bu yüzden timüs hormonlarının B lenfositlerini olgunlaştırdığını söyleyen ifade yanlıştır.

Üçüncü adımda tiroit ifadeleri sınanır: tiroksinin yapısında iyot bulunduğundan iyot eksikliğinde tiroksin üretimi azalır; düşük tiroksin TSH salgısını artırır ve tiroit bezi büyüyerek guatr oluşabilir. Kalsitonin tiroitten salgılanır, kemiklerde kalsiyum depolanmasını artırarak kandaki kalsiyum düzeyini düşürür.

Çeldiriciler: T lenfositlerinin timüs hormonlarıyla olgunlaştığını söyleyen ifade doğrudur; T ve B lenfositlerini karıştıran öğrenci bunu yanlış sayabilir. İyot eksikliğinde tiroksinin azalması doğrudur. Tiroit bezinin tiroksin yanında kalsitonin de salgılaması doğrudur. Kalsitoninin kan kalsiyumunu düşürmesi, parathormonun tersi yönde etki ettiği için doğrudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 72

  • Sindirim sistemi
  • Zor
  • Şekilli soru

Şekilde insan sindirim sisteminin önden görünüşü verilmiş ve bazı yapılar P, R, S, T ve U harfleriyle işaretlenmiştir.

İşaretlenen yapılarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

İnsan sindirim sisteminin önden görünüşü: ağızdan rektuma kadar sindirim borusu ile karaciğer, safra kesesi ve pankreas çizilmiştir; beş yapı P, R, S, T ve U harfleriyle işaretlenmiştir; sağ altta besinin akış yönünü gösteren ok açıklaması vardır.
  1. A

    P'de pepsinin etkisiyle proteinlerin kimyasal sindirimi başlar.

  2. B

    R'nin ürettiği salgı enzim içermez, yağların küçük damlacıklara ayrılmasını sağlar.

  3. C

    T, ince bağırsağa enzim gönderirken kana insülin ve glukagon verir.

  4. D

    U'nun salgıladığı enzimler, sindirilmeden kalan proteinleri amino asitlere parçalar.

    Doğru cevap
  5. E

    U'da sindirim artıklarından su ve bazı mineraller geri emilir.

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adımda şekildeki yapılar adlandırılır: P, yemek borusunun açıldığı ve sol üst karında bulunan midedir; R, sağ üst karında en büyük organ olan karaciğerdir; S, karaciğerin altındaki safra kesesidir; T, midenin altında uzanan ve başı onikiparmak bağırsağının kıvrımında bulunan pankreastır; U, ince bağırsakları çerçeveleyerek rektuma uzanan kalın bağırsaktır.

İkinci adımda organların görevleri eşlenir: midede pepsin etkisiyle proteinlerin kimyasal sindirimi başlar. Karaciğer sindirim enzimi üretmez; ürettiği safra S'de depolanır ve yağları küçük damlacıklara ayırarak lipaz enziminin etki yüzeyini artırır. Pankreas karma bezdir: sindirim enzimlerini onikiparmak bağırsağına, insülin ve glukagon hormonlarını kana verir.

Üçüncü adımda kalın bağırsak değerlendirilir: proteinlerin kimyasal sindirimi ince bağırsakta tamamlanır; kalın bağırsak sindirim enzimi salgılamaz, mukus salgılar. Kalın bağırsakta artıklardaki su ve bazı mineraller geri emilir. Bu nedenle U'nun enzimleriyle proteinlerin amino asitlere parçalandığını söyleyen ifade yanlıştır.

Çeldiriciler: Midede protein sindiriminin başladığını söyleyen ifade doğrudur. Karaciğer salgısının enzim içermediği doğrudur; karaciğerin sindirim enzimi ürettiğini sanan öğrenci bu ifadeyi yanlış sayar. Pankreasın hem enzim hem hormon salgıladığı doğrudur; pankreası yalnız sindirim bezi sanan öğrenci bunu yanlış bulur. Kalın bağırsakta su ve mineral emilimi de doğrudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 73

  • Solunum sistemi
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Dinlenme hâlinde alınan bir soluk havanın yaklaşık %70'i alveollere ulaşır.

  2. II.

    Solunum yollarında kalan hava da alveollerdeki gibi kanla gaz alışverişine katılır.

  3. III.

    Kişi her solukta 800 mL hava alırsa alveollere ulaşan hava 650 mL olur.

Dinlenme hâlindeki bir yetişkinin her soluk alışta akciğerlerine aldığı hava 500 mL'dir. Bu kişinin burun boşluğundan bronşçukların sonuna kadar uzanan solunum yollarının hava hacmi ise yaklaşık 150 mL'dir.

Buna göre bu kişiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız II

  3. C

    I ve III

    Doğru cevap
  4. D

    II ve III

  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adımda soluk hacmi tanımlanır: dinlenme hâlinde bir soluk alışta akciğerlere giren 500 mL hava soluk hacmidir; bu, zorlu bir solukta alınabilecek en büyük hacim değildir.

İkinci adımda havanın paylaşımı bulunur: alınan havanın 150 mL'si burun boşluğu, soluk borusu, bronşlar ve bronşçuklarda kalır; kalan 500 - 150 = 350 mL alveollere ulaşır. 350 / 500 = 0,70 olduğundan havanın yaklaşık %70'i alveollere ulaşır. I doğrudur.

Üçüncü adımda gaz alışverişinin yeri değerlendirilir: solunum yollarının çeperi kalın ve kılcal ağı alveollerdeki gibi değildir; gaz alışverişi yalnızca ince çeperli alveollerle kılcallar arasında olur. Solunum yollarında kalan hava gaz alışverişine katılmaz. II yanlıştır.

Dördüncü adımda değişen soluk hacmi sınanır: solunum yollarının hacmi değişmediğinden 800 mL'lik bir solukta yine 150 mL yollarda kalır ve 800 - 150 = 650 mL alveollere ulaşır. III doğrudur. Doğru ifadeler I ve III'tür.

Çeldiriciler: 'Yalnız I', soluk hacmini en büyük hacim sanıp III'ü eleyen öğrencinin cevabıdır. 'Yalnız II', alınan havanın tamamının alveollere ulaştığını sanan öğrencinin cevabıdır. 'II ve III', alveollere ulaşan payı küçük pay sanıp I'i eleyen öğrencinin cevabıdır. 'I, II ve III' ise solunum yollarındaki havanın da gaz alışverişine katıldığını düşünen öğrencinin cevabıdır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 74

  • Komünite ve popülasyon ekolojisi
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Altıncı yıldan sonra iki yıllık artışların giderek küçülmesi, birey başına düşen otlak ve suyun azalmasıyla güçlenen çevre direncinden kaynaklanır.

  2. II.

    Ada, bu koşullarda yaklaşık 600 keçiyi barındırabilecek taşıma kapasitesine sahiptir.

  3. III.

    Adada avcı bulunmadığından popülasyonun büyümesini sınırlayan bir çevre direnci oluşmamıştır.

Kayalık bir adaya ilk kez bırakılan 20 dağ keçisinden oluşan popülasyon iki yılda bir sayılmıştır. Sayımlarda birey sayısı sırasıyla 20, 46, 150, 390, 560, 600 ve 605 olarak bulunmuştur. Adada keçileri avlayan bir tür yoktur; otlak alanı ve su kaynakları bu süre boyunca değişmemiştir.

Bu verilerle ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız II

  3. C

    I ve II

    Doğru cevap
  4. D

    I ve III

  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım, sayımlar arasındaki artışları hesaplamaktır. İki yıllık artışlar sırasıyla 26, 104, 240, 170, 40 ve 5 bireydir. Artış önce hızlanmış, dördüncü ile altıncı yıllar arasında en yüksek değerine ulaşmış, sonra giderek küçülmüştür. Bu S biçimli seyir, sınırlı kaynaklı bir ortamdaki lojistik büyümeyi gösterir.

İkinci adım, yavaşlamanın nedenini belirlemektir. Avcı olmasa da otlak ve su sabit kaldığı için birey sayısı arttıkça her keçiye düşen besin ve alan azalır; tür içi rekabet artar, doğumlar azalıp ölümler çoğalır. Büyümeyi frenleyen bu etkenlerin toplamına çevre direnci denir. Bu nedenle I doğrudur, III ise yanlıştır: çevre direnci yalnızca avcılardan oluşmaz, kaynak sınırlılığı da onun parçasıdır.

Üçüncü adım, eğrinin ulaştığı düzeyi yorumlamaktır. Onuncu ve on ikinci yıllarda sayı 600 ile 605 arasında neredeyse sabitlenmiştir. Ortamın kaynaklarının uzun süre destekleyebildiği en yüksek birey sayısına taşıma kapasitesi denir; bu ada için yaklaşık 600 bireydir. Bu nedenle II doğrudur ve doğru yargılar I ile II'dir.

Çeldiriciler: 'Yalnız I' seçimi, artışın en hızlı olduğu dönemi eğrinin sınırı sanıp sayının durağanlaştığı düzeyi taşıma kapasitesi olarak görmeyen adaydan gelir. 'Yalnız II' seçimi, yavaşlamayı çevre direnciyle değil keçilerin yaşlanmasıyla açıklayıp I'i eleyen adayın yanılgısıdır. 'I ve III' ile 'I, II ve III' seçimleri, çevre direncini yalnızca avcı baskısı sanıp avcısız bir ortamda büyümenin hiçbir etkenle sınırlanmadığını düşünen adayın yanılgısıdır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 75

  • Nükleik asitler ve DNA replikasyonu
  • Zor
  • Şekilli soru

Şekilde bir DNA parçası ile bu parçanın iki zinciri arasındaki toplam hidrojen bağı sayısı gösterilmiş, baz çiftlerinden biri ise soru işaretiyle gizlenmiştir.

Buna göre bu DNA parçasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Sekiz baz çiftli DNA parçası; birinci zincirin bazları sırasıyla G, A, T, C, ?, T, A, C; beşinci çift soru işaretiyle gizli; uçlarda 5' ve 3' işaretleri; yandaki ölçü çizgisi parçada toplam 20 hidrojen bağı olduğunu gösterir.
  1. A

    Soru işaretiyle gösterilen baz çiftinde adenin ile timin eşleşmiştir.

    Doğru cevap
  2. B

    Guanin ile sitozin arasında üç hidrojen bağı kurulur.

  3. C

    İki zincir birbirine göre zıt yönlü uzanır.

  4. D

    Parçadaki pürin bazlarının sayısı pirimidin bazlarının sayısına eşittir.

  5. E

    Şeker-fosfat iskeleti sarmalın dış kısmında yer alır.

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adımda şekildeki yapılar ayırt edilir: zincirlerin dış kısmında fosfat ve deoksiriboz dönüşümlü dizilerek şeker-fosfat iskeletini oluşturur; azotlu bazlar içte karşılıklı eşleşir. Zincirlerden birinin 5' ucunun karşısında diğerinin 3' ucu bulunur, yani zincirler zıt yönlüdür.

İkinci adımda görünen çiftlerin hidrojen bağları sayılır: A ile T arasında iki, G ile C arasında üç hidrojen bağı vardır. Görünen yedi çiftin üçü G-C, dördü A-T türündedir; 3 × 3 + 4 × 2 = 17 hidrojen bağı eder.

Üçüncü adımda gizli çift bulunur: şekilde verilen toplam 20 hidrojen bağından 20 - 17 = 3 bağ gizli çifte kalır. Üç hidrojen bağı ancak guanin ile sitozin arasında kurulduğundan gizli çift G-C çiftidir. Bu yüzden gizli çiftte adenin ile timinin eşleştiğini söyleyen ifade yanlıştır.

Çeldiriciler: G ile C arasında üç bağ bulunduğu doğrudur; bağ sayılarını A-T için üç, G-C için iki sanan öğrenci bu ifadeyi yanlış sayar ve gizli çifti de yanlış bulur. Zincirlerin zıt yönlü olduğu şekildeki 5' ve 3' uçlarından okunur. Her pürin bir pirimidinle eşleştiğinden pürin sayısı pirimidin sayısına eşittir. Şeker-fosfat iskeleti dışta, bazlar içtedir; iskeletin dayanıklılığına hidrojen bağları da katkı verir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 76

  • Genetik şifre ve protein sentezi
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

mRNA üzerindeki kodonlar ve genetik şifrenin yapısıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

  1. A

    Ribozomda okunan her şifre birimi, art arda dizilmiş üç nükleotitten oluşur.

  2. B

    Şifrenin alfabesini adenin, urasil, guanin ve sitozin içeren dört nükleotit oluşturur.

  3. C

    UAA, UAG ve UGA kodonlarının karşısına tRNA ile amino asit getirilmez.

  4. D

    Yirmi çeşit amino aside 61 kodon karşılık geldiğinden bazı amino asitlerin birden çok kodonu vardır.

  5. E

    Amino asit şifreleyen kodonların sayısı, olası kodon sayısı olan 64'e eşittir.

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adımda şifrenin birimi ve alfabesi hatırlanır: mRNA'daki şifre adenin, urasil, guanin ve sitozin bazlı dört çeşit nükleotitle yazılır; ribozom bu diziyi art arda gelen üçlü gruplar hâlinde okur ve her üçlü bir kodondur. Dört çeşit nükleotitten üçlü dizilişlerle 4 × 4 × 4 = 64 farklı kodon kurulabilir.

İkinci adımda kodonların görevleri eşlenir: 64 kodondan UAA, UAG ve UGA dur kodonudur; bunların karşısına amino asit taşıyan tRNA gelmez ve çeviri sona erer. Geriye kalan 64 − 3 = 61 kodon amino asit şifreler. Bu nedenle amino asit şifreleyen kodon sayısının 64 olduğunu söyleyen ifade yanlıştır.

Çeldiriciler: Şifre biriminin üç nükleotit olduğu doğrudur; kodonu iki nükleotit sanan öğrenci bu ifadeyi yanlış sayar. Şifrenin dört nükleotitten oluşan bir alfabesi olduğu doğrudur. Üç dur kodonunun amino asit getirmediği doğrudur. 61 kodonun 20 çeşit amino aside karşılık gelmesi, şifrenin bir amino asit için birden çok kodon içerdiğini gösterir; bu ifade de doğrudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 77

  • Fotosentez ve kemosentez
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Su moleküllerinin parçalanması granaların zarlarında, karbondioksitin bağlanması ise kloroplastın sıvı ara maddesinde gerçekleşir.

  2. II.

    Işıktan bağımsız evrenin sürmesi, ışığa bağlı evrede oluşan ATP ve NADPH'nin bu evreye aktarılmasına bağlıdır.

  3. III.

    Sıcaklık düşüşü, pigmentlerin ışık soğurduğu evreyi enzimlerle yürüyen ışıktan bağımsız evreden daha çok yavaşlatır.

Kloroplastlı bir hücrede fotosentezin ışığa bağlı ve ışıktan bağımsız evreleri karşılaştırıldığında aşağıdaki yargılardan hangileri doğru olur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız II

  3. C

    I ve II

    Doğru cevap
  4. D

    I ve III

  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: Her evrenin gerçekleştiği yer belirlenir. Suyun ışık enerjisiyle parçalanması, klorofilin bulunduğu grana (tilakoit) zarlarında olur. Karbondioksiti organik moleküle bağlayan enzimler ise kloroplastın sıvı ara maddesi olan stromadadır. I doğrudur.

İkinci adım: İki evre arasındaki ürün aktarımı kurulur. Işığa bağlı evrede fotofosforilasyonla ATP üretilir, suyun parçalanmasından gelen elektronlarla NADP⁺ indirgenerek NADPH oluşur. Stromada karbondioksitin indirgenmesi bu ATP ve NADPH harcanarak yürür; bu ürünler gelmezse ışıktan bağımsız evre durur. II doğrudur.

Üçüncü adım: Sıcaklık duyarlılığı, evrelerin enzim kullanımıyla ilişkilendirilir. Işığa bağlı evrenin ilk basamağı pigmentlerin ışık soğurmasıdır ve bu fiziksel olay sıcaklıktan az etkilenir. Işıktan bağımsız evre ise baştan sona enzimlerle yürütüldüğünden sıcaklık düşüşü en çok bu evreyi yavaşlatır. III yanlıştır.

Dördüncü adım: Öncüller birlikte değerlendirilir; yalnızca I ve II doğrudur.

Çeldiriciler: 'Yalnız I' seçeneği, ATP'yi ışıktan bağımsız evrede üretilen bir madde sanıp II'yi eleyen yanılgıdan doğar; oysa bu evre ATP üretmez, harcar. 'Yalnız II' seçeneği, evrelerin yerini ters çevirip suyun parçalanmasını stromaya, karbondioksitin bağlanmasını granaya yerleştiren yanılgıdan doğar. 'I ve III' seçeneği, ışıktan bağımsız evrenin ışığı doğrudan kullandığını düşünüp ürün aktarımını göz ardı eden ve ışık evresini sıcaklığa daha duyarlı sayan öğrencinin cevabıdır. 'I, II ve III' seçeneği, pigmentlerin ışık soğurmasını da enzim tepkimeleri gibi sıcaklığa çok duyarlı sayıp III'ü doğru kabul eden yanılgının sonucudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 78

  • Hücresel solunum ve fermantasyon
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Koşunun son bölümünde oksijenin yetersiz kaldığı kas hücrelerinde ATP'nin bir kısmı, glikoz başına net 2 ATP kazandıran laktik asit fermantasyonuyla sağlanmıştır.

  2. II.

    Kas hücrelerinde pirüvatın laktik aside dönüşümü sırasında CO₂ açığa çıkmıştır.

  3. III.

    Dinlenme süresinde biriken laktik asidin bir kısmı yeniden pirüvata dönüştürülerek oksijenli solunumla yıkılabilir.

Atletizm antrenmanında 400 metrelik bir koşuyu en yüksek hızıyla tamamlayan sporcunun bacak kaslarında koşunun son bölümünde kasılma gücünün azaldığı ve yorgunluk oluştuğu gözleniyor. Koşudan sonraki dinlenme süresinde sporcu bir süre derin ve hızlı soluk alıp veriyor.

Bu durumla ilgili verilen yargılardan hangileri doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız III

  3. C

    I ve II

  4. D

    I ve III

    Doğru cevap
  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Yoğun ve kısa süreli koşuda kaslara ulaşan oksijen, çizgili kas hücrelerinin ATP gereksinimini karşılamaya yetmez. Oksijen yetersizliğinde glikolizle oluşan pirüvat, NADH'nin elektronlarını alarak laktik aside indirgenir; böylece NAD⁺ yenilenir ve glikoliz sürer. Bu yolda glikoz başına net 2 ATP kazanılır. I doğrudur.

İkinci adım: Laktik asit fermantasyonunun ürünleri sınanır. Pirüvat üç karbonlu, laktik asit de üç karbonludur; dönüşümde karbon kaybı olmadığından CO₂ açığa çıkmaz. CO₂ veren fermantasyon, mayalarda görülen etil alkol fermantasyonudur. II yanlıştır.

Üçüncü adım: Dinlenmedeki derin ve hızlı solunumla alınan fazla oksijen, birikmiş laktik asidin bir kısmının yeniden pirüvata dönüştürülüp oksijenli solunumla yıkılmasına olanak verir. III doğrudur.

Doğru yargılar I ve III'tür.

Çeldiriciler: 'Yalnız I' seçeneği, laktik asidin pirüvata geri dönüşemeyeceğini sanıp III'ü eleyen öğrencinin cevabıdır. 'Yalnız III' seçeneği, fermantasyonun oksijenli solunum kadar ATP verdiğini ya da kasta hiç fermantasyon olmadığını düşünüp I'i eleyen yanılgıdan doğar. 'I ve II' seçeneği, kasta da mayalardaki gibi CO₂ oluştuğunu kabul eder ve laktik asidin geri dönüşümünü atlar. 'I, II ve III' seçeneği, laktik asit fermantasyonunda CO₂ oluştuğu yanılgısıyla II'yi de doğru sayar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 79

  • Komünite ve popülasyon ekolojisi
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Aşağıda verilen tür çiftlerinden hangisinde türler arasındaki ilişki yanlış adlandırılmıştır?

  1. A

    Baklagil bitkisi ile kök nodülündeki azot bağlayıcı bakteri: Mutualizm

  2. B

    İnsan ile bağırsağındaki şerit: Parazitlik

  3. C

    Ceviz ağacı ile altında gelişemeyen otsu bitki: Amensalizm

  4. D

    Vaşak ile avladığı yaban tavşanı: Av-avcı ilişkisi

  5. E

    Köpek ile derisinden kan emen kene: Mutualizm

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adımda her çiftte iki tarafın durumu belirlenir. Baklagil bakteriye besin ve barınak sağlar, bakteri bitkiye bağlanmış azot verir; iki taraf da yararlanır. Şerit insanın bağırsağındaki besinden yararlanır, insan zarar görür ama hemen ölmez. Ceviz ağacının salgıladığı maddeler altındaki otsu bitkilerin gelişmesini engeller; ağaç bundan etkilenmez, otsu bitki zarar görür. Vaşak tavşanı avlayıp öldürür ve onunla beslenir.

İkinci adımda durumlar ilişki adlarıyla eşlenir: iki tarafın yararlandığı ilişki mutualizm, birinin yararlanıp konağın zarar gördüğü ilişki parazitlik, birinin zarar görüp diğerinin etkilenmediği ilişki amensalizm, birinin diğerini öldürüp yediği ilişki av-avcı ilişkisidir. İlk dört eşleşme doğrudur.

Kene köpeğin kanını emerek beslenir; köpek kan kaybeder ve kenenin taşıdığı hastalık etkenlerine maruz kalır. Kene yararlanıp köpek zarar gördüğü için bu ilişki parazitliktir; mutualizm olarak adlandırılması yanlıştır.

Çeldiriciler: Baklagil ile bakteri arasındaki ilişkiyi yanlış sanan öğrenci mutualizmi tek taraflı yarar sanmaktadır. Şerit ile insan eşleşmesini yanlış sanan öğrenci, konağın hemen ölmemesini gözden kaçırıp parazitliği av-avcı ilişkisiyle karıştırmaktadır. Ceviz ağacı ile otsu bitki eşleşmesini yanlış sanan öğrenci, amensalizmde zarar veren türün yarar sağladığını düşünmektedir. Vaşak ile tavşan eşleşmesini yanlış sanan öğrenci av-avcı ilişkisini parazitlikle karıştırmaktadır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 80

  • Bitkilerde madde taşınması
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Kökün topraktan aldığı su ile yaprakta üretilen şeker, bitkinin farklı iletim borularıyla uzak organlara ulaştırılır.

Bu taşımalarla ilgili aşağıdaki açıklamalardan hangisi yanlıştır?

  1. A

    Odun borularındaki akış, kökten başlayıp gövdenin üst bölümlerine doğru ilerler.

  2. B

    Trake ve trakeitler suyu yukarı iletmek için kendi ürettikleri ATP'yi kullanır.

    Doğru cevap
  3. C

    Soymuk borusu hücrelerinin duvarlarında odunsu madde birikmez.

  4. D

    Yaprakta üretilen şeker, soymuk borularıyla hem sürgün ucuna hem köke gönderilebilir.

  5. E

    Uzun mesafeli taşıma, odun borusu ve soymuk borusu olmak üzere iki ayrı dokuyla yürütülür.

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: Su ileten odun borusu (ksilem) ile besin ileten soymuk borusu (floem) hücre yapısına göre ayrılır. Odun borusunu oluşturan trake ve trakeitler olgunlaştığında protoplazmasını kaybeder; çeperleri lignin birikmiş, cansız tüplerdir. Soymuk borusunun kalburlu boru hücreleri ise canlı kalır ve çeperleri odunlaşmaz.

İkinci adım: Her doku, enerji kullanımı ve taşıma yönüyle eşlenir. Cansız trake ve trakeitlerde ATP üreten ya da harcayan bir sitoplazma bulunmaz. Suyun yükselmesi; yapraktan terlemeyle oluşan emme kuvveti, su moleküllerinin birbirine ve boru çeperine tutunması ve kök basıncıyla sağlanır. Bu nedenle trake ve trakeitlerin suyu kendi ürettikleri ATP ile ilettiğini söyleyen açıklama yanlıştır. Soymuk borusunda ise şeker, üretildiği yerden kullanıldığı ya da depolandığı yere doğru yukarı veya aşağı taşınabilir.

Yanlış olan açıklama, trake ve trakeitlerin suyu ATP harcayarak ilettiğini söyleyendir.

Yanlış seçenekler (bu soruda doğru açıklamalar): Odun borularındaki akışın kökten gövdenin üst bölümlerine doğru ilerlediğini söyleyen açıklama doğrudur; ksilemde su ve mineral tek yönde, yukarı taşınır. Soymuk borusu hücrelerinin duvarında odunsu madde birikmediğini söyleyen açıklama doğrudur; kalburlu borular canlıdır ve lignin içermez. Şekerin hem sürgün ucuna hem köke gönderilebildiğini söyleyen açıklama doğrudur; floemde yön, üretim ve tüketim yerine göre belirlenir. Uzun mesafeli taşımanın odun borusu ve soymuk borusuyla yürütüldüğünü söyleyen açıklama da doğrudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 81

  • Metin yorumlama ve anlam bilgisi (paragraf, cümle, boşluk doldurma, çıkarım)
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Eski haritalara bakan biri, kıyı çizgilerinin çarpıklığına çoğu zaman güler. ---- Çünkü haritacı, gidemediği kıyıları gezginlerin anlattıklarına ve kendi tahminlerine dayanarak çizmiştir. Bu yüzden o haritaları bir hata listesi gibi değil, bir çağın dünyayı nasıl gördüğünü anlatan belgeler gibi okumak gerekir.

Bu parçada boş bırakılan yere düşüncenin akışına göre aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

  1. A

    Bu çarpıklıklar, haritacının kıyıları yerinde ölçerken yaptığı küçük hatalardan doğar.

  2. B

    Bu nedenle o haritaları çizen ustaların işlerini özensiz yaptıkları söylenebilir.

  3. C

    Oysa bu çarpıklıklar bir özensizliğin değil, dönemin bilgisindeki sınırların ürünüdür.

    Doğru cevap
  4. D

    Eski haritaların kenarlarını süsleyen deniz canavarı resimleri de ilgi çeker.

  5. E

    Eski haritalardaki kıyı çizgileri, bugün bakan birine gülünç gelebilir.

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adımda boşluğun çevresindeki düşünce yönü belirlenir: Önceki cümle eski haritalardaki çarpıklığa gülündüğünü söyler; sonraki cümle "Çünkü" ile haritacının gidemediği kıyıları anlatılara ve tahmine dayanarak çizdiğini açıklar; son cümle de "Bu yüzden" ile haritaların hata listesi gibi değil belge gibi okunması gerektiği sonucuna varır. İkinci adımda boşluğun işlevi bulunur: İlk cümledeki gülme tepkisine karşı çıkan, "Çünkü" cümlesinin gerekçelendireceği bir yargı gerekir; yani bir karşıtlık cümlesi. Çarpıklıkların özensizlikten değil dönemin bilgisindeki sınırlardan doğduğunu "Oysa" ile söyleyen cümle hem gülme tepkisini düzeltir hem de sonraki açıklamayla ve vardığı sonuçla örtüşür.

Çeldiriciler: Çarpıklıkları haritacının kıyıları yerinde ölçerken yaptığı hatalara bağlayan cümle, haritacının o kıyılara gidemediğini söyleyen sonraki cümleyle çelişir. Ustaların özensiz çalıştığını söyleyen cümle konuya uygundur ama karşıtlık yerine sonuç bağlacıyla gelir ve parçanın "hata listesi gibi değil" yargısını tersine çevirir. Deniz canavarı resimlerinden söz eden cümle, kıyı çizgilerinin nasıl okunacağı konusundan sapar. Kıyı çizgilerinin bugün bakan birine gülünç gelebileceği yargısı ise ilk cümleyi başka sözcüklerle yineler; "Çünkü" ile başlayan açıklamanın neyi gerekçelendirdiği belirsiz kalır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 82

  • Metin yorumlama ve anlam bilgisi (paragraf, cümle, boşluk doldurma, çıkarım)
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

(I) Orta Çağ manastırlarında parşömen o kadar pahalıydı ki keşişler eski bir dua kitabının sayfalarını kazıyıp üzerine yeni metinler yazabiliyordu. (II) Parşömen kâğıttan daha kalın ve dayanıklı olduğu için kazınan mürekkep, yüzeyde silik izler bırakır. (III) Üzerindeki ilk yazı silinerek yeniden kullanılmış yazı malzemesine palimpsest adı verilir. (IV) Bence bu sayfalar, bir kütüphanenin raflarındaki pek çok kitaptan daha heyecan verici bir hikâye anlatır. (V) Günümüzde morötesi ışıkla yapılan incelemeler, silinmiş satırların önemli bir bölümünü yeniden okunur hâle getirmiştir.

Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangisinde bir kavramın tanımı yapılmıştır?

  1. A

    I

  2. B

    II

  3. C

    III

    Doğru cevap
  4. D

    IV

  5. E

    V

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adımda her cümlenin işlevi belirlenir: I, parşömenin kazınıp yeniden kullanılmasına manastırlardan somut bir örnek verir; II, parşömenin kâğıtla karşılaştırılmasından bir neden-sonuç ilişkisi kurar; III, "palimpsest" adlı kavramın ne olduğunu açıklar; IV, "Bence" ile başlayan öznel bir yargıdır; V, günümüzdeki incelemelerin ulaştığı sonucu bildirir. İkinci adımda kökte istenen işlev aranır: Bir kavramın ne olduğunu, ayırt edici niteliğiyle (ilk yazısı silinerek yeniden kullanılmış yazı malzemesi) söyleyen tek cümle III'tür; bu yüzden tanım III numaralı cümlededir.

Çeldiriciler: I aynı uygulamayı anlattığı için tanım gibi görünebilir, ama bir kavram adı vermeden belirli bir yerden ve dönemden örnek sunar. II karşılaştırma içerir ve bir sonuca bağlanır; bir kavramı tanımlamaz. IV kişisel beğeniyi dile getiren öznel bir yargıdır. V parçanın vardığı sonuç niteliğinde bir bilgidir; giriş ya da tanım işlevi taşımaz.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 83

  • Metin yorumlama ve anlam bilgisi (paragraf, cümle, boşluk doldurma, çıkarım)
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Bilimsel dergiler uzun süre, beklenen sonucu vermeyen deneylere pek yer vermedi. Bazı editörler, olumsuz sonuçların okura yeni bir şey söylemediğini düşünüyordu. İlk bakışta mantıklı görünen bu tercih, aslında bilginin yarısını görünmez kılıyor. Bir ilacın işe yaramadığını gösteren çalışma yayımlanmadığında, başka bir laboratuvar aynı denemeyi büyük masraflarla yeniden yapabiliyor. Üstelik yalnızca başarılı sonuçların görünür olması, bir yöntemin gerçekte olduğundan daha güvenilir sanılmasına yol açıyor. Olumsuz sonuç, bir yolun çıkmaz olduğunu haber veren bir levha gibidir; o levhayı kaldırmak, sonraki yolcuyu aynı çıkmaza göndermektir.

Bu parçada asıl anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    Yayımlanmayan çalışmalar, başka laboratuvarların aynı deneyleri boşuna tekrarlamasına neden olabilir.

  2. B

    Bilimsel dergilerde yer alan sonuçların büyük kısmına güvenilmemelidir.

  3. C

    Olumsuz sonuçlar okura yeni bir bilgi sunmadığından dergilerde yer almamalıdır.

  4. D

    Bir araştırmanın değeri, başka araştırmacılarca tekrarlanabilmesine bağlıdır.

  5. E

    Olumsuz sonuç veren araştırmaların da yayımlanması, bilginin eksiksiz ve güvenilir olması için gereklidir.

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adımda parçanın konusu belirlenir: bilimsel dergilerin olumsuz sonuç veren deneyleri yayımlamaması. İkinci adımda yazarın yargısı bulunur: Bu tercih "bilginin yarısını görünmez kılıyor"; ardından gelen iki cümle bunun iki zararını (boşa tekrarlanan deneyler, olduğundan güvenilir sanılan yöntemler) sayar, son cümledeki levha benzetmesi de olumsuz sonucun saklanmamasını ister. Üçüncü adımda bu yargı bütüne genellenir: Olumsuz sonuç veren araştırmaların da yayımlanması, bilginin eksiksiz ve güvenilir olması için gereklidir.

Çeldiriciler: Deneylerin boşuna tekrarlanması parçadaki zararlardan yalnızca biridir, ana düşünceyi değil bir ayrıntıyı verir. Dergilerdeki sonuçların büyük kısmına güvenilmemesi gerektiği yargısı parçanın söylediğini aşan bir genellemedir; parça yöntemlerin olduğundan güvenilir sanılabileceğini söyler, sonuçların çoğunu reddetmez. Olumsuz sonuçların dergilerde yer almaması gerektiği görüşü, parçada bazı editörlere ait olarak aktarılır ve yazar buna karşı çıkar. Araştırmanın değerinin tekrarlanabilirliğe bağlı olduğu yargısı bilimle ilgili doğru bir düşüncedir ama parçada dile getirilmez.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 84

  • Metin yorumlama ve anlam bilgisi (paragraf, cümle, boşluk doldurma, çıkarım)
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Bazı yayıncılar, klasik romanların sadeleştirilmiş baskılarının gençleri okumaya ısındırdığını savunuyor. Bu görüşte haklılık payı olduğunu kabul ediyorum; ağır bir dille karşılaşan genç okurun kitabı ilk sayfalarda bırakması sık görülen bir durum. Ancak sadeleştirme eserin dilini ve ritmini de götürdüğünde okura ulaşan şey romanın kendisi değil, özeti oluyor. Okuma listelerine özgün metnin yerine sadeleştirilmiş baskıyı koyan okulları ise anlamakta zorlanıyorum. Bana kalırsa bu baskılar, okuru bir gün asıl metne götürecek bir köprü olarak sunulduğunda anlam kazanır.

Bu parçaya göre yazarın klasik romanların sadeleştirilmiş baskılarıyla ilgili görüşü aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    Okuru özgün metne yönlendirdikleri ölçüde yararlıdırlar.

    Doğru cevap
  2. B

    Gençleri okumaya ısındırmanın en etkili yoludurlar.

  3. C

    Eserin dilini bozdukları için yayımlanmamalıdırlar.

  4. D

    Okuma listelerinde özgün metnin yerini alabilirler.

  5. E

    Alanında uzman çevirmenlerce hazırlanmalıdırlar.

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adımda yazarın kendi yargısı, aktardığı görüşten ayrılır: Sadeleştirilmiş baskıların gençleri okumaya ısındırdığı düşüncesi yayıncılara aittir; yazar buna yalnızca "haklılık payı" tanır. Yazarın kendi sesi "Ancak", "anlamakta zorlanıyorum" ve "Bana kalırsa" ile başlayan cümlelerde duyulur. İkinci adımda yargının yönü belirlenir: Yazar bu baskıları ne bütünüyle över ne de reddeder; okuru bir gün asıl metne götürecek bir köprü olarak sunulduklarında anlam kazandıklarını söyler. Bu, koşula bağlı, çekinceli bir olumlu yargıdır: Okuru özgün metne yönlendirdikleri ölçüde yararlıdırlar.

Çeldiriciler: Gençleri okumaya ısındırmanın en etkili yolu oldukları düşüncesi yayıncıların görüşünün daha da güçlendirilmiş biçimidir, yazarın değil. Eserin dilini bozdukları için yayımlanmamaları gerektiği yargısı, yazarın çekinceli eleştirisini kesin bir reddedişe çevirir. Okuma listelerinde özgün metnin yerini alabilecekleri düşüncesi, yazarın anlamakta zorlandığını söylediği okulların tutumudur. Uzman çevirmenlerce hazırlanma koşulu ise parçada hiç geçmez.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 85

  • Metin yorumlama ve anlam bilgisi (paragraf, cümle, boşluk doldurma, çıkarım)
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Şiir çevirmenleri arasında sık dile getirilen bir yakınma vardır: Bir dizeyi sözlükteki karşılıklarıyla aktardığınızda elinizde doğru ama cansız, okurda hiçbir şey kıpırdatmayan bir cümle kalır. Çünkü şiirde anlam, sözcüklerin söylediği kadar ses örgüsünde, duraklarda ve söylenmeden bırakılan yerlerde de saklıdır. Bu yüzden iyi bir şiir çevirisi, dizenin yalnızca sözünü değil nefesini de taşıyabilendir. Usta çevirmenler de işe dizeyi defalarca yüksek sesle okuyarak başlar; şairin nerede soluklandığını, nerede sustuğunu, hangi sesi neden yinelediğini dikkatle dinler, sonra kendi dilinde aynı etkiyi yaratacak sesleri sabırla arar.

Bu parçada altı çizili sözle anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    Çeviriyi okurken uygun yerlerde durup soluklanmak

  2. B

    Şairin yaşamını ve dönemini de okura tanıtabilmek

  3. C

    Dizeyi çevirmeden önce defalarca yüksek sesle okumak

  4. D

    Anlamın yanında ses ve ritmin etkisini de aktarabilmek

    Doğru cevap
  5. E

    Dizeyi sözlükteki karşılıklarına sadık kalarak sözcüğü sözcüğüne eksiksiz aktarmak

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adımda altı çizili sözdeki mecaz çözülür: "söz" dizenin sözcüklerle söylediği anlamı, "nefes" ise dizenin ses örgüsünü, duraklarını ve ritmini karşılar. İkinci adımda bu okuma bağlamla doğrulanır: Önceki cümle şiirde anlamın ses örgüsünde ve duraklarda da saklı olduğunu söyler, altı çizili söz de "Bu yüzden" ile bu düşünceye bağlanır. Öyleyse iyi bir çeviri, şiirin anlamıyla birlikte ses ve ritimle yarattığı etkiyi de aktarabilen çeviridir.

Çeldiriciler: Okurken uygun yerlerde durup soluklanmak, "nefes" sözcüğünü gerçek anlamıyla okumaktır. Şairin yaşamını ve dönemini tanıtmak, çeviriyle ilgili genel bir beklentidir ama parçada sözü edilmez. Dizeyi çevirmeden önce defalarca yüksek sesle okumak, altı çizili sözden sonraki cümlenin anlattığı çalışma yöntemidir, sözün kendi anlamı değildir. Dizeyi sözlükteki karşılıklarına bağlı kalarak aktarmak ise yazarın "doğru ama cansız" diyerek eleştirdiği yoldur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 86

  • Metin yorumlama ve anlam bilgisi (paragraf, cümle, boşluk doldurma, çıkarım)
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Likenler, bir mantarla bir alg ya da siyanobakterinin birlikte yaşamasından oluşur. Mantar, alge nem tutan ve onu güneşin kurutucu etkisinden koruyan bir yapı sağlar; alg ise fotosentezle ürettiği besini mantarla paylaşır. Bu ortaklık sayesinde likenler çıplak kayalarda, kutup tundralarında, başka canlıların tutunamadığı yerlerde yaşayabilir. Kayaları yavaş yavaş aşındırarak ilk toprak katmanının oluşmasına katkıda bulunurlar. Ancak havadaki kirleticileri doğrudan emdikleri için kükürt dioksidin yoğun olduğu kent merkezlerinde kısa sürede yok olurlar; bu yüzden bilim insanları liken çeşitliliğini hava kalitesinin bir göstergesi olarak kullanır.

Bu parçadan aşağıdakilerin hangisine ulaşılamaz?

  1. A

    Likenlerin zorlu koşullara dayanabilmesi, iki canlının birbirine sağladığı yararlara dayanır.

  2. B

    Likenler, yaşadıkları bölgenin mevsimlerine göre renk değiştirir.

    Doğru cevap
  3. C

    Likenlerdeki alg, ortaklıkta besin üretme işini üstlenir.

  4. D

    Likenlerin görülmediği bir kentte havanın kirli olduğu düşünülebilir.

  5. E

    Likenler, toprağın oluşumunun ilk evrelerinde rol oynar.

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adımda parçadaki bilgi birimleri ayrılır: likenin mantar ve alg ortaklığından oluşması; mantarın nem ve koruma, algin besin sağlaması; bu ortaklıkla zorlu yerlerde yaşanabilmesi; kayaları aşındırıp toprak oluşumuna katkı; kirliliğe duyarlılık ve hava kalitesi göstergesi olma. İkinci adımda her seçenek bu birimlerle eşleştirilir. Üçüncü adımda karşılığı olmayan yargı bulunur: Parçada likenlerin rengi ya da mevsimlere göre değişen bir özelliği hiç anılmaz; bu yüzden likenlerin mevsimlere göre renk değiştirdiği yargısına parçadan ulaşılamaz.

Çeldiriciler: Zorlu koşullara dayanmanın iki canlının karşılıklı yararından geldiği, mantarla alge ilişkin cümle ile "Bu ortaklık sayesinde" diye başlayan cümlenin birleşiminden çıkar. Algin besin üretme işini üstlendiği, "fotosentezle ürettiği besin" ifadesinin eş anlamlı söylenişidir. Likenlerin görülmediği bir kentte havanın kirli olduğunun düşünülebileceği, kükürt dioksidin yoğun olduğu yerlerde yok olmalarından ve gösterge olarak kullanılmalarından üstü kapalı biçimde anlaşılır. Toprağın oluşumunun ilk evrelerinde rol oynamaları ise kayaları aşındırarak ilk toprak katmanına katkıda bulunmalarının genel bir söylenişidir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 87

  • Divan edebiyatı: nazım şekilleri, şairler, beyit çözümleme, divan nesri
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Lebün yâkūtuna hasret gözümden kanlu yaşlar akar Hazân-ı hecr ile bülbül gibi gönlüm figān eyler

Bu beyitte divan şiirinin aşağıdaki özelliklerinden hangisi görülür?

  1. A

    Sevgili ve ayrılığın kalıplaşmış imgelerle anlatılması

    Doğru cevap
  2. B

    Doğanın, şairin kendi gözlemine dayanan gerçekçi bir dille betimlenmesi

  3. C

    Hece ölçüsünün kullanılması

  4. D

    Nazım birimi olarak dörtlüğün kullanılması

  5. E

    Dönemin toplumsal aksaklıklarının açıkça eleştirilmesi

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adımda beyitteki imgeler belirlenir: Sevgilinin dudağı "yâkūt" (kırmızı değerli taş) ile anılır; âşığın gözünden "kanlı yaşlar" akar; ayrılık bir sonbahara ("hazân-ı hecr") benzetilir, âşığın gönlü de bülbül gibi inler. İkinci adımda bu imgelerin niteliği tanınır: Dudak-yakut, kanlı gözyaşı, bülbülün feryadı ve ayrılığın hazanı, divan şiirinde kuşaktan kuşağa aktarılan, gerçek anlamıyla değil mecaz olarak okunan kalıp hayallerdir (mazmunlar). Üçüncü adımda bu durum özelliğe bağlanır: Beyitte sevgili ve ayrılık kalıplaşmış imgelerle anlatılmıştır.

Çeldiriciler: Metin iki dizelik bir beyittir; nazım birimi olarak dörtlük halk şiirine özgüdür. Bülbül ve hazan doğa betimlemesi için değil, âşığın ayrılık acısını anlatmak için kullanılmıştır; onları gerçek anlamda okumak beyti yanlış yorumlamaktır. Divan şiirinde ölçü aruzdur, hece ölçüsü halk şiirinin ölçüsüdür. Beyitte bireysel aşk acısı işlenir, toplumsal bir eleştiri yoktur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 88

  • Şiir bilgisi: söz sanatları, ölçü-kafiye-redif, modern şiir çözümlemesi
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Bahar geldi, karşımda ulu dağım var Gülleri solmuş, bakımsız bağım var Bahar geldi, kuşlar döndü yuvaya Yarım kalmış, hasretli bir çağım var

Bu dizelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

  1. A

    Birinci ve üçüncü dizelerde yinelenen "bahar geldi" sözü rediftir.

    Doğru cevap
  2. B

    Dize sonlarındaki "-ım" iyelik ekleri redife dâhildir.

  3. C

    "Var" sözcüğü dize sonlarında aynı görevde yinelendiği için rediftir.

  4. D

    Uyak, "dağ", "bağ" ve "çağ" sözcüklerindeki "ağ" sesleriyle kurulmuştur.

  5. E

    Üçüncü dize, uyak ve redif düzeninin dışında kalmıştır.

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adımda tekrar eden ögeler belirlenir: birinci, ikinci ve dördüncü dizelerin sonunda "-ım var" yinelenir; "bahar geldi" ise birinci ve üçüncü dizelerin başında tekrarlanır. İkinci adımda redif kuralı uygulanır: redif, dize sonlarında yazılışı ve görevi aynı olarak yinelenen ek ya da sözcüktür; uyak ise redifin hemen önündeki ses benzerliğidir. "Dağım, bağım, çağım" sözcüklerindeki "-ım" aynı görevdeki iyelik ekidir, "var" da aynı görevde yinelenen sözcüktür; bu yüzden redif "-ım var"dır. Redifin önünde kalan "dağ, bağ, çağ" sözcüklerindeki "ağ" sesleri uyağı oluşturur. Üçüncü adımda yargılar sınanır: "bahar geldi" sözü dize sonunda değil dize başında yinelendiği için redif sayılamaz; söylenemeyecek yargı budur.

Çeldiriciler: "-ım" eklerinin redife dâhil olduğu yargısı doğrudur; dize sonundaki ek tekrarını redif saymayan öğrenci bunu yanlış sanar. "Var" sözcüğünün redif olduğu yargısı da doğrudur; aynı anlamda yinelenen sözcüğü redif saymayan öğrenci bu yargıya takılır. Uyağın "ağ" sesleriyle kurulduğu yargısı doğrudur; uyaklı sözcüğü redifle karıştıran öğrenci onu yanlış görebilir. Üçüncü dizenin uyak ve redif dışında kaldığı yargısı da doğrudur; "yuvaya" sözüyle biten dizeyi görmeyen ve redifin her dizede bulunması gerektiğini sanan öğrenci bunu yanlış sanar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 89

  • Halk edebiyatı: âşık, tekke-tasavvuf, anonim (mani, koşma, varsağı, ilahi)
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Söyleyeni bilinmeyen ve bir köy düğününde derlenen tek dörtlüklük bir şiir aşağıda verilmiştir.

Dereden sular geçer Kuşlar dalını seçer Yâr gurbete gideli Gönlüm hep ağu içer

Hece sayısı ve uyak düzeni dikkate alındığında bu dörtlük aşağıdaki nazım biçimlerinin hangisiyle yazılmıştır?

  1. A

    Koşma

  2. B

    Semai

  3. C

    Mani

    Doğru cevap
  4. D

    Varsağı

  5. E

    Destan

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adımda hece sayısı bulunur: "De-re-den su-lar ge-çer" dizesi yedi hecedir; "Kuş-lar da-lı-nı se-çer", "Yâr gur-be-te gi-de-li" ve "Gön-lüm hep a-ğu i-çer" dizeleri de yedişer hecelidir. Dörtlük, hece ölçüsünün yedili kalıbıyla söylenmiştir. İkinci adımda uyak düzeni belirlenir: birinci, ikinci ve dördüncü dizeler ("geçer, seçer, içer") uyaklı, üçüncü dize serbesttir; düzen aaxa biçimindedir. Üçüncü adımda bu bilgiler eşleştirilir: yedili kalıpla söylenen, aaxa uyaklı, tek dörtlükten oluşan ve ilk iki dizesi doğa betimiyle hazırlık yapıp asıl duyguyu son iki dizede veren anonim nazım biçimi manidir.

Çeldiriciler: 'Semai' sekizli kalıpla söylenir; dizeleri sekiz hece sayan öğrenci bunu seçer. 'Koşma' on birli kalıpla ve birden çok dörtlükle yazılır; ilk dörtlüğü xaxa ya da abab uyaklıdır; aaxa düzenini koşmaya özgü sanan öğrenci yanılır. 'Varsağı' da sekizli kalıpla, "bre, hey" gibi seslenişlerle ve yiğitçe bir söyleyişle yazılan bir âşık biçimidir; biçimi yalnız konuya bakarak ayıran öğrenci bunu seçebilir. 'Destan' bir olayı çok sayıda dörtlükle anlatan uzun bir biçimdir; tek dörtlüklü bir şiir destan olamaz.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 90

  • Halk edebiyatı: âşık, tekke-tasavvuf, anonim (mani, koşma, varsağı, ilahi)
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Harman yeri yel ister Değirmen de sel ister Sılaya dönen yolcu Yolunda bir el ister

Bu dörtlükle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

  1. A

    Asıl söylenmek istenen son iki dizede verilmiştir.

  2. B

    Uyak düzeni aaxa biçimindedir.

  3. C

    Aşk dışında bir konuyu, gurbet ve sılayı işlemektedir.

  4. D

    Hecenin sekizli kalıbıyla söylenmiştir.

    Doğru cevap
  5. E

    İlk iki dize asıl söze hazırlık niteliğindedir.

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adımda ölçü bulunur: "Har-man ye-ri yel is-ter" yedi hecedir, öteki dizeler de yedişer hecelidir; dörtlük hecenin yedili kalıbıyla söylenmiştir. İkinci adımda uyak düzeni belirlenir: "yel, sel, el" sözcükleri birinci, ikinci ve dördüncü dizelerde uyaklıdır, "ister" rediftir; üçüncü dize serbest olduğundan düzen aaxa'dır. Üçüncü adımda yargılar mani özellikleriyle sınanır: ilk iki dize doğadan alınan bir hazırlıktır, asıl söz son iki dizededir, konu da gurbetten sılaya dönen yolcudur. Ölçü yedili olduğundan dörtlüğün sekizli kalıpla söylendiği yargısı söylenemez.

Çeldiriciler: Asıl söylenmek istenenin son iki dizede olduğu yargısı doğrudur; maninin bu yapısını gözden kaçıran öğrenci onu yanlış sanar. Uyak düzeninin aaxa olduğu yargısı doğrudur; uyak örgüsünü yanlış sayan öğrenci bunu işaretler. Aşk dışında bir konunun işlendiği yargısı doğrudur; maninin yalnız aşk üzerine söylendiğini sanan öğrenci bunu yanlış bulur. İlk iki dizenin hazırlık niteliğinde olduğu yargısı da doğrudur; bu dizelerin doldurma işlevini görmeyen öğrenci yanılır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 91

  • Halk edebiyatı: âşık, tekke-tasavvuf, anonim (mani, koşma, varsağı, ilahi)
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Kış başında kasabaya uğrayan gezgin bir âşık, akşam kahvehanede sazını akort etti. Çıraklığının son yılında ustası ona "Hasretî" adını vermişti. Âşık önce ustasının şiirlerini okudu, sonra kendi türküsüne geçti ve son dörtlükte bu adı anarak sözü bağladı.

Altı çizili sözde anılan, ustanın çırağına verdiği ada âşık geleneğinde ne denir?

  1. A

    Tapşırma

  2. B

    Mahlas

    Doğru cevap
  3. C

    Cönk

  4. D

    Nefes

  5. E

    Ayak

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adımda metindeki gelenek ipuçları ayrılır: saz âşığın çalgısıdır, gezginlik âşık tarzının yaşayış biçimidir, son dörtlükte adın anılması ise şiiri bağlama uygulamasıdır. İkinci adımda altı çizili söz terimle eşleştirilir: âşık geleneğinde usta, yetiştirdiği çırağa bir takma ad verir; şairin şiirlerinde kullandığı bu takma ada mahlas denir. Altı çizili söz bir uygulamayı değil, ustanın verdiği adın kendisini anlattığı için doğru yanıt mahlastır.

Çeldiriciler: 'Tapşırma' mahlasın son dörtlükte söylenmesi uygulamasıdır; metnin son cümlesindeki uygulamayı altı çizili adla karıştıran öğrenci bunu seçer. 'Cönk' şiirlerin derlendiği uzun ve ince defterdir; âşığın sazıyla ya da adıyla ilgisi yoktur. 'Nefes' tekke şiirinin, özellikle Bektaşi şairlerinin söylediği bir türüdür; gezgin âşığı tekke dervişiyle karıştıran öğrenci bunu seçer. 'Ayak' halk şiirinde uyak ve redif için kullanılan terimdir; ustanın verdiği adı şiirin başlığı ya da uyağı sanan öğrenci bunu seçebilir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 92

  • Tiyatro ve sahne eserleri (geleneksel Türk tiyatrosu dahil)
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Köy seyirlik oyunları

  2. II.

    Dram

  3. III.

    Meddah

  4. IV.

    Trajedi

Tanzimat'tan önce Anadolu'da seyirci karşısında sergilenen gösteriler yazılı bir oyun metnine dayanmazdı; kahvehane, meydan ya da köy harmanı gibi sahnesi olmayan yerlerde, kuşaktan kuşağa aktarılan kalıplar üzerine doğaçlamayla sürdürülürdü.

Aşağıdaki türlerden hangileri bu niteliği taşıyan geleneksel gösteriler arasında yer alır?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız III

  3. C

    I ve II

  4. D

    I ve III

    Doğru cevap
  5. E

    I, III ve IV

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adımda her tür kökenine göre ayrılır. Köy seyirlik oyunları, Anadolu köylerinde düğün, bayram ve mevsim dönümlerinde açık alanda oynanan, yazılı metni olmayan geleneksel oyunlardır. Meddah ise tek anlatıcının kahvehanede elinde mendil ve sopayla, taklitler yaparak hikâye anlattığı geleneksel gösteridir. İkinci adımda Batı kaynaklı türler ayıklanır: trajedi Antik Yunan'da doğmuş, dram on sekizinci yüzyıl Avrupa'sında gelişmiştir; ikisi de yazılı oyun metnine dayanır ve Türk edebiyatına Tanzimat'la gelen Batı tarzı tiyatroyla girmiştir. Bu nedenle niteliği taşıyan türler köy seyirlik oyunları ile meddahtır: I ve III.

Çeldiriciler: 'I ve II' dramı geleneksel türlere katan öğrencinin seçimidir. 'I, III ve IV' trajediyi de geleneksel sayar. 'Yalnız I' meddahı modern tiyatroya yerleştirir. 'Yalnız III' doğru öncüllerden yalnız birini görüp köy seyirlik oyunlarını atlar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 93

  • İslamiyet öncesi Türk edebiyatı ve geçiş dönemi (Orhun, Kutadgu Bilig, Divanü Lügat, Dede Korkut)
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

Bir edebiyat öğretmeni, İslamiyet öncesi Türk edebiyatının yazılı ürünlerini işlerken öğrencilerinden Orhun Irmağı vadisinde dikilmiş Köktürk anıt taşlarını araştırmalarını ister. Öğrenciler; bu taşların kimin adına ve kimin eliyle yazıldığını, hangi konuları işlediğini, nasıl bir dil ve anlatımla oluşturulduğunu, hangi yazı sistemiyle kazındığını sınıf panosuna not edecektir.

Buna göre öğrencilerin Orhun Yazıtları hakkında panoya yazacağı aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

  1. A

    Arap harfleriyle ve aruz ölçüsüyle kaleme alınmış, mesnevi düzeninde manzum metinlerdir.

  2. B

    Kağanın ağzından halka seslenen söylev üslubuyla yazılmış, geçmişten ders çıkarmayı öğütleyen düzyazılardır.

    Doğru cevap
  3. C

    Mani ve Buda öğretilerini yaymak için hazırlanmış dinî metinlerdir.

  4. D

    Uygur alfabesiyle kâğıda yazılmış, kütüphanelerde saklanarak günümüze ulaşmış belgelerdir.

  5. E

    İslami ahlakı öğütlemek amacıyla Karahanlı saray çevresinde yazılmış öğretici eserlerdir.

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adımda yazıtların anlatım özelliği tanınır: Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk adına dikilen bu taşlarda metin, kağanın ya da devlet adamının ağzından halka seslenen bir hitabet (söylev, nutuk) havasıyla kurulmuştur. İkinci adımda konu eşleştirilir: yazıtlarda Köktürklerin yaşadığı olaylar anlatılır, halkın geçmişte yaptığı hatalar hatırlatılarak bunlardan ders çıkarılması öğütlenir ve metin düzyazı biçimindedir. Bu nedenle doğru bilgi, yazıtların söylev üslubuyla yazılmış ve geçmişten ders çıkarmayı öğütleyen düzyazılar olduğudur.

Çeldiriciler: Arap harfi, aruz ve mesnevi özellikleri Karahanlı dönemi eseri Kutadgu Bilig'e aittir; yazıtlar Köktürk alfabesiyle taşa kazınmış düzyazılardır. Maniheizm ve Budizm konulu dinî metinler Uygur dönemine özgüdür. Uygur alfabesi ve kâğıt üzerine yazılma da Uygur metinlerinin özelliğidir; Orhun Yazıtları taş üzerine Köktürk harfleriyle yazılmıştır. İslami öğüt veren didaktik eser tanımı Atabetü'l-Hakayık gibi geçiş dönemi eserlerine uyar; yazıtlar İslamiyet'in kabulünden önce dikilmiştir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 94

  • Divan edebiyatı: nazım şekilleri, şairler, beyit çözümleme, divan nesri
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Divan şiirinde nazım birimi çoğunlukla beyittir. Gazel ve kaside gibi biçimler, aynı ölçü ve kafiyeyle birbirine bağlanan beyitlerden oluşur. ---- Bu nedenle bir gazelin herhangi bir beyti tek başına okunduğunda da bir bütün gibi anlaşılabilir; şiirin güzelliği çoğu kez parçanın, yani beytin kusursuzluğunda aranır.

Bu parçada boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

  1. A

    Ancak her beyit, anlamca kendi içinde tamamlanmış bağımsız bir birimdir.

    Doğru cevap
  2. B

    Bu beyitler, birlikte okunduğunda anlam kazanan sıkı bir konu bütünlüğü kurar.

  3. C

    Bu şiirlerde ölçü olarak Türkçenin ses yapısına uygun hece ölçüsü kullanılır.

  4. D

    Beyitler, halk şiirinde olduğu gibi dörtlükler hâlinde gruplanır.

  5. E

    Divan şairleri şiirlerini divan adı verilen kitaplarda toplamıştır.

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adımda parçanın divan şiirinin yapısını anlattığı belirlenir: Nazım birimi beyittir ve beyitler ölçü ile kafiye yoluyla birbirine bağlanır. İkinci adımda boşluğun çevresindeki ilişki kurulur: Sonraki cümle "Bu nedenle" ile bir gazelin herhangi bir beytinin tek başına bir bütün gibi anlaşılabildiğini ve güzelliğin beytin kusursuzluğunda arandığını söyler; bu sonucun gerekçesi boşlukta verilmelidir. Önceki cümle beyitlerin biçimce bağlandığını söylediği için boşluğa bu bağlılığı sınırlayan bir karşıtlık gerekir. Üçüncü adımda bu ikisini karşılayan ifade seçilir: "Ancak her beyit, anlamca kendi içinde tamamlanmış bağımsız bir birimdir."

Çeldiriciler: Beyitlerin birlikte okunduğunda anlam kazanan sıkı bir konu bütünlüğü kurduğu yargısı, parçanın vardığı "beyit tek başına anlaşılır" sonucuyla çelişir ve güzelliği bütüne bağlar. Hece ölçüsü halk şiirinin ölçüsüdür; divan şiiri aruzla yazılır. Dörtlük hâlinde gruplanma da halk şiirinin nazım birimidir. Şiirlerin divan adlı kitaplarda toplanması doğru bir bilgidir ama boşluktan sonraki "Bu nedenle" cümlesine gerekçe olmaz.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 95

  • Divan edebiyatı: nazım şekilleri, şairler, beyit çözümleme, divan nesri
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Divan şairleri, Arapça ve Farsça sözcüklerle, bu dillerden alınan tamlamalarla örülmüş ağır bir dil kullanmıştır. Bu dil, halkın gündelik konuşmasından uzak, eğitimli bir saray ve medrese çevresine seslenir. Şair için asıl olan neyi söylediği değil, bilinen bir duyguyu nasıl söylediğidir; bu yüzden söz sanatları ustalığın ölçüsü sayılır. Şiir de bir öğüt ya da toplumsal fayda için değil, güzelliğin kendisi için yazılır.

Bu parçaya göre divan edebiyatıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

  1. A

    Söz sanatlarını şairin ustalığının ölçüsü olarak görür.

  2. B

    Sanatı, toplumsal bir fayda gözetmeden güzellik için yapar.

  3. C

    Arapça ve Farsça tamlamalara geniş yer verir.

  4. D

    Söyleyişteki ustalığı, düşüncenin yeniliğinden önemli sayar.

  5. E

    Halkın gündelik konuşma diline yakın bir söyleyişi benimser.

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adımda parçadaki yargılar sıralanır: Dil, Arapça ve Farsça sözcük ve tamlamalarla örülmüş ağır bir dildir; halkın gündelik konuşmasından uzaktır ve eğitimli bir çevreye seslenir; şair için "ne" değil "nasıl" önemlidir, söz sanatları ustalığın ölçüsüdür; şiir toplumsal fayda için değil güzellik için yazılır. İkinci adımda seçenekler bu yargılarla karşılaştırılır. Üçüncü adımda dayanağı olmayan, hatta parçayla çelişen yargı ayrılır: Parça bu dilin halkın gündelik konuşmasından uzak olduğunu açıkça söylediği için divan edebiyatının halkın konuşma diline yakın bir söyleyişi benimsediği söylenemez.

Çeldiriciler: Söz sanatlarının ustalığın ölçüsü sayılması parçada doğrudan geçer; sanatlı söyleyişi gereksiz sanan biri bunu yanlışlıkla seçebilir. Sanatın toplumsal fayda gözetmeden güzellik için yapılması, "güzelliğin kendisi için yazılır" yargısının karşılığıdır, yani sanat için sanat anlayışıdır. Arapça ve Farsça tamlamalara geniş yer verilmesi, dilin bu tamlamalarla örüldüğünü söyleyen ilk cümleden çıkar. Söyleyişteki ustalığın düşüncenin yeniliğinden önemli sayılması, "neyi söylediği değil, nasıl söylediği" ifadesinin başka bir söylenişidir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 96

  • Divan edebiyatı: nazım şekilleri, şairler, beyit çözümleme, divan nesri
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Divan şiirinde sevgilinin boyu servi, yanağı gül, dudağı ise yakut olarak anılır; âşık da gül için inleyen bülbüle benzetilir. Bu hayaller, yüzyıllar boyunca şairden şaire geçerek herkesçe bilinen birer kalıba dönüşmüştür. Bu yüzden okur, "servi" sözcüğünü gördüğünde ağacı değil, sevgilinin uzun ve düzgün boyunu anlar. Şairin ustalığı da bu ortak kalıplara yeni bir incelik katabilmesinde aranır.

Bu parçada sözü edilen kavram aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    Mahlas

  2. B

    Beyit

  3. C

    Mazmun

    Doğru cevap
  4. D

    Aruz

  5. E

    Tuyuğ

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adımda parçada anlatılan söyleyiş özelliği belirlenir: Servi, gül, yakut ve bülbül gibi hayaller yüzyıllar boyunca şairden şaire geçerek herkesçe bilinen kalıplara dönüşmüştür. İkinci adımda bu özellik mecazla ilişkilendirilir: Okur "servi" sözcüğünde ağacı değil sevgilinin boyunu anlar; yani sözcük gerçek anlamı yerine kalıplaşmış bir mecaz anlamla okunur. Üçüncü adımda terim eşleştirilir: Divan şiirinde ortak kullanıma girmiş, anlamı önceden belli bu kalıp hayal ve söz birliklerine mazmun denir.

Çeldiriciler: Mahlas, şairin şiirlerinde kullandığı takma addır ve genellikle gazelin son beytinde geçer; kalıp hayallerle ilgisi yoktur. Beyit, divan şiirinin iki dizelik nazım birimidir, bir söyleyiş kalıbı değildir. Aruz, hecelerin uzunluk ve kısalığına dayanan ölçü sistemidir. Tuyuğ, aruzla yazılan dört dizelik bir nazım şeklidir; bunlar biçim ve ölçüyle ilgili terimlerdir, parçadaki ortak imge kalıplarını karşılamaz.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 97

  • Divan edebiyatı: nazım şekilleri, şairler, beyit çözümleme, divan nesri
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Divan şairleri uyak kurarken çoğu zaman sözcüklerin söylenişinden çok yazılışını esas alırdı. Arap harfleriyle aynı biçimde yazılan son heceler, okunuşta farklı ses verse bile uyaklı sayılırdı. Bu yüzden bugünkü harflerle okunduğunda kulağa uyumsuz gelen bazı beyit sonları, dönemin ölçütlerine göre kusursuz bir uyak örneği kabul edilirdi. Uyağın denetimi, kâğıt üzerindeki harf benzerliğine dayanıyordu.

Bu parçada sözü edilen uyak anlayışı aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    Kulak için kafiye

  2. B

    Redif

  3. C

    Göz için kafiye

    Doğru cevap
  4. D

    Aruz ölçüsü

  5. E

    Yarım kafiye

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adımda parçanın anlattığı ölçüt belirlenir: uyağın sesteki benzerliğe değil, Arap harfleriyle yazılıştaki benzerliğe dayandırıldığı söylenmektedir. İkinci adımda bu ölçüt terimle eşleştirilir: divan şiirinde okunuşu farklı olsa da yazılışı aynı olan sözcüklerin uyaklı sayılmasına göz için kafiye denir. Bu nedenle doğru yanıt göz için kafiyedir.

Çeldiriciler: 'Kulak için kafiye' ses benzerliğine dayanır; parça ise sesin değil yazının esas alındığını anlatır. 'Redif' dize sonlarında aynı görevdeki ek ya da sözcüklerin tekrarıdır, harf benzerliğiyle kurulan uyak değildir. 'Aruz ölçüsü' hecelerin uzunluk ve kısalığına dayanan bir ölçüdür, uyakla ilgili değildir. 'Yarım kafiye' tek ses benzerliğiyle kurulan, özellikle halk şiirinde sık görülen uyaktır; yazılış ölçütünü anlatmaz.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 98

  • Tanzimat edebiyatı
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Tanzimat'ın birinci kuşağından olan bu sanatçı, bir makalesinde halk şiirini ve konuşma dilini millî edebiyatın asıl kaynağı saymış; yıllar sonra divan şiirinden seçmeler yaptığı üç ciltlik antolojinin önsözünde ise divan şiirini övüp halk şiirini küçümsemiştir. Düşüncesiyle Batı'ya, duygusuyla Doğu'ya bağlı kalmıştır. Terkib-i bent ve terci-i bentlerinde evrenin düzenini sorgulamış, pek çok beyti atasözü gibi dilden dile dolaşmıştır. Bir sadrazamı övüyor görünerek yerdiği hicviyle de tanınır.

Bu parçada tanıtılan sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    Ziya Paşa

    Doğru cevap
  2. B

    Şinasi

  3. C

    Recaizade Mahmut Ekrem

  4. D

    Namık Kemal

  5. E

    Muallim Naci

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adımda portredeki ipuçları okunur: sanatçı birinci kuşaktandır; önce halk şiirini savunmuş, sonra bir antolojinin önsözünde divan şiirini övmüştür; aklıyla Batı'ya, gönlüyle Doğu'ya bağlıdır; terkib-i bent ve terci-i bent yazmış, beyitleri atasözü gibi yaygınlaşmış, bir sadrazamı övüyor görünüp yeren bir hiciv kaleme almıştır. İkinci adımda bu ipuçları sanatçıya bağlanır: "Şiir ve İnşa" makalesinde halk şiirini savunan, üç ciltlik Harabat antolojisinin önsözünde divan şiirini yücelten, Ali Paşa'yı övgü kılığında yerdiği Zafername hicvini yazan ve terkib-i bent ile terci-i bentleriyle tanınan sanatçı Ziya Paşa'dır. Görüşleri arasındaki bu çelişki, onun Batı ile Doğu arasında kalmışlığının en belirgin örneğidir.

Çeldiriciler: 'Şinasi' de birinci kuşaktandır ve dilin sadeleşmesini savunmuştur; ancak görüşünü sonradan tersine çeviren bir antoloji önsözü, terkib-i bent ya da sadrazam hicvi onunla anılmaz. 'Namık Kemal' birinci kuşaktandır ama vatan ve hürriyet temalı şiirleriyle tanınır; Harabat'a karşı "Tahrib-i Harabat" adlı eleştiriyi yazan odur. 'Recaizade Mahmut Ekrem' ikinci kuşaktandır ve "güzel olan her şey şiirin konusudur" anlayışını savunur. 'Muallim Naci' eski şiirin savunucusudur; halk şiirini millî edebiyatın kaynağı sayan bir makalesiyle anılmaz.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 99

  • Servet-i Fünun ve Fecr-i Âti
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Servetifünun topluluğunun başında bulunan bu şair, topluluğun öteki sanatçıları bireysel duygulara ve hayal dünyasına yönelirken dönemin baskı ortamını ve toplumsal aksaklıkları da şiirine taşımıştır. İstanbul'u kasvetli bir örtünün altında gösterdiği şiiri, yönetime yönelttiği sert eleştirilerle dikkat çeker. Aruz ölçüsünü Türkçenin söyleyişine zorlanmadan uygulamayı başarmış, cümleyi dizeden dizeye taşırarak şiire konuşma doğallığı kazandırmıştır. Çocuklar için yazdığı şiirlerle de anılır.

Bu parçada sözü edilen şair aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    Cenap Şehabettin

  2. B

    Halit Ziya Uşaklıgil

  3. C

    Mehmet Akif Ersoy

  4. D

    Ahmet Haşim

  5. E

    Tevfik Fikret

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adımda ayırt edici ipucu belirlenir: şair Servetifünun topluluğunun başındadır ve topluluğun bireysel çizgisinin dışına çıkarak toplumsal konulara, yönetimi eleştiren şiirlere yer vermiştir. İkinci adımda öteki ipuçları eklenir: aruzu Türkçeye başarıyla uygulaması, cümleyi dizeden dizeye taşıması ve çocuklar için şiirler yazması (Şermin) Tevfik Fikret'i gösterir; İstanbul'u kasvetli bir örtü altında anlatan şiiri de "Sis"tir.

Çeldiriciler: 'Cenap Şehabettin' Servetifünun şairidir ama toplumsal konulardan uzak, ağır dilli ve hayal yüklü şiirleriyle tanınır. 'Halit Ziya Uşaklıgil' topluluğun romancısıdır, şair değildir. 'Mehmet Akif Ersoy' toplumsal konulara yönelmiş ve aruzu ustalıkla kullanmıştır, ancak Servetifünun topluluğunda yer almamıştır. 'Ahmet Haşim' Fecr-i Âti'de yetişmiş, sembolist ve bireysel bir şairdir; toplumsal eleştiri onun şiirinde yer almaz.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 100

  • Cumhuriyet dönemi şiiri (saf şiir, Garip, İkinci Yeni, toplumcu)
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

Cumhuriyet döneminin topluluk dışında kalan şairlerinden ----, şiirlerinde büyük kentlerdeki orta sınıf insanının ev içindeki yaşamını, aile bağlarını ve gündelik kaygılarını işlemiştir. Bu yüzden edebiyat çevrelerinde "evler şairi" olarak anılır. İlk şiirlerinde ölçüye ve uyağa bağlı kalan sanatçı, sonraki yıllarda kapalı ve çağrışımlara dayanan bir söyleyişe yönelmiştir. Divan şiirinden, eski metinlerden ve mitolojiden yararlanan şairin radyo oyunları da edebiyatımızda önemli bir yer tutar.

Bu parçada boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

  1. A

    Behçet Necatigil

    Doğru cevap
  2. B

    Orhan Veli Kanık

  3. C

    Necip Fazıl Kısakürek

  4. D

    Cahit Sıtkı Tarancı

  5. E

    Fazıl Hüsnü Dağlarca

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adımda boşluğun ipuçları belirlenir: "evler şairi" diye anılma, orta sınıf insanının ev ve aile yaşamını işleme, sonraki dönemde kapalı bir söyleyişe yönelme ve radyo oyunları yazma. İkinci adımda bu ipuçları şairle eşleştirilir: bu özelliklerin hepsi Behçet Necatigil'e aittir; "Evler" adlı kitabı ve radyo oyunlarıyla tanınır.

Çeldiriciler: 'Orhan Veli Kanık' Garip akımının kurucusudur; gündelik hayatı yalın bir dille anlatmıştır ama ölçü ve uyağı reddetmiş, kapalı bir söyleyişe yönelmemiştir. 'Necip Fazıl Kısakürek' metafizik kaygıları ve mistik dünya görüşüyle tanınır. 'Cahit Sıtkı Tarancı' ölüm ve yaşama sevinci temalarıyla bilinen, ölçü ve uyağa bağlı kalan bir şairdir. 'Fazıl Hüsnü Dağlarca' destansı ve kozmik şiirleriyle tanınır, "evler şairi" olarak anılmaz.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 101

  • Millî edebiyat dönemi
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Bu sanatçı, hikâye yazmayı bir heves olmaktan çıkarıp asıl uğraşı hâline getiren ilk yazarlarımızdandır. Selanik’te çıkan bir dergide arkadaşlarıyla birlikte, konuşulan İstanbul Türkçesinin yazı dili olması gerektiğini savunur ve bu düşünceyi kendi eserlerinde de uygular. Olaya dayanan, merak unsurunu canlı tutan, sonu çoğu zaman okuru şaşırtan hikâyeleriyle Fransız yazar Maupassant’ın çizgisinin edebiyatımızdaki en güçlü temsilcisi sayılır. Tarihten ve çocukluk anılarından seçtiği konularla, özellikle savaş yıllarında, okurunda millî bilinci uyandırmayı amaçlar.

Bu parçada tanıtılan sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    Refik Halit Karay

  2. B

    Ömer Seyfettin

    Doğru cevap
  3. C

    Halide Edip Adıvar

  4. D

    Reşat Nuri Güntekin

  5. E

    Yakup Kadri Karaosmanoğlu

Doğru cevap: B

Çözüm

Hikâyeciliği meslek hâline getiren ilk yazarlardan olması, Selanik’te çıkan Genç Kalemler dergisinde Yeni Lisan anlayışıyla konuşma dilini yazı diline taşımayı savunması, Maupassant tarzı olay hikâyesinin en güçlü temsilcisi olması ve tarihî konularla millî bilinci uyandırmak istemesi Ömer Seyfettin’i gösterir. Refik Halit Karay Anadolu’yu yansıtan Memleket Hikâyeleri ile, Halide Edip ve Yakup Kadri daha çok romanlarıyla, Reşat Nuri ise Anadolu’yu işleyen romanlarıyla tanınır; hiçbiri Maupassant tarzının ve Yeni Lisan hareketinin öncüsü olarak anılmaz.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 102

  • Öyküleyici türler: masal, hikâye, roman, anlatım teknikleri
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Yirminci yüzyılın başında iki büyük savaşın ve hızlı kentleşmenin sarstığı Batı dünyasında hikâye de biçim değiştirir. Modernist yazarlar, dış dünyada olup bitenleri sırasıyla anlatmak yerine kişinin zihninden geçenlere yönelir; anılar, çağrışımlar ve iç konuşmalar metnin asıl malzemesi olur. İnsan artık iyi ya da kötü diye kolayca sınıflandırılabilen bir tip değil, çelişkileri ve kararsızlıklarıyla anlaşılması güç bir varlıktır. Olaylar birbirine sıkı sıkıya bağlanmaz, mekân ise çoğu zaman yalnızca kişinin ruh hâlini yansıtan silik bir arka plan olarak kalır.

Bu parçaya göre modernist hikâyeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

  1. A

    Bireyin iç dünyasını anlatının merkezine aldığı

  2. B

    Savaşların sarstığı bir dönemde biçim değiştirdiği

  3. C

    İnsanı çelişkileriyle birlikte karmaşık bir varlık olarak ele aldığı

  4. D

    Olayları sırasıyla anlatma alışkanlığından uzaklaştığı

  5. E

    Olay örgüsünü ve mekânı ayrıntılarıyla ön plana çıkardığı

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Parçada olayların birbirine sıkı sıkıya bağlanmadığı, mekânın ise yalnızca ruh hâlini yansıtan silik bir arka plan olarak kaldığı söylenir; dolayısıyla olay örgüsünün ve mekânın ayrıntılarıyla ön plana çıkarıldığı yargısı parçaya ters düşer (E). Kişinin zihninden geçenlere yönelme (A), iki büyük savaşın sarstığı dönemde biçim değiştirme (B), insanın çelişkileri ve kararsızlıklarıyla anlaşılması güç bir varlık olması (C) ve olayları sırasıyla anlatmak yerine iç dünyaya yönelme (D) parçada açıkça yer alır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 103

  • Cumhuriyet dönemi roman, hikâye ve tiyatro
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Cezaevinde geçirdiği uzun yıllar, onu Anadolu köylüsünü ve kasabalısını yakından tanımaya götürür. Serbest kaldıktan sonra yazdığı eserlerde bu insanların yoksulluğunu, ağalık düzenini ve adalet arayışını toplumcu gerçekçi bir bakışla işler. Dört uzun öyküsünü bir araya getirdiği Göl İnsanları, kendi adıyla yayımladığı ilk kitaplardandır. Sonraki yıllarda ilgisini tarihe yöneltir; Kurtuluş Savaşı yıllarını ve Osmanlı Devleti’nin kuruluşunu, Batı’dan alınmış kalıplarla değil kendi toplumumuzun gerçekliğinden yola çıkarak yorumlayan romanlar yazar.

Bu parçada tanıtılan yazar aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    Orhan Kemal

  2. B

    Cevat Fehmi Başkut

  3. C

    Peyami Safa

  4. D

    Haldun Taner

  5. E

    Kemal Tahir

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Cezaevi yıllarında Anadolu insanını tanıması, köylünün yoksulluğunu ve ağalık düzenini toplumcu gerçekçi bir bakışla işlemesi, uzun öykülerini topladığı Göl İnsanları ve Osmanlı Devleti’nin kuruluşunu ile Kurtuluş Savaşı yıllarını kendi toplumunun gerçekliğinden yorumlayan romanları Kemal Tahir’i gösterir. Orhan Kemal de toplumcu gerçekçidir ancak Çukurova’daki işçi ve yoksul kent insanını anlatır; Cevat Fehmi Başkut tiyatro yazarı, Peyami Safa psikolojik romancı, Haldun Taner ise hikâye ve oyunlarındaki ironiyle anılır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 104

  • Edebî akımlar ve Batı edebiyatı (klasisizm, romantizm, realizm, natüralizm, sembolizm, fütürizm, sürrealizm)
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında önce resim sanatında ortaya çıkan bu akım, kısa sürede edebiyatı da etkiler. Bu akımı benimseyen sanatçı, nesneleri ve olayları gerçekte oldukları gibi bütün ayrıntılarıyla aktarmaya çalışmaz; onların kendi duyularında bıraktığı anlık etkiyi yansıtmayı amaçlar. Işığın, rengin ve sesin uyandırdığı geçici duygular öne çıkar; aynı manzara, günün farklı saatlerinde bambaşka biçimlerde anlatılabilir. Burada önemli olan dış dünyanın kendisi değil, o dış dünyanın sanatçının ruhunda bıraktığı izdir.

Bu açıklama aşağıdaki akımlardan hangisine aittir?

  1. A

    Ekspresyonizm

  2. B

    Realizm

  3. C

    Empresyonizm

    Doğru cevap
  4. D

    Sürrealizm

  5. E

    Sembolizm

Doğru cevap: C

Çözüm

Resimde doğup edebiyata geçmesi, nesneleri olduğu gibi değil sanatçının duyularında bıraktığı anlık etkiyle yansıtması ve dış dünyanın sanatçının ruhunda bıraktığı izi öne çıkarması izlenimcilik, yani empresyonizmdir (C). Ekspresyonizm dış dünyanın izlenimini değil sanatçının iç gerçekliğini dışa vurmayı; realizm gerçeği olduğu gibi ayrıntılı aktarmayı; sürrealizm bilinçaltını ve rüyayı; sembolizm ise sembollerle telkin etmeyi ve şiirde musikiyi esas alır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 105

  • Tarih ve zaman; insanlığın ilk dönemleri ve ilk çağ uygarlıkları
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Bir kazı raporundan: “Höyüğün en alt katmanında taş ocaklar, kömürleşmiş buğday taneleri ve kemik iğneler bulundu; yazıya ait iz yoktur.”

Bu bilgiler aşağıdakilerden hangisine dayanılarak elde edilmiştir?

  1. A

    Dönemin yazılı belgelerine

  2. B

    Kuşaktan kuşağa aktarılan destanlara

  3. C

    Maddi kültür kalıntılarına

    Doğru cevap
  4. D

    Duvar resimlerindeki betimlemelere

  5. E

    Komşu devletlerin tuttuğu yıllıklara

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adımda raporun, katmanda yazıya ait bir iz bulunmadığını söylediği görülür; demek ki anlatılan topluluk yazının kullanılmadığı bir dönemde, tarih öncesi çağlarda yaşamıştır. İkinci adımda bilgilerin ocak kalıntısı, tahıl tanesi ve kemik iğne gibi kazıda çıkan nesnelerden geldiği belirlenir; bu nesneler maddi kültür kalıntısıdır ve bilgi arkeolojik buluntuların incelenmesiyle elde edilmiştir.

Çeldiriciler: 'Dönemin yazılı belgelerine' seçeneği yanlıştır, çünkü katmanda yazı izi yoktur. Destanlar sözlü kaynaktır ve rapor yalnızca kazıda çıkan nesnelerden söz eder. Raporda bir duvar resmi geçmez; ocak, tahıl ve iğne sanat eseri değil gündelik yaşamın izleridir. Yıllık tutan devletler yazının kullanıldığı tarih çağlarına aittir; yazısız bir dönemi bu tür kayıtlar anlatamaz.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 106

  • Orta Çağ'da dünya; ilk ve Orta Çağ Türk dünyası (Hun, Göktürk, Uygur)
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

İlk Türk devletlerinde önemli devlet işleri toy ya da kurultay denilen mecliste görüşülürdü. Hükümdar, hatun ve boy beyleri gibi bu meclise katılanlara toygun denirdi. Yazısız hukuk kurallarının bütünü olan töre, yeni durumlar ortaya çıktığında kurultayda yeniden düzenlenebilirdi. Hükümdar da töreye uymak ve halkını doyurup giydirmekle yükümlü sayılırdı.

Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

  1. A

    Hukuk kurallarının ihtiyaca göre yenilenebildiği

  2. B

    Boy beylerinin devlet yönetiminde söz sahibi olduğu

  3. C

    Önemli kararlarda danışma yoluna gidildiği

  4. D

    Hükümdarın halkın refahından sorumlu tutulduğu

  5. E

    Töre kurallarının yeni durumlara uyarlanmadığı

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adımda kurultayın yapısı belirlenir: meclise hükümdarla birlikte hatun ve boy beyleri katılmaktadır; demek ki boy beyleri yönetimde söz sahibidir ve önemli işlerde danışma yoluna gidilmektedir. İkinci adımda törenin niteliğine bakılır: töre yeni durumlar karşısında kurultayda yeniden düzenlenebildiğine göre durağan değil, değişebilen bir hukuktur. Bu yüzden törenin yeni durumlara uyarlanmadığı yargısı bilgilerle çelişir ve söylenemez.

Çeldiriciler: Hukuk kurallarının ihtiyaca göre yenilenebildiği, törenin kurultayda yeniden düzenlenebilmesinden doğrudan çıkar. Boy beylerinin söz sahibi olduğu, toygunlar arasında sayılmalarından anlaşılır. Danışma geleneği, devlet işlerinin bir mecliste görüşülmesinden çıkarılır. Hükümdarın halkı doyurup giydirmekle yükümlü olması, halkın refahından sorumlu tutulduğunu gösterir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 107

  • İslam medeniyetinin doğuşu (Hz. Muhammed, dört halife, Emevi-Abbasi)
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Hicret eden bir Müslüman şunları anlatır: “Mekke'den hiçbir şey getirmeden geldik. Burada her birimiz bir Medineli Müslümanla kardeş ilan edildik; onlar evlerini ve hurmalıklarını bizimle bölüştü. Artık kimse bize hangi kabileden olduğumuzu sormuyordu.”

Bu sözlere göre aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

  1. A

    Kardeşliğin Mekke kervanlarıyla ticareti düzenlemek için kurulduğuna

  2. B

    Ensarın mallarını Mekke'de bırakıp göç edenler olduğuna

  3. C

    Göç edenlerin Medine'yi kısa süreli bir barınak saydığına

  4. D

    Kabile bağı yerine din bağına dayanan bir toplum düzeninin kurulmaya başlandığına

    Doğru cevap
  5. E

    Bu kardeşliğin hicretten önce Mekke'de kurulduğuna

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adımda anlatılan gelişme belirlenir: Mekke'den göç eden muhacirlerin her birinin Medineli Müslümanlardan, yani ensardan biriyle kardeş ilan edilmesi, hicretten sonra Medine'de gerçekleştirilen muhacir-ensar kardeşliğidir. İkinci adımda bu gelişmenin topluma ve devlet yapısına etkisi çıkarılır: ensar ev ve hurmalıklarını muhacirlerle paylaşmış, anlatıcıya göre kişinin hangi kabileden olduğu önemini yitirmiştir. Böylece Arap toplumunda belirleyici olan kabile bağlılığının yerini inanç ortaklığı almaya başlamış; Medine'de kurulan İslam devletinin temeli olan ümmet anlayışı güçlenmiştir. Bu yüzden kabile bağı yerine din bağına dayanan bir toplum düzeninin kurulmaya başladığı sonucuna ulaşılır.

Çeldiriciler: Anlatıcı ticaretten değil ev ve hurmalıkların paylaşılmasından söz eder; kardeşliği kervan ticaretine bağlamak, Medine dönemindeki düzenlemeleri yalnızca ticari amaçlı saymaktır. Mallarını Mekke'de bırakıp göç edenler muhacirdir; ensar, onları karşılayan Medineli Müslümanlardır. Ev ve toprakların paylaşılması kalıcı bir yerleşmeyi gösterir; Medine'yi kısa süreli bir barınak saymak bu paylaşımla bağdaşmaz. Kardeş ilan edilme, anlatıcının Medine'ye geldikten sonra yaşadığı bir olaydır; hicretten önce Mekke'de kurulmuş olamaz.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 108

  • Türklerin İslamiyet'i kabulü ve ilk Türk-İslam devletleri
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Gazneli Mahmut, Karahanlılarla birlikte Samanoğulları Devleti'ne son vermiş, Abbasi halifesine bağlılığını bildirmiş, sultan unvanını kullanmış ve Şii Büveyhoğullarıyla mücadele etmiştir.

Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?

  1. A

    Bizans'a karşı Anadolu'nun kapılarını açtığına

    Doğru cevap
  2. B

    Hükümdarlığını güçlü bir unvanla vurguladığına

  3. C

    Bir Türk devletiyle ortak hareket ettiğine

  4. D

    Sünni halifeliği desteklediğine

  5. E

    Mezhep farkının siyasi rekabeti etkilediğine

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adımda metindeki icraatlar okunur: Samanoğullarına Karahanlılarla birlikte son verilmesi, Abbasi halifesine bağlılık, sultan unvanının kullanılması ve Şii Büveyhoğullarıyla mücadele. İkinci adımda her yargı bu bilgilerle sınanır. Metinde Bizans'tan ya da Anadolu'dan hiç söz edilmez; Anadolu'nun kapılarını açan gelişme Büyük Selçukluların 1071'deki Malazgirt zaferidir. Bu yüzden Gazneli Mahmut'un Bizans'a karşı Anadolu'nun kapılarını açtığı sonucuna bu bilgilerle ulaşılamaz.

Çeldiriciler: Abbasi halifesine bağlılık bildirmesi Sünni halifeliği desteklediğini gösterir. Sultan unvanını kullanması hükümdarlığını güçlü bir unvanla vurguladığına işaret eder. Samanoğullarına Karahanlılarla birlikte son vermesi bir Türk devletiyle ortak hareket ettiğini gösterir. Sünni halifeye bağlı kalıp Şii bir hanedanla mücadele etmesi, mezhep farkının siyasi rekabete yansıdığını düşündürür.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 109

  • Osmanlı: kuruluş ve yükseliş (1302-1595), siyaset ve ordu
  • Orta
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Doğu Anadolu'da ve Kuzey Irak'ta bazı toprakların Osmanlı Devleti'ne katılması

  2. II.

    Anadolu'daki Safevi tehlikesinin bir süre için ortadan kalkması

  3. III.

    Halifeliğin Osmanlı Devleti'ne geçmesi

Osmanlı Devleti ile Safevi Devleti arasında 1514 yılında yapılan Çaldıran Savaşı'nı Yavuz Sultan Selim kazanmıştır.

Aşağıdakilerden hangileri bu savaşın sonuçları arasında gösterilebilir?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız III

  3. C

    I ve II

    Doğru cevap
  4. D

    I ve III

  5. E

    II ve III

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adımda öncüllerdeki gelişmeler tek tek ilgili savaşla eşleştirilir. Çaldıran zaferiyle Doğu Anadolu'nun ve Kuzey Irak'ın bir bölümü Osmanlı topraklarına katılmış, İpek Yolu üzerindeki Tebriz de kısa bir süre için alınmıştır; birinci öncül doğrudur. Şah İsmail'in yenilmesiyle Anadolu'daki Safevi tehlikesi bir süre için ortadan kalkmıştır; ikinci öncül de doğrudur. İkinci adımda üçüncü öncül sınanır: halifelik, Mısır seferi sırasında 1517'deki Ridaniye zaferinden sonra Memlûklerin yıkılmasıyla Osmanlılara geçmiştir, Çaldıran'ın sonucu değildir. Doğru bileşim birinci ve ikinci öncüldür.

Çeldiriciler: Halifeliğin geçişini içeren bileşimler, Memlûklere karşı kazanılan zaferin sonucunu Çaldıran'a yükler. Yalnızca toprak kazanımını gören bileşim, Safevi tehlikesinin kırılmasını gözden kaçırır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 110

  • Devrimler çağı, denge siyaseti (1774-1914), XIX-XX. yy sosyo-ekonomik hayat
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

Kırım Savaşı'nın ardından 1856'da yapılan bir düzenlemeyle Osmanlı Devleti, Avrupa devletler hukukundan yararlanma hakkı elde etmiş ve toprak bütünlüğü büyük devletlerin güvencesine alınmıştır.

Bu gelişme aşağıdakilerden hangisiyle gerçekleşmiştir?

  1. A

    Viyana Kongresi

  2. B

    Hünkâr İskelesi Antlaşması

  3. C

    Londra Boğazlar Sözleşmesi

  4. D

    Paris Antlaşması

    Doğru cevap
  5. E

    Ayastefanos Antlaşması

Doğru cevap: D

Çözüm

Kırım Savaşı'nı sona erdiren 1856 Paris Antlaşması ile Osmanlı Devleti bir Avrupa devleti sayılmış, Avrupa devletler hukukundan yararlanma hakkı kazanmış ve toprak bütünlüğü imzacı büyük devletlerin güvencesine alınmıştır. Savaşın adı ve 1856 tarihi bu antlaşmayı tek başına belirler.

Çeldiriciler: Viyana Kongresi 1815'te Napolyon savaşlarından sonra Avrupa'nın düzenini kurmuştur ve Osmanlı bu kongreye katılmamıştır. Hünkâr İskelesi Antlaşması 1833'te Rusya ile yapılmış, Boğazları Rusya lehine düzenlemiştir. Londra Boğazlar Sözleşmesi 1841'de Boğazları uluslararası bir denetime bağlamıştır. Ayastefanos Antlaşması 1878'de 93 Harbi'nden sonra Rusya ile imzalanmış ve Osmanlı aleyhine ağır şartlar getirmiştir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 111

  • Millî Mücadele (hazırlık, kongreler, cepheler, TBMM)
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Millî Mücadele'nin hazırlık döneminde Amasya'da yayımlanan bir genelgede şu düşünceler yer almıştır: “Yurdun geleceği tehlikededir ve İstanbul'daki yönetim üzerine düşen görevi yapamamaktadır. Bu durumda ülkeyi kurtaracak güç, milletin kendi iradesi ve kararlılığıdır.”

Bu ifadelerle aşağıdakilerden hangisinin amaçlandığı söylenebilir?

  1. A

    Manda ve himayenin kesin olarak reddedilmesi

  2. B

    Kurtuluşun millî iradeye dayandırılması

    Doğru cevap
  3. C

    Düzenli ordunun kurulmasının ilan edilmesi

  4. D

    Temsil Heyeti'nin bütün yurdu temsil etmesi

  5. E

    Saltanatın kaldırılmasının kararlaştırılması

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adımda belge tanınır: hazırlık döneminde Amasya'dan yayımlanan genelge Amasya Genelgesi'dir. İkinci adımda ifadenin dayandığı ilke belirlenir: İstanbul yönetiminin görevini yapamadığı söylenip kurtuluşun milletin iradesine ve kararlılığına bağlanması, millî egemenlik anlayışının ilk açık yansımasıdır. Üçüncü adımda bu ilke seçeneklerle eşleştirilir; amaçlanan, kurtuluşun millî iradeye dayandırılmasıdır.

Çeldiriciler: Manda ve himayenin reddi alıntıda geçmez; bu karar Erzurum ve Sivas kongrelerinde açıkça alınmıştır. Alıntı askerî bir örgütlenmeden söz etmez; düzenli ordu TBMM döneminde kurulmuştur. Temsil Heyeti'nin bütün yurdu temsil etmesi Sivas Kongresi'nin kararıdır. Saltanatın kaldırılması 1922'de TBMM tarafından yapılmıştır ve alıntıda böyle bir hedef yoktur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 112

  • Millî Mücadele (hazırlık, kongreler, cepheler, TBMM)
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Mondros Ateşkesi'nden sonra Kurtuluş Savaşı'nın örgütlenme sürecinde yayımlanan belgeler, toplanan kongreler ve yapılan görüşmeler birçok ilke sahne olmuştur.

Bu süreçle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

  1. A

    Havza Genelgesi - İşgallerin mitinglerle protesto edilmesinin ilk kez istenmesi

  2. B

    Amasya Genelgesi - Ulusal bir kongre çağrısının ilk kez yapılması

  3. C

    Erzurum Kongresi - Manda ve himayenin ilk kez reddedilmesi

  4. D

    Sivas Kongresi - Temsil Heyeti'nin İstanbul Hükûmetince ilk kez resmen tanınması

    Doğru cevap
  5. E

    Sivas Kongresi - Toplanış bakımından ulusal nitelik taşıyan ilk kongre olması

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adımda her gelişme, örgütlenme sürecindeki sırasına göre ilgili ilkle eşleştirilir. Havza Genelgesi halktan işgalleri mitinglerle protesto etmesini isteyerek millî bilinci uyandırmaya yönelmiştir. Amasya Genelgesi, yurdun her yerinden delegelerin katılacağı bir kongrenin Sivas'ta toplanmasını ilk kez duyurmuştur. Erzurum Kongresi'nde manda ve himaye ilk kez reddedilmiş, Sivas Kongresi ise bütün yurttan delegelerin katıldığı, toplanış bakımından ulusal ilk kongre olmuştur. İkinci adımda yanlış eşleştirme ayıklanır: İstanbul Hükûmeti, Temsil Heyeti'ni Sivas Kongresi'nde değil, ondan sonra yapılan Amasya Görüşmeleri'nde ilk kez resmen muhatap kabul etmiştir. Sivas Kongresi'nin ardından Damat Ferit Hükûmeti'nin çekilmesi Temsil Heyeti'nin bir siyasi başarısıdır, fakat resmî tanınma değildir. Bu nedenle resmî tanınmayı Sivas Kongresi'ne bağlayan eşleştirme yanlıştır.

Yanlış seçenekler: Mitinglerle protesto çağrısının Havza Genelgesi'ne bağlanması doğrudur; bunu yanlış saymak, halkı harekete geçiren ilk adımı daha sonraki belgelere yüklemektir. Ulusal kongre çağrısı Amasya Genelgesi'ne aittir; Sivas'ta toplanacak kongre bu genelgeyle duyurulmuştur. Manda ve himayenin ilk reddi Erzurum Kongresi'nde gerçekleşmiştir; bu kararı Sivas'a yüklemek iki kongrenin sırasını karıştırmaktır. Sivas Kongresi'ni ulusal ilk kongre saymak doğrudur; onu bölgesel bir toplantı sanmak, Erzurum ile Sivas'ın katılım farkını gözden kaçırmaktır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 113

  • Millî Mücadele (hazırlık, kongreler, cepheler, TBMM)
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Manda ve himayenin kabul edilmemesi

  2. II.

    İrade-i Milliye adlı bir gazetenin çıkarılması

  3. III.

    Ali Fuat Paşa'nın Batı Cephesi Komutanlığına atanması

Doğu illerinin temsilcileriyle toplanan Erzurum Kongresi'nde alınan kararların çoğu, kısa süre sonra yurdun farklı bölgelerinden gelen delegelerle toplanan Sivas Kongresi'nde de benimsenmiştir. Sivas'ta bunlara yeni kararlar da eklenmiştir.

Aşağıdakilerden hangileri Erzurum Kongresi'nde bulunmayıp Sivas Kongresi'nde alınan kararlar arasındadır?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız II

  3. C

    I ve II

  4. D

    II ve III

    Doğru cevap
  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adımda her öncülün hangi kongreye ait olduğu belirlenir. Manda ve himayenin kabul edilmemesi önce Erzurum Kongresi'nde kararlaştırılmış, Sivas'ta yeniden benimsenmiştir; yani bu karar iki kongrede de vardır. İrade-i Milliye gazetesinin çıkarılması ve Ali Fuat Paşa'nın Batı Cephesi Komutanlığına getirilmesi ise Sivas Kongresi'nin kararlarıdır. İkinci adımda kökteki ölçüt uygulanır: Erzurum'da bulunmayıp yalnızca Sivas'ta alınan kararlar ikinci ve üçüncü öncüldür.

Çeldiriciler: Birinci öncülü içeren bileşimler, Erzurum'da alınıp Sivas'ta tekrarlanan bir kararı yalnızca Sivas'a ait sanır ya da bölgesel kongrenin kararını ulusal kongreye özgü sayar. Yalnızca ikinci öncülü seçmek, Batı Cephesi'ne ilişkin atamanın da Sivas'ta yapıldığını gözden kaçırarak bileşimi eksik kurar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 114

  • Atatürkçülük ve Türk inkılabı (Cumhuriyet, inkılaplar, ilkeler)
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Bir delegenin hatıralarından: “1923 Şubatında İzmir'deki kongreye çiftçiler, tüccarlar, sanayiciler ve işçiler kendi temsilcilerini gönderdi. Salondakiler, cephede kazanılan zaferin, yerli üretim güçlenmedikçe ve ülkenin kaynakları milletin elinde olmadıkça eksik kalacağını söylüyordu.”

Bu aktarmaya göre kongre ile ilgili aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

  1. A

    Cumhuriyet'in ilanından sonra toplandığına

  2. B

    Yabancı sermayeye dayalı kalkınmanın benimsendiğine

  3. C

    Tarım kesiminin temsilcileriyle sınırlı kaldığına

  4. D

    Siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla tamamlanmasının hedeflendiğine

    Doğru cevap
  5. E

    Saltanatın kaldırılmasına karar verdiğine

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adımda kongre tanınır: 1923 Şubatında İzmir'de farklı ekonomik kesimlerin temsilcileriyle toplanan kongre İzmir İktisat Kongresi'dir. İkinci adımda konuşulan hedef belirlenir: yerli üretimin güçlendirilmesi ve ülke kaynaklarının millete ait olması, Misak-ı İktisadi kararlarının özü olan millî ekonomi anlayışıdır. Üçüncü adımda bu hedef zaferle ilişkilendirilir: askerî zaferin ekonomide de tamamlanması gerektiği düşüncesi, siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla bütünlenmesinin hedeflendiğini gösterir.

Çeldiriciler: Kongre 1923 Şubatında toplanmıştır; Cumhuriyet ise 29 Ekim 1923'te ilan edilmiştir, yani kongre ilandan öncedir. Kaynakların milletin elinde olması vurgusu yabancı sermayeye dayalı bir kalkınma anlayışıyla bağdaşmaz. Kongreye tüccar, sanayici ve işçiler de katıldığından yalnız tarım kesimiyle sınırlı değildir. Saltanat Kasım 1922'de TBMM kararıyla kaldırılmıştır; aktarmada böyle bir siyasi karardan söz edilmez.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 115

  • Biyoçeşitlilik, ekosistem, madde döngüleri
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Bir araştırma gemisi, aynı enlemde biri kıyıya yakın sığ sularda, diğeri kıyıdan yüzlerce kilometre uzaktaki açık denizde bulunan iki istasyonda örnekleme yapmıştır. Kıyıya yakın istasyonda plankton ve balık türü sayısının açık denizdekinden belirgin biçimde fazla olduğu belirlenmiştir.

Bu farkın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    Açık denizde su sıcaklığının yıl boyunca daha düşük olması

  2. B

    Kıyı sularının akarsuların taşıdığı besin maddelerince zengin olması

    Doğru cevap
  3. C

    Açık denizde tuzluluk oranının canlı yaşamını sınırlayacak kadar yüksek olması

  4. D

    Açık denizde güneş ışığının daha derinlere ulaşabilmesi

  5. E

    Kıyı sularının göllerdeki gibi durgun ve tatlı olması

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: Denizel ekosistemlerde üreticiler fitoplanktonlardır ve bunların çoğalması için ışığın yanında azot, fosfor gibi besin tuzları gerekir. Kıyı sularına akarsular karadan aşındırdıkları besin maddelerini taşır; sığ kıyılarda dalga ve akıntılar dipteki besinleri de yüzeye karıştırır. Açık denizin yüzey suları ise bu besinlerden yoksundur. İkinci adım: Besin tuzlarının bol olduğu kıyıda fitoplankton çoğalır, onunla beslenen zooplankton ve balıklar da artar; böylece besin zinciri zenginleşir ve tür sayısı yükselir. Bu yüzden farkın temel nedeni kıyı sularının akarsuların taşıdığı besin maddelerince zengin olmasıdır.

Çeldiriciler: İki istasyon aynı enlemde olduğundan farkı su sıcaklığıyla açıklamak yerinde değildir. Açık okyanusta tuzluluk ortalama değerlere yakındır ve canlı yaşamını engelleyecek düzeyde değildir; tuzluluğu tek neden saymak yanlıştır. Işığın açık denizde derine ulaşması üretimi artıracak bir etkendir, açık denizin daha fakir olmasını açıklamaz. Kıyı suları tuzlu deniz suyudur; onları göl gibi tatlı ve durgun bir ortam saymak denizel ekosistemi karasal su ekosistemiyle karıştırmaktır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 116

  • Nüfus: piramit, nüfus politikaları, göç
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Nüfus bilimciler, toplumların tarıma dayalı yaşamdan sanayi ve hizmet ekonomisine geçerken doğum ve ölüm hızlarında yaşadığı değişimi dört evreli bir modelle inceler. Bu modelde her evrenin nüfus yapısı ve artış hızı belirgin biçimde farklılaşır.

Bu modelin evreleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

  1. A

    İlk evrede salgın ve kıtlıklar ölümleri yüksek tuttuğundan doğal artış düşük kalır.

  2. B

    İkinci evrede tıbbi gelişmelerle ölüm hızı gerilerken doğurganlık yüksek seyreder.

  3. C

    Üçüncü evrede kentleşmenin etkisiyle doğum hızı azalmaya başlar.

  4. D

    Doğal artış hızı, en düşük düzeyine üçüncü evrede ulaşır.

    Doğru cevap
  5. E

    Son evrede doğum ve ölüm hızları düşük düzeyde birbirine yaklaşır.

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Dört evreli modelde doğal artış hızı, doğum hızı ile ölüm hızı arasındaki farktan doğar. İlk evrede her iki hız da yüksektir ve birbirini büyük ölçüde götürdüğü için doğal artış düşüktür. İkinci evrede beslenme, aşı ve hijyen koşulları iyileşir; ölüm hızı hızla düşerken doğum hızı yüksek kaldığından fark açılır ve artış en hızlı bu evrede yaşanır. Üçüncü evrede kentleşme, kadının eğitime ve iş hayatına katılması gibi etkenlerle doğum hızı da düşmeye başlar; fark daralır ama doğal artış hâlâ belirgindir. Son evrede iki hız da düşük düzeyde dengelenir ve doğal artış sıfıra yaklaşır.

İkinci adım: Seçenekler bu özelliklerle karşılaştırıldığında, doğal artış hızının en düşük düzeyine üçüncü evrede ulaştığını ileri süren yargı modelle çelişir. Üçüncü evrede doğum ile ölüm arasındaki fark hâlâ açıktır; en düşük artış son evreye aittir. Bu yüzden söylenemeyecek yargı budur.

Çeldiriciler: İlk evrede salgın ve kıtlıkların ölümleri yüksek tutması, yüksek doğumları dengelediği için doğal artışın düşük kalması doğrudur. İkinci evrede ölüm hızının gerilemesi ve doğurganlığın yüksek seyretmesi bu evrenin tanımıdır. Üçüncü evrede doğum hızının azalmaya başlaması, bu evreyi ikinci evreden ayıran temel özelliktir. Son evrede doğum ve ölüm hızlarının düşük düzeyde birbirine yaklaşması da modelle uyumludur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 117

  • Ekonomik faaliyetler, doğal kaynaklar, enerji, ulaşım, turizm, bölgesel kalkınma
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    I numaralı satırdaki eşleştirme

  2. II.

    II numaralı satırdaki eşleştirme

  3. III.

    III numaralı satırdaki eşleştirme

  4. IV.

    IV numaralı satırdaki eşleştirme

  5. V.

    V numaralı satırdaki eşleştirme

Türkiye'de çıkarılan bazı madenler ile bu madenlerin çıkarıldığı başlıca sahalar, tabloda her satıra bir maden ve bir saha gelecek biçimde eşleştirilmiştir.

Tablodaki eşleştirmelerden hangileri doğrudur?

Tablo: beş maden ve sahası. I bor, Kırka (Eskişehir); II demir, Divriği (Sivas); III bakır, Uşak; IV krom, Guleman (Elazığ); V boksit, Zonguldak.
  1. A

    I ve II

  2. B

    I, II ve IV

    Doğru cevap
  3. C

    I, III ve IV

  4. D

    II, IV ve V

  5. E

    I, II, III ve IV

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: Tablodaki satırlar tek tek okunur. Türkiye bor rezervinin önemli bir kısmı Eskişehir'in Kırka sahasındadır; bor ile Kırka eşleştirmesi doğrudur. Sivas'ın Divriği ilçesi ülkenin en önemli demir sahalarındandır; demir ile Divriği eşleştirmesi doğrudur. Elazığ'daki Guleman, krom madeninin başlıca sahasıdır; bu eşleştirme de doğrudur. İkinci adım: Bakırın başlıca sahaları Artvin (Murgul), Kastamonu (Küre) ve Elazığ (Maden) çevresidir; Uşak bakırla değil, altın madenciliğiyle bilinir. Boksitin başlıca sahası Konya-Seydişehir'dir; Zonguldak ise taş kömürü havzasıdır. Bu iki satır yanlış eşleştirilmiştir. Üçüncü adım: Doğru eşleştirmeler I, II ve IV numaralı satırlardır.

Çeldiriciler: Yalnız I ve II'yi seçmek Guleman'ın krom sahası olduğunu gözden kaçırmaktır. I, III ve IV bileşimi bakırı Uşak'la eşleştirmeyi doğru saymaktan ve demir-Divriği eşleştirmesini dışarıda bırakmaktan doğar. II, IV ve V bileşimi boru Kırka yerine Divriği gibi başka bir sahaya bağlamaktan ve boksiti Zonguldak'ta sanmaktan kaynaklanır. I, II, III ve IV bileşimi doğru satırları bulduğu hâlde bakırı Uşak'la eşleştirmeyi de doğru saymaktır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 118

  • Küresel ortam: kültür bölgeleri, medeniyetler, ticaret yolları, örgütler, gelişmişlik
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Almanya'nın Ruhr Havzası'nda taş kömürü yataklarının yakınında demir-çelik fabrikalarının kurulması

  2. II.

    Norveç'te akarsular üzerindeki santrallerden elde edilen ucuz elektrikle alüminyum üretilmesi

  3. III.

    Singapur'da liman, bankacılık ve finans hizmetlerinin ekonominin temelini oluşturması

Dünyanın farklı bölgelerinde gelişen ekonomik faaliyetlerin bir kısmı, bulundukları yerin doğal kaynaklarına bağlıdır; bir kısmı ise sermaye, teknoloji ve konum gibi beşerî etkenlerle gelişmiştir. Aşağıda bu tür ekonomik faaliyetlere üç örnek verilmiştir.

Bu ekonomik faaliyetlerden hangileri doğrudan bir doğal kaynağa dayanır?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız III

  3. C

    I ve II

    Doğru cevap
  4. D

    I ve III

  5. E

    II ve III

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: Her faaliyetin hangi etkene bağlı geliştiği belirlenir. Ruhr Havzası'nda demir-çelik sanayisi, yüksek fırınlar için gereken taş kömürünün yerinde çıkarılmasıyla gelişmiştir; bu faaliyet bir yer altı kaynağına dayanır. Norveç'te alüminyum üretimi çok fazla elektrik ister; ülkenin engebeli yer şekilleri ve bol yağışla beslenen akarsuları ucuz hidroelektrik sağlar, yani faaliyet su kaynağına ve enerji potansiyeline bağlıdır. İkinci adım: Singapur'un liman, bankacılık ve finans hizmetleri ise Malakka Boğazı üzerindeki konumuna, sermaye birikimine ve nitelikli iş gücüne dayanır; burada belirleyici olan doğal bir kaynak değil, beşerî ve konuma bağlı etkenlerdir. Bu nedenle doğrudan doğal kaynağa dayanan faaliyetler I ve II'dir.

Çeldiriciler: Yalnız I'i seçmek, hidroelektriğin bir doğal kaynak olan akarsu potansiyeline dayandığını görmemek ve santralin etkisini enerji üretimiyle sınırlı saymaktır. Singapur'u içeren bileşimler, ticaret ve finansın bir doğal kaynağa dayandığı yanılgısından doğar. II ve III bileşimi ise Ruhr sanayisini yalnız sermaye ve iş gücü gibi beşerî etkenlerle açıklayıp kömür yataklarını gözden kaçırmaktır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 119

  • Küresel ortam: kültür bölgeleri, medeniyetler, ticaret yolları, örgütler, gelişmişlik
  • Orta
  • Şekilli soru

Tabloda bazı ülkelerin öne çıkan ekonomik özellikleri ile dış ticaretteki başlıca bağlantıları verilmiştir. Ülkelerden birinin adı tabloda "?" ile gösterilmiştir.

Tablodaki bilgiler dikkate alındığında "?" ile gösterilen ülke aşağıdakilerden hangisidir?

Tablo: ülke, öne çıkan özellik, başlıca bağlantı. Hollanda: sera ürünleri, çiçek; Rotterdam limanı. Gizli ülke (?): demir, kömür ve yün; Doğu Asya limanları. Japonya: hammadde ithalatı; Pasifik yolları. Mısır: Süveyş Kanalı gelirleri.
  1. A

    Hollanda

  2. B

    Japonya

  3. C

    Kanada

  4. D

    Arjantin

  5. E

    Avustralya

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adım: Tablonun ilgili satırı okunur. Gizlenen ülke demir, kömür ve yün gibi hammadde ihraç etmekte, ürünlerini Doğu Asya limanlarına göndermektedir. İkinci adım: Bu üç ürünü birlikte büyük miktarda ihraç eden ve en büyük alıcıları Çin, Japonya ve Güney Kore olan ülke Avustralya'dır. Batı Avustralya'daki demir yatakları, doğudaki kömür havzaları ve geniş otlaklardaki koyunculuk bu ihracatın kaynağıdır; ülkenin Asya-Pasifik'e yakınlığı da ticaretini Doğu Asya'ya yöneltir. Bu nedenle soru işaretiyle gösterilen ülke Avustralya'dır.

Çeldiriciler: Japonya bir alt satırdadır ve bu hammaddelerin ithalatçısıdır; komşu satırdaki ülkeyi seçmek bu yanılgıdan doğar. Hollanda'nın ihracatı sera ürünleri ve çiçek gibi tarım ürünleridir; bunu hammadde ihracatı sanmak yanlıştır. Kanada'nın dış ticareti büyük ölçüde Kuzey Amerika ve Avrupa'ya yönelir; Avustralya'nın alıcılarını Avrupa ya da Atlantik ülkeleri saymak bu seçeneğe götürür. Arjantin tarım ve hayvancılık ürünleri ihraç etse de demir cevheri ve kömür ihracatçısı değildir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 120

  • Çevre ve toplum: afetler, çevre sorunları, iklim değişikliği, sürdürülebilirlik
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

İç Anadolu'daki bir ovada son otuz yılda sulak alanlar daralmış, kuyular giderek derinleştirilmiş ve yer yer obruklar oluşmaya başlamıştır. Uzmanlar bu tablonun ardında doğal ve beşerî etkenlerin birlikte işlediğini belirtmektedir.

Aşağıdakilerden hangisi bu ovadaki su sorununu artıran etkenlerden biri değildir?

  1. A

    Arıtılmış atık suyun yeşil alan sulamasında yeniden kullanılması

    Doğru cevap
  2. B

    Tarla kuyularından, akiferin beslenmesini aşan miktarda su çekilmesi

  3. C

    Kış yağışlarının azalıp yaz buharlaşmasının şiddetlenmesi

  4. D

    Su isteği yüksek ürünlerin geniş alanlarda vahşi sulamayla yetiştirilmesi

  5. E

    Kent şebekelerinde kaçak ve kayıp oranının yüksek olması

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: Bir havzada su sorunu, kullanılabilir suyun azalması ya da çekilen suyun kaynağın yenilenme hızını aşmasıyla büyür. Yağışın azalması ve buharlaşmanın artması gibi doğal etkenler suyun arzını düşürür; kontrolsüz kuyu çekimi, savurgan sulama ve şebeke kayıpları gibi beşerî etkenler ise talebi ve israfı artırır. Ovadaki obrukların oluşması, yeraltı su seviyesinin hızla düştüğünü gösterir.

İkinci adım: Seçenekler bu ölçütle sınandığında, arıtılmış atık suyun yeşil alan sulamasında yeniden kullanılması temiz su kaynaklarından yapılan çekimi azaltır. Bu uygulama suyun döngüde tekrar değerlendirilmesini sağlayan sürdürülebilir bir yöntemdir; su sorununu artırmaz, tersine hafifletir.

Çeldiriciler: Kuyulardan akiferin beslenmesini aşan miktarda su çekilmesi, taban suyunu düşürerek obrukların doğrudan nedenlerinden biri olur. Kuraklık yalnız sıcaklıkla açıklanamaz; kış yağışlarının azalması beslenmeyi, yaz buharlaşmasının artması da yüzey sularını eksiltir. Su isteği yüksek ürünlerin vahşi sulamayla yetiştirilmesi, tarımın zaten en büyük olan su tüketim payını büyütür. Kent şebekelerindeki kaçak ve kayıplar, kaynaktan alınan suyun önemli bir bölümünü kullanılmadan yitirtir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 121

  • Tarih ve zaman
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Kasabaya ait kadı sicillerini, vakıf kayıtlarını ve dönemin seyahatnamelerini karşılaştırarak bilgi toplamıştır.

  2. II.

    Kadınların mahkemeye başvurma biçimlerini bugünkü hukuk anlayışıyla ölçerek dönemi geri kalmış diye nitelendirmiştir.

  3. III.

    Kasabadaki vergi düzenini, o yüzyılın ekonomik koşullarını ve yürürlükteki uygulamaları göz önünde tutarak yorumlamıştır.

  4. IV.

    Bir tüccarın ailesine yazdığı tek mektuba dayanarak kasaba halkının tamamının yoksul olduğu hükmüne varmıştır.

XVIII. yüzyılda bir Anadolu kasabasında gündelik hayatı inceleyen bir araştırmacı, çalışması boyunca aşağıdaki tutumları sergilemiştir.

Bu tutumlardan hangileri tarih biliminin yöntemine uygundur?

  1. A

    I ve II

  2. B

    I ve III

    Doğru cevap
  3. C

    III ve IV

  4. D

    I, II ve III

  5. E

    I, III ve IV

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: Tarih, insanın faaliyetlerini ve eserlerini kaynaklara dayanarak inceler. Kadı sicillerini, vakıf kayıtlarını ve seyahatnameleri karşılaştırmak, bilginin farklı kaynaklarla sınanması demektir; I yönteme uygundur. İkinci adım: Tarihî bilgi kendi döneminin şartlarına göre değerlendirilir. Vergi düzenini o yüzyılın ekonomik koşulları içinde yorumlamak bu ilkeye uyar; III uygundur. Mahkemeye başvurma biçimlerini bugünün hukuk anlayışıyla ölçüp dönemi geri kalmış saymak ise günümüz değerleriyle yargılamaktır; II uygun değildir. Üçüncü adım: Tek bir mektuptan kasabanın tamamı hakkında kesin hüküm çıkarmak, kaynakların karşılaştırılması ve eleştirilmesi gereğine aykırıdır; IV uygun değildir. Yönteme uygun tutumlar I ve III'tür.

Çeldiriciler: 'I ve II' ile 'I, II ve III' bileşimleri, dönemi günümüzün ölçüleriyle yargılayan II'yi yönteme uygun sayar. 'I, III ve IV' ile 'III ve IV' bileşimleri, tek bir belgeye dayanan kesin yargıyı (IV) kabul eder; 'III ve IV' ayrıca kaynak karşılaştırmasını (I) dışarıda bırakarak kanaate dayalı bir çalışmayı onaylamış olur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 122

  • İlk ve Orta Çağlarda Türk dünyası
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Bir müzedeki zaman şeridinde 552 yılı için şu not yer almaktadır: "Bumin, kendisine bağlı boyları toplayarak o güne kadar vergi verdikleri topluluğu yendi ve İl Kağan unvanını aldı."

Notta sözü edilen gelişmeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

  1. A

    Türk adı, Avar egemenliğini yıkan bir devletle resmîleşmiştir.

    Doğru cevap
  2. B

    Kurulan devlet Çin egemenliğinden kurtulma mücadelesiyle doğmuştur.

  3. C

    Türk adı ilk kez Asya Hun Devleti'nin resmî adı olarak kullanılmıştır.

  4. D

    Devletin doğu ve batı olarak ikiye ayrılması bu gelişmeyle gerçekleşmiştir.

  5. E

    Kurulan devlet, merkezini Uygurlardan devraldığı Ötüken'e taşımıştır.

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: 552'de Bumin'in boyları birleştirip İl Kağan unvanını alması, Kök Türk Devleti'nin kuruluşudur. Bu devlet, Türk adını taşıyan ilk devlettir ve Türk adı onunla resmî bir kimlik kazanmıştır. İkinci adım: Bumin'in yendiği ve Türklerin o güne kadar vergi verdiği topluluk Avarlardır (Juan-juanlar). Böylece Türk adı, Avar hâkimiyetine son verilerek kurulan bir devletle resmîleşmiştir.

Çeldiriciler: Asya Hun Devleti Türk adını resmî ad olarak taşımamıştır; bu adın resmî kullanımı Kök Türklerle başlar. Devlet Çin'e karşı değil, Avarlara karşı bir mücadeleyle kurulmuştur. Doğu ve batı olarak bölünme kuruluştan yaklaşık otuz yıl sonra yaşanmıştır; kuruluş tarihiyle karıştırılmamalıdır. Ötüken, Kök Türklerin kendi merkezidir; Uygurlar bu çevreyi daha sonra, Kök Türklerin ardından merkez edinmiştir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 123

  • Beylikten devlete Osmanlı siyaseti (1302-1453)
  • Orta
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Osmanlı hükümdarları arasında sultan unvanı ilk kez kullanılmıştır.

  2. II.

    İlk Osmanlı medresesi Bursa'da açılmıştır.

  3. III.

    Devlet işlerinin görüşüldüğü ilk divan teşkilatı oluşturulmuştur.

Osmanlı Beyliği'nin Bursa'yı alarak başkent yaptığı hükümdar dönemine ait olarak verilen aşağıdaki bilgilerden hangileri doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız III

  3. C

    I ve II

  4. D

    I ve III

    Doğru cevap
  5. E

    II ve III

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: Bursa 1326'da alınıp başkent yapılmıştır; bu, Orhan Bey dönemidir. İkinci adım: Orhan Bey, Osmanlı hükümdarları arasında sultan unvanını ilk kullanan kişidir; I doğrudur. İlk divan teşkilatı da onun döneminde kurulmuştur; III doğrudur. Bu dönemde ilk medrese açılmıştır, ancak yeri Bursa değil İznik'tir; II yanlıştır. Doğru öncüller I ve III'tür.

Çeldiriciler: 'Yalnız I' bileşimi ilk divanı sonraki bir döneme, örneğin I. Murat'a bağlayan öğrencinin seçimidir. 'I ve II' ile 'II ve III' bileşimleri ilk medresenin Bursa'da açıldığını sanmaktan doğar; 'II ve III' ayrıca sultan unvanını Osman Bey'e yükler. 'Yalnız III' bileşimi de sultan unvanının Orhan Bey'le başladığını gözden kaçırır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 124

  • Sultan ve Osmanlı merkez teşkilatı
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Bir vakanüvis, İstanbul'u alan hükümdarın çıkardığı kanunnameyi şöyle anlatır: "Hünkâr, devlet erkânının divanda oturuş sırasını, vezirlerin ve defterdarların görevlerini yazdırdı; bazı suçların cezalarını da ekletti. Artık ülke, hanedanın ortak malı değil, padişahın malı sayılıyordu."

Bu anlatımdan hareketle aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

  1. A

    Merkezî otorite güçlendirilmiştir.

    Doğru cevap
  2. B

    Anlatılan düzenlemeler I. Murat dönemine aittir.

  3. C

    Kanunname suç ve ceza hükümlerinden ibarettir.

  4. D

    Düzenlemeler yerel beylerin yetkisini artırmıştır.

  5. E

    Kanunname Divan-ı Hümayun'un kuruluş belgesidir.

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: İstanbul'u alan hükümdar Fatih Sultan Mehmet'tir; "ülke padişahın malıdır" anlayışı da onun dönemiyle pekişmiştir. İkinci adım: Anlatımdaki üç unsur, Fatih kanunnamesinin üç bölümüyle örtüşür: oturuş sırası protokolü, görev tanımları devlet teşkilatını, cezalar da suç hükümlerini gösterir. Üçüncü adım: Görevlerin ve törenlerin padişahça belirlenmesi, ülkenin yalnız padişaha ait sayılmasıyla birleşince yönetimin tek merkezde toplandığı sonucu çıkar. Bu nedenle düzenlemelerle merkezî otoritenin güçlendirildiğine ulaşılır.

Çeldiriciler: Ülkenin padişaha ait sayılması ve İstanbul'u alan hükümdar vurgusu, anlatımı I. Murat'a değil Fatih'e bağlar. Kanunnamenin suç ve cezalardan ibaret olduğu söylenemez, çünkü anlatım protokol ve görev düzenlemelerini de sayar. Yerel beylerin yetkisinin arttığı yargısı, anlatımın merkeze vurgu yapan özüne terstir. Divan-ı Hümayun Orhan Bey döneminden beri vardır; kanunname onun kuruluşunu değil, işleyişini ve protokolünü düzenler.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 125

  • Dünya gücü Osmanlı (1453-1595)
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Osmanlı Devleti'nin 1533 ve 1590 yıllarında imzaladığı, ikisi de İstanbul Antlaşması adını taşıyan antlaşmalarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

  1. A

    İkisi de Avusturya ile imzalanmıştır.

  2. B

    İkincisiyle bugünkü Türkiye-İran sınırının temeli atılmıştır.

  3. C

    Osmanlı, doğudaki en geniş sınırlarına ilkiyle ulaşmıştır.

  4. D

    İlki, Osmanlı'nın Avrupa'daki üstünlüğünü yitirdiğini gösterir.

  5. E

    İkincisiyle Osmanlı, doğuda en geniş sınırlarına ulaşmıştır.

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adım: 1533 İstanbul Antlaşması, 1532 Alman Seferi'nin ardından Avusturya ile imzalanmıştır. Bu antlaşmayla Avusturya kralı protokolde Osmanlı sadrazamına (vezir-i âzama) eşit sayılmış, böylece Osmanlı'nın Orta Avrupa'daki üstünlüğü tescil edilmiştir. İkinci adım: 1590 İstanbul (Ferhat Paşa) Antlaşması ise 1578-1590 Osmanlı-İran savaşlarını bitiren ve Safevilerle imzalanan antlaşmadır. Osmanlı, Gürcistan, Azerbaycan ve Batı İran'daki kazanımlarıyla bu antlaşmayla doğuda en geniş sınırlarına ulaşmıştır. Dolayısıyla iki antlaşma karşılaştırıldığında doğru yargı, ikincisiyle doğuda en geniş sınırlara ulaşıldığıdır.

Çeldiriciler: 'İkisi de Avusturya ile imzalanmıştır' yargısı yanlıştır; ilki Avusturya, ikincisi Safevilerle yapılmıştır. Bugünkü Türkiye-İran sınırının temeli 1590'da değil, 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması'yla atılmıştır; 1590'da çizilen sınır çok daha doğudadır ve kalıcı olmamıştır. Doğudaki en geniş sınırlara 1533'te değil 1590'da ulaşılmıştır; 1533 antlaşması Avrupa cephesiyle ilgilidir. 1533 antlaşması Avrupa'daki üstünlüğün kaybını değil kazanılmasını gösterir; Avusturya'nın protokolde padişaha denk sayılması ancak 1606 Zitvatorok Antlaşması'yla olmuştur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 126

  • Devrimler çağında değişen devlet-toplum ilişkileri
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Sultan Abdülmecid'in emriyle Sadrazam Koca Hüsrev Paşa başkanlığında Bâbıâli'de toplanan Meşveret Meclisinde hazırlığı görüşülen ve 1839'da ilan edilen belge için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

  1. A

    Âyanların padişaha imzalattığı bir sözleşmedir.

  2. B

    Modernleşmeyi devlet siyaseti yapan resmî bir belgedir.

    Doğru cevap
  3. C

    Paris Barış Antlaşması'nın bir hükmü olarak ilan edilmiştir.

  4. D

    Meclisli anayasal bir düzen kurmuştur.

  5. E

    II. Abdülhamid döneminde yürürlüğe konulmuştur.

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: Abdülmecid döneminde, Bâbıâli'de toplanan Meşveret Meclisinde hazırlığı görüşülüp 1839'da ilan edilen belge Tanzimat Fermanı'dır. İkinci adım: Tanzimat Fermanı, daha önceki dağınık yenilik girişimlerinden farklı olarak modernleşmeyi devletin resmî siyaseti hâline getirmiştir; can, mal ve namus güvenliği ile kanun önünde eşitlik gibi ilkeler padişahın taahhüdüyle ilan edilmiştir.

Çeldiriciler: Âyanların merkezle yaptığı sözleşme 1808 Sened-i İttifak'tır. Paris Barış Antlaşması'yla ilişkilendirilen belge 1856 Islahat Fermanı'dır. Meclisli anayasal düzen 1876 Kanun-ı Esasi ile kurulmuştur; Tanzimat Fermanı bir anayasa değildir. II. Abdülhamid 1876'da tahta çıkmıştır; ferman ondan çok önce, Abdülmecid döneminde ilan edilmiştir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 127

  • 20. yüzyıl başlarında Osmanlı Devleti ve dünya
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

Trablusgarp Savaşı'nda Mısır'dan geçen kara yolunun İngiltere'nin denetiminde olması ve İtalyan donanmasının denizi tutması, Osmanlı yönetimini aşağıdaki savunma yöntemlerinden hangisine yöneltmiştir?

  1. A

    Gizlice geçen subaylarla yerli halkı örgütlemeye

    Doğru cevap
  2. B

    Düzenli birlikleri gemilerle Libya kıyısına çıkarmaya

  3. C

    Balkan devletleriyle ittifak kurup İtalya'yı kuşatmaya

  4. D

    İtalyan subaylarının desteğiyle yerel direniş kurmaya

  5. E

    Düyun-ı Umumiye gelirleriyle paralı asker toplamaya

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: Bölgeye ulaşmanın iki yolu da kapalıdır; kara yolu İngiltere'nin elindeki Mısır'dan geçmekte, deniz ise güçlü İtalyan donanmasının kontrolündedir. Bu yüzden Osmanlı Devleti Trablusgarp'a düzenli ordu birlikleri ulaştıramamıştır. İkinci adım: Bu durumda Mustafa Kemal, Enver Bey ve Fethi Bey gibi genç subaylar kılık değiştirerek bölgeye gizlice geçmiş, yerli Arap kabilelerini teşkilatlandırıp İtalyanlara karşı direniş yürütmüştür. Böylece savunma, gönüllü subayların önderliğinde halkın örgütlenmesine dayanmıştır.

Çeldiriciler: Düzenli birliklerin gemilerle kıyıya çıkarılması, denizin İtalyan donanmasınca tutulduğu bilgisiyle çelişir. Balkan devletleriyle ittifak kurulmamış, tersine bu devletler 1912'de Osmanlı'ya saldırmış ve Balkan Savaşı'nın başlaması Uşi Antlaşması'yla Trablusgarp'tan çekilmeyi hızlandırmıştır. Yerel direnişi örgütleyenler İtalyan değil Osmanlı subaylarıdır. Düyun-ı Umumiye 1881'de alacaklı devletlerin borçları tahsil etmesi için kurulmuş bir idaredir; savaş için paralı asker toplama aracı olmamıştır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 128

  • Millî Mücadele
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

I. TBMM, 23 Nisan 1920'de açılmıştır. Bu bilgi, Misak-ı Millî kararlarının kabul ve ilan tarihleriyle birlikte değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

  1. A

    Misak-ı Millî, TBMM açılmadan önce kabul edilip ilan edilmiştir.

    Doğru cevap
  2. B

    Misak-ı Millî önce ilan edilmiş, ardından mecliste kabul edilmiştir.

  3. C

    Misak-ı Millî, TBMM'nin aldığı ilk kararlar arasındadır.

  4. D

    Misak-ı Millî, Sevr Antlaşması'na tepki olarak hazırlanmıştır.

  5. E

    Misak-ı Millî, Sivas Kongresi kararlarıyla aynı metindir.

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: Misak-ı Millî kararları Son Osmanlı Mebusan Meclisinde 28 Ocak 1920'de kabul edilmiş, 17 Şubat 1920'de ilan edilmiştir. İkinci adım: Bu iki tarih, TBMM'nin açıldığı 23 Nisan 1920'den öncedir. Dolayısıyla Misak-ı Millî, TBMM açılmadan önce kabul edilip ilan edilmiştir; TBMM ise bu kararları kendi mücadelesinin hedefi olarak benimsemiştir.

Çeldiriciler: TBMM'nin aldığı ilk kararlar arasında sayılması tarih sırasına aykırıdır; kararları alan Mebusan Meclisidir. Kabul ilandan yaklaşık üç hafta önce olduğu için sıra ters çevrilemez. Sevr 10 Ağustos 1920'de imzalanmıştır; Misak-ı Millî ondan aylar önce hazırlandığı için Sevr'e tepki olamaz. Sivas Kongresi kararları Misak-ı Millî'ye zemin hazırlamıştır, ancak iki metin aynı değildir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 129

  • Millî Mücadele
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Ankara'daki bir gazetecinin 12 Ağustos 1920 tarihli günlüğünde şu satırlar yer alır: "Meclis bugün de toplandı. Telgraflar, Paris yakınlarında iki gün önce imzalanan antlaşmanın altında İstanbul'dan gönderilen heyetin imzası bulunduğunu bildiriyor. Kürsüdeki mebuslar, millet adına söz söyleme hakkının artık nerede olduğunu hatırlattı."

Günlükte sözü edilen antlaşmayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

  1. A

    TBMM açılmadan önce imzalandığı için meclisin gündemine gelmemiştir.

  2. B

    Misak-ı Millî'de belirlenen sınırlarla uyumlu hükümler taşımıştır.

  3. C

    Yürürlüğe girerek Anadolu'da uygulanmaya başlanmıştır.

  4. D

    TBMM'nin gönderdiği temsilciler tarafından imzalanmıştır.

  5. E

    TBMM tanımadığı için uygulanamamıştır.

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adım: Günlük 12 Ağustos 1920 tarihlidir ve antlaşma iki gün önce, yani 10 Ağustos 1920'de imzalanmıştır; bu, Sevr Antlaşması'dır. O sırada 23 Nisan 1920'de açılan I. TBMM Ankara'da çalışmaktadır. İkinci adım: Antlaşmayı İstanbul Hükûmeti'nin heyeti imzalamıştır; TBMM'nin bu imzada payı yoktur. Üçüncü adım: Millet adına söz söyleme yetkisini kendinde gören TBMM, Sevr'i tanımamış ve imzalayanları vatan haini saymıştır. Antlaşma Osmanlı Mebusan Meclisinde de onaylanmadığından hukuken yürürlüğe girmemiş, Millî Mücadele'nin kazanılmasıyla uygulanma imkânı bulamamıştır.

Çeldiriciler: Sevr, TBMM'nin açılışından yaklaşık dört ay sonra imzalanmıştır; meclisin öncesine konamaz. Sevr, Misak-ı Millî sınırlarını hiçe sayan hükümler taşıdığı için onunla uyumlu değildir. Antlaşmanın yürürlüğe girip Anadolu'da uygulandığı yargısı, onaylanmamış ve tanınmamış olmasıyla çelişir. İmzacılar İstanbul'dan gönderilen heyettir; TBMM bu antlaşmanın tarafı olmamıştır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 130

  • Atatürkçülük ve Türk inkılabı
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Bir aile anı defterinde şu satırlar yer almaktadır: "Büyükannem 1925'te evlendiğinde, dedemin ikinci bir eş almasını engelleyen bir hüküm yoktu. Annem 1928'de evlendiğinde ise nikâhı belediye memuru kıydı ve babamın ikinci kez evlenmesi yasaktı. Annem 1930'da kasabanın belediye seçiminde ilk kez oy kullandı, 1933'te köyümüzde muhtar adayı oldu."

Bu satırlardan hareketle aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

  1. A

    Kadınlar 1930'dan itibaren milletvekili seçimlerinde de oy kullanmıştır.

  2. B

    Kadınlar muhtarlık seçimlerine belediye seçimlerinden önce katılmıştır.

  3. C

    Aile hayatındaki değişiklik ceza hukukunda yapılan bir düzenlemeyle sağlanmıştır.

  4. D

    Düzenlemeler öncelikle ekonomik hayatı düzenlemeyi amaçlamıştır.

  5. E

    Kadının ailede ve yerel yönetimde konumu güçlenmiştir.

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adım: 1925 ile 1928 arasındaki fark, 17 Şubat 1926'da kabul edilen Türk Medeni Kanunu'ndan kaynaklanır; bu kanunla resmî nikâh ve tek eşle evlilik kuralı getirilmiş, kadına boşanma hakkı tanınmıştır. İkinci adım: 1930'da belediye seçimlerinde, 1933'te muhtarlık seçimlerinde kadınlara seçme ve seçilme hakkı verilmiştir; annenin oy kullanması ve muhtar adayı olması bu haklarla açıklanır. Üçüncü adım: Aile hukukundaki eşitlik ile yerel siyasete katılma hakkı birlikte düşünüldüğünde, düzenlemelerin kadının ailede ve yerel yönetimde konumunu güçlendirdiği sonucuna ulaşılır.

Çeldiriciler: Kadınlar milletvekili seçme ve seçilme hakkını 1934'te kazanmıştır; anı defteri de yalnızca yerel seçimlerden söz eder. Muhtarlık hakkı (1933) belediye seçimlerindeki haktan (1930) sonra gelmiştir, sıra ters çevrilemez. Tek eşle evlilik ve resmî nikâh bir ceza kanunuyla değil, medeni hukukla düzenlenmiştir. Satırlar ekonomik bir düzenlemeye değil, aile ve siyasal haklara işaret eder.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 131

  • II. Dünya Savaşı sürecinde Türkiye ve dünya
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

1943'ün ocak ayında Adana'da bir araya gelen Türk ve İngiliz devlet adamları, Türkiye'nin savaştaki konumunu ve Müttefiklerden beklentilerini görüşmüştür. Bu görüşme, savaş boyunca Ankara'nın dış politikasının sınandığı duraklardan biri olmuştur.

II. Dünya Savaşı yıllarında Türkiye'nin dış politikasıyla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

  1. A

    Savaşın büyük bölümünde fiilen çatışmaya girmeden taraflar arasında denge gözeten etkin bir tarafsızlık izlemiştir.

  2. B

    Ankara Paktı'nı 1939 sonbaharında Britanya ve Fransa ile imzalamıştır.

  3. C

    Savaşa katılmayı silah ve malzeme desteği ile barış sonrasında sınırlarının güvenceye alınması koşuluna bağlamıştır.

  4. D

    Ankara Paktı'nın imzalanmasından birkaç hafta sonra Mihver Devletlerine karşı cephede çarpışmaya başlamıştır.

    Doğru cevap
  5. E

    1944 yılında Almanya'ya krom satışını kesmiş, ardından bu ülkeyle diplomatik bağlarını koparmıştır.

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adımda Ankara Paktı'nın Ekim 1939'da Britanya ve Fransa ile imzalandığı, ancak Türkiye'nin daha sonra Müttefiklerden gelen savaşa katılma çağrılarını geri çevirdiği belirlenir; Adana Görüşmesi de bu çağrıların yinelendiği ama sonuç vermediği bir buluşmadır. İkinci adımda Türkiye'nin savaşa girmeyi askerî donanım desteğine ve barış sonrası sınır güvencesine bağladığı, 1941'de Almanya ile de saldırmazlık antlaşması yaparak iki blok arasında dengeyi koruduğu görülür; pakt imzalanmış olsa da Türkiye çatışmanın dışında kalarak etkin bir tarafsızlık sürdürmüştür. Üçüncü adımda bu bilgiler karşılaştırılır: Türkiye pakttan sonra fiilen çarpışmaya girmemiş, savaşa ancak 23 Şubat 1945'te, kurulacak Birleşmiş Milletler'e kurucu üye olabilmek için Almanya ve Japonya'ya savaş ilan ederek katılmıştır. Bu nedenle pakttan birkaç hafta sonra Mihver Devletlerine karşı cephede çarpıştığını söyleyen yargı yanlıştır.

Çeldiriciler: Savaşın büyük bölümünde çatışmaya girmeden denge gözeten bir tarafsızlık izlendiğini söyleyen yargı doğrudur; Ankara Paktı bir bağ kurmuş olsa da Türkiye bu paktın gerektirdiği savaşa girmekten kaçınmış, 1941'de Almanya ile de antlaşma yapmıştır. Paktın Britanya ve Fransa ile yapıldığını söyleyen yargı doğrudur; paktı Almanya ya da SSCB ile yapılmış sanan aday bunu yanlış işaretler. Savaşa katılmanın donanım desteği ve sınır güvencesi koşuluna bağlandığı yargısı doğrudur. 1944'te krom satışının kesilip Almanya ile ilişkilerin koparıldığı yargısı da doğrudur; Nisan 1944'te krom satışı durdurulmuş, Ağustos 1944'te diplomatik ilişkiler kesilmiştir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 132

  • Biyoçeşitlilik, ekosistem ve madde döngüleri
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    K – Savan biyomu

  2. II.

    M – Çalı biyomu

  3. III.

    N – Kutup biyomu

Tabloda dört biyomun (K, L, M, N) yaklaşık enlem aralığı, iklim özelliği ve baskın bitki örtüsü verilmiştir.

Tablodaki bilgilere göre K, L, M ve N biyomlarıyla ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangileri doğrudur?

Tablo: biyom, enlem, iklim, bitki örtüsü. K: 10-20°, yaz yağışlı kış kurak, uzun otlar ve seyrek ağaç. L: 30-40°, yaz kurak kış ılık, sert yapraklı çalılar. M: 40-55°, yarı kurak, kısa boylu otlar. N: 66-90°, yıl boyu 0 °C altı, buzul.
  1. A

    Yalnız I

  2. B

    I ve II

  3. C

    I ve III

    Doğru cevap
  4. D

    II ve III

  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: K biyomu her iki yarım kürede yaklaşık 10°-20° enlemleri arasında yer alır, yazı yağışlı ve kışı kuraktır; uzun otların arasında seyrek ağaçlar bulunur. Bu özellikler savan biyomuna aittir, bu yüzden I doğrudur. İkinci adım: M biyomu yarı kurak bir iklimde görülür ve bitki örtüsünü kısa boylu otlar oluşturur. Bozkır, çayır ve preri gibi kısa ot toplulukları ılıman çayır biyomunun özelliğidir; çalı biyomu ise orta kuşağın 30°-40° enlemlerinde, yazı kurak iklimde sert yapraklı çalılarla temsil edilir ve tabloda L satırına karşılık gelir. Bu nedenle II yanlıştır. Üçüncü adım: N biyomunda sıcaklık yıl boyu 0 °C'nin altındadır ve yüzey buzul örtüsüyle kaplıdır; bu, kutup biyomudur, III doğrudur. Doğru eşleştirmeler I ve III'tür.

Çeldiriciler: 'Yalnız I' seçeneği, N satırındaki yıl boyu donma koşulunu kutup biyomuyla ilişkilendirmeyip tek doğru eşleştirmeyle yetinmekten doğar. 'I ve II' seçeneği, M satırındaki kısa boylu otları kurakçıl çalılarla karıştırır. 'II ve III' seçeneği, savanın 10°-20° enlemlerindeki konumunu çalı biyomuyla karıştırıp I'i yanlış sayar. 'I, II ve III' seçeneği ise ılıman çayırı çalı biyomu sanarak üç eşleştirmeyi birden kabul eder.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 133

  • Ekstrem olaylar ve gelecek çıkarımları
  • Orta
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Bazı bitki ve hayvan türlerinin yayılış alanları kutuplara doğru kayar.

  2. II.

    Akarsu, göl ve yer altı sularındaki rezervler artar.

  3. III.

    Birçok bölgede kış yağışlarının daha büyük bölümü kar yerine yağmur olarak düşer.

  4. IV.

    Soğuğa uyumlu türler ekvatora doğru yeni yaşam alanları kazanır.

Bir iklim raporunda, küresel sıcaklık artışının önümüzdeki on yıllarda da sürmesi durumunda yeryüzünde ortaya çıkabilecek değişikliklerle ilgili dört çıkarım yer almaktadır.

Bu çıkarımlardan hangileri iklim değişikliğine ilişkin bilimsel öngörülerle bağdaşmaz?

  1. A

    I ve II

  2. B

    II ve III

  3. C

    II ve IV

    Doğru cevap
  4. D

    III ve IV

  5. E

    I, II ve IV

Doğru cevap: C

Çözüm

Soru, öngörülerle çelişen çıkarımları arar. Birinci adım: sıcaklık arttıkça türler uygun sıcaklık koşullarını izleyerek yüksek enlemlere, yani kutuplara doğru yayılış alanı değiştirir; I öngörüyle uyumludur. Aynı nedenle soğuğa uyumlu türlerin ekvatora doğru yeni alan kazanması beklenmez, bu türlerin alanı daralır; IV öngörüyle bağdaşmaz. İkinci adım: ısınma buharlaşmayı artırır ve kar örtüsünü azaltır; bu da akarsu, göl ve yer altı su rezervlerini azaltır. Rezervlerin artacağını söyleyen II bağdaşmaz. Yükselen sıcaklıklar nedeniyle yağışın kar yerine yağmur biçiminde düşmesi beklendiğinden III öngörüyle uyumludur. Bağdaşmayan çıkarımlar II ve IV'tür.

Çeldiriciler: 'I ve II' seçeneği, türlerin kutuplara doğru kaymasını yanlış sayar ve IV'teki ekvatora doğru yayılmayı gözden kaçırır. 'II ve III' seçeneği, kar yağışının artacağını düşünerek III'ü çelişkili sayar. 'III ve IV' seçeneği, su rezervlerinin artacağını doğru kabul eder. 'I, II ve IV' seçeneği ise doğru olan kutuplara doğru alan değişikliğini de çelişkiler arasına katar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 134

  • Üretim-dağıtım-tüketim ve doğal kaynaklar
  • Kolay
  • Öncüllü soru
  1. I.
    1. ve 19. yüzyıl – Kömür – Sanayi Devrimi
  2. II.
    1. yüzyıl başı ve ortası – Petrol – İçten yanmalı motorun yaygınlaşması
  3. III.
    1. ve 19. yüzyıl – Petrol – Buharlı makinelerin yayılması

Sanayileşme sürecinde farklı dönemlerde öne çıkan enerji kaynakları, üretim ve ulaşım teknolojilerindeki gelişmelerle birlikte büyük ölçüde değişmiştir.

Bu süreçle ilgili aşağıdaki dönem, enerji kaynağı ve gelişme eşleştirmelerinden hangileri doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    I ve II

    Doğru cevap
  3. C

    I ve III

  4. D

    II ve III

  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: 18. ve 19. yüzyılda sanayinin başlıca enerji kaynağı kömürdür; buharlı makineler kömürle çalışmış ve bu dönem Sanayi Devrimi ile anılmıştır. Bu nedenle I doğrudur. İkinci adım: 20. yüzyılın başından ortasına kadar petrol öne çıkmış, bu kaynak içten yanmalı motorların otomobil ve uçaklarda yaygınlaşmasıyla birlikte kullanılmıştır; II doğrudur. III ise 18. ve 19. yüzyılı petrolle eşleştirir; oysa buharlı makinelerin yayıldığı bu dönemin enerji kaynağı kömürdür, III yanlıştır. Doğru eşleştirmeler I ve II'dir.

Çeldiriciler: 'Yalnız I' seçeneği, içten yanmalı motor ile petrol arasındaki bağı atlayıp doğru iki öncülden birini eksik bırakır. 'I ve III' seçeneği, Sanayi Devrimi dönemini petrolle eşleştiren III'ü doğru sayar. 'II ve III' seçeneği, dönemleri ve kaynakları ters sıralayarak kömür dönemini dışarıda bırakır. 'I, II ve III' seçeneği ise III'teki dönem-kaynak hatasını fark etmez.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 135

  • Tarım
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    K ve N alanlarında intansif (modern) tarım yöntemi uygulanmaktadır.

  2. II.

    L alanında üretimin doğal koşullara bağımlılığı K alanındakinden fazladır.

  3. III.

    Toplam ürün miktarının en fazla olduğu alanda intansif tarım yapılmaktadır.

Tabloda dört tarım alanının (K, L, M, N) ekili alan büyüklüğü, uygulanan tarımsal girdiler ve birim alandan elde edilen ortalama verim verilmiştir.

Tablodaki bilgilere göre bu alanlarla ilgili aşağıdaki yorumlardan hangileri doğrudur?

Tablo: alan, ekili alan (ha), sulama, gübre, sertifikalı tohum, verim (ton/ha). K: 150, düzenli, var, var, 7,6. L: 1200, yok, yok, yok, 1,8. M: 400, düzensiz, az, yok, 3,1. N: 90, düzenli, var, var, 8,4.
  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız II

  3. C

    Yalnız III

  4. D

    I ve II

    Doğru cevap
  5. E

    I ve III

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: sulama, gübreleme ve kaliteli tohum gibi bilimsel girdilerin birlikte kullanıldığı tarıma intansif (modern) tarım denir. Tabloda K ve N alanlarında düzenli sulama, gübreleme ve sertifikalı tohum bulunur; verimleri de 7,6 ve 8,4 ton/ha ile en yüksektir. I doğrudur. İkinci adım: L alanında hiçbir girdi kullanılmaz ve verim 1,8 ton/ha'dır; bu, ekstansif tarımdır. Girdileri yetersiz olan ekstansif tarım yağış ve sıcaklık gibi doğal koşullara daha bağımlıdır, bu yüzden II doğrudur. Üçüncü adım: toplam ürün, ekili alan ile verimin çarpımıdır. K: 150 × 7,6 = 1140 ton; L: 1200 × 1,8 = 2160 ton; M: 400 × 3,1 = 1240 ton; N: 90 × 8,4 = 756 ton. En fazla ürün, ekstansif tarımın yapıldığı L alanından alınır; III yanlıştır. Doğru yorumlar I ve II'dir.

Çeldiriciler: 'Yalnız I' seçeneği, L alanının doğal koşullara bağımlılığını gösteren II'yi atlar. 'Yalnız II' seçeneği, girdileri tam olan K ve N alanlarını intansif saymaz. 'Yalnız III' seçeneği, en yüksek birim alan verimini en yüksek toplam üretimle karıştırır. 'I ve III' seçeneği de ekili alan büyüklüğünü hesaba katmadan yüksek verimli alanın toplam üretimde de önde olduğunu varsayar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 136

  • Nüfus politikaları, şehirler ve kır yerleşmeleri
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Cumhuriyet'in ilanından önceki savaşlar Türkiye'de ciddi nüfus kayıplarına neden olmuştur. İzlenen politikalarla 1960'lı yılların başında nüfus yaklaşık iki katına ulaşmış, ardından hızlı nüfus artışının ekonomik kalkınmayı zorlaştırdığı görüşü ağırlık kazanmıştır.

Bu görüşün benimsendiği dönemde aşağıdakilerden hangisi uygulanmıştır?

  1. A

    Çok çocuklu ailelere ödül ve vergi kolaylığı sağlanarak doğumlar teşvik edilmiştir.

  2. B

    Yurt dışındaki işçilerin geri dönüşü özendirilerek ülke nüfusunun artırılması amaçlanmıştır.

  3. C

    Toplam nüfusu azaltmak için aile başına doğum sayısına yasal bir üst sınır getirilmiştir.

  4. D

    Savaş kayıplarını gidermek amacıyla evlenme yaşı düşürülerek erken evlilik desteklenmiştir.

  5. E

    Nüfus artışını destekleyen yasal düzenlemeler kaldırılmış, yurt dışına işçi göçü özendirilmiştir.

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adım: savaşların yol açtığı nüfus kaybı nedeniyle Cumhuriyet'in ilk döneminde (1923-1965) nüfusu artırmaya yönelik politikalar izlenmiş ve 1960'ların başında nüfus yaklaşık iki katına çıkmıştır. İkinci adım: bu noktadan sonra hızlı artışın kalkınmayı yavaşlattığı düşüncesiyle 1965-1980 döneminde nüfus artış hızını düşürmeyi amaçlayan bir politikaya geçilmiştir. Üçüncü adım: bu dönemde nüfus artışını özendiren yasal düzenlemeler kaldırılmış ve yurt dışına işçi göçü desteklenmiştir. Bu nedenle doğru cevap, yasal düzenlemelerin kaldırılması ve dış göçün özendirilmesidir.

Çeldiriciler: Çok çocuklu ailelere ödül ve vergi kolaylığı sağlanması, nüfusu artırmayı amaçlayan önceki döneme aittir; dönemleri ters sıralamaktan doğar. Evlenme yaşının düşürülmesi de savaş kayıplarını gidermeye yönelik önceki dönemin önlemidir. Yurt dışındaki işçilerin geri dönüşünün özendirilmesi, dış göçü nüfus artırma aracı gibi görür; oysa bu dönemde dış göç özendirilmiştir. Doğum sayısına yasal üst sınır getirilmesi ise artış hızını düşürmeyi toplam nüfusu azaltmakla eş tutar; Türkiye böyle bir sınırlama uygulamamıştır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 137

  • Şehirleşme, göç, sanayi ve bölgesel kalkınma
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Kırsal kesimden yoğun göç alan büyük şehirlerde nüfusun kısa sürede hızla artması, son yıllarda çeşitli sorunlara yol açmaktadır.

Aşağıdakilerden hangisi bu şehirlerde göçün doğurduğu sorunlardan biri değildir?

  1. A

    Çevredeki tarım ve orman arazilerinin konut alanına dönüşmesi

  2. B

    Genç nüfusun ayrılmasıyla yaşlı nüfus oranının yükselmesi

    Doğru cevap
  3. C

    İş arayanların artmasıyla işsizliğin büyümesi

  4. D

    Hava ve su kirliliğinin artması

  5. E

    Su ve kanalizasyon gibi altyapı hizmetlerinin yetersiz kalması

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: göç alan şehirlerde nüfus, konut, iş ve hizmet kapasitesinden hızlı arttığı için plansız yerleşme, altyapı hizmetlerinin aksaması, işsizlik, çevre kirliliği ve çevredeki tarım ve orman arazilerinin yerleşime açılması gibi sorunlar ortaya çıkar. İkinci adım: genç ve çalışma çağındaki nüfusun ayrılmasıyla yaşlı nüfus oranının yükselmesi ise göç alan şehirde değil, göç veren kırsal alanda görülen bir durumdur. Bu nedenle aranan seçenek yaşlı nüfus oranının yükselmesidir.

Çeldiriciler: Tarım ve orman arazilerinin konut alanına dönüşmesi, şehrin artan nüfusu barındırmak için çevresine yayılmasının sonucudur. İşsizliğin büyümesi, göç edenlerin şehirde iş araması nedeniyle göç alan yerin sorunudur. Hava ve su kirliliği yalnız sanayiden değil, artan nüfusun ısınma, ulaşım ve atık yükünden de kaynaklanır. Altyapı hizmetlerinin yetersiz kalması da nüfusun azalmasıyla değil, hızlı artışıyla ilgilidir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 138

  • Kültür bölgeleri ve medeniyetler
  • Kolay
  • Öncüllü soru
  1. I.

    Dil, büyük kültür bölgelerini birbirinden ayırmada öne çıkan ögelerden biridir.

  2. II.

    Din, büyük kültür bölgelerinin belirlenmesinde ön plana çıkan bir ögedir.

  3. III.

    İklim tipi, büyük kültür bölgelerinin sınırlarını belirleyen temel kültür ögesidir.

Dünya üzerinde büyük kültür bölgeleri belirlenirken toplumları birbirine bağlayan ve onları diğer toplumlardan ayıran ortak değerler esas alınır.

Bu bölgelerin sınırlarının çizilmesinde öne çıkan ögelerle ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız III

  3. C

    I ve II

    Doğru cevap
  4. D

    I ve III

  5. E

    II ve III

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adım: kültür, bir toplumun tutum, davranış, örf ve âdetleri gibi maddi ve manevi değerlerinin bütünüdür; bu nedenle kültür bölgeleri insan yapımı değerlere göre ayrılır. İkinci adım: büyük kültür bölgeleri oluşturulurken bu değerler içinde en çok dil ve din öne çıkar; I ve II doğrudur. İklim tipi ise doğal bir etkendir; yaşam biçimini etkileyebilse de bir kültür ögesi değildir ve kültür bölgelerinin sınırlarını belirleyen temel ölçüt sayılmaz. III yanlıştır. Doğru yargılar I ve II'dir.

Çeldiriciler: 'Yalnız I' seçeneği, dinin kültür bölgelerinin belirlenmesindeki önemini görmezden gelir. 'Yalnız III' seçeneği, doğal bir etken olan iklimi kültür ögesi sayar ve dil ile dini dışarıda bırakır. 'I ve III' seçeneği, iklimi kültür ögesi sayarken dini önemsiz kabul eder. 'II ve III' seçeneği ise dili atlayıp iklimi kültür ölçütü olarak kabul eder.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 139

  • Hizmet sektörü, ulaşım, ticaret ve turizm
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Ekonomisi uzun süre tarım ürünleri ihracatına dayanan bir ülkede, kıyı ve tarihî alanlara yapılan yatırımlarla yabancı ziyaretçi sayısı on yılda üç katına çıkmış ve turizm en hızlı büyüyen sektör hâline gelmiştir.

Bu gelişmenin ülke ekonomisine doğrudan katkısı aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    Döviz girdisini artırarak dış ticaret açığının azalmasına yardım etmesi

    Doğru cevap
  2. B

    Fabrika üretimini doğrudan artırarak sanayi ihracatını büyütmesi

  3. C

    Yabancı ziyaretçi harcamalarıyla dış ticaret açığını büyütmesi

  4. D

    Gelirini büyük ölçüde yurt içi tatilcilerin harcamalarından sağlaması

  5. E

    Tarım ürünlerinin dünya fiyatlarını yükselterek tarım gelirini artırması

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adım: bu ülkede artan gelir yabancı ziyaretçilerden gelmektedir; yabancı turistin ülkede yaptığı harcama, mal ihracatı gibi ülkeye döviz kazandırır. İkinci adım: döviz girdisinin artması, ithalat ile ihracat arasındaki farkın, yani dış ticaret açığının kapanmasına katkı sağlar. Turizm ayrıca konaklama, ulaşım ve hizmet alanlarında istihdam yaratarak işsizliği azaltabilir; ancak soruda sorulan en doğrudan ekonomik katkı döviz girdisidir.

Çeldiriciler: Fabrika üretiminin doğrudan artması, turizmi sanayi üretimi gibi görmekten doğar; turizm bir hizmet sektörüdür. Dış ticaret açığının büyümesi, yabancı ziyaretçi harcamasını döviz çıkışı sanan ters bir okumadır. Gelirin büyük ölçüde yurt içi tatilcilerden sağlanması, ziyaretçilerin yabancı olduğu bilgisiyle çelişir. Tarım ürünlerinin dünya fiyatlarının yükselmesi ise turizm gelirini tarım gelirine bağlar; turizmdeki artış dünya tarım fiyatlarını belirlemez.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 140

  • Jeopolitik konum, Türk kültür bölgeleri, gelişmişlik
  • Zor
  • Şekilli soru

Grafikte, bir yıl içinde Türkiye'ye gelen yabancı ziyaretçilerin dört bölge grubuna göre dağılımı temsilî değerlerle gösterilmiştir.

Grafik ve bu bölgelerle Türkiye arasındaki kültürel bağlar birlikte değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

Sütun grafiği: bir yılda Türkiye'ye gelen ziyaretçiler, bin kişi. Balkanlar 3400, Kafkaslar 2900, Orta Asya 1100, Orta Doğu 2300.
  1. A

    Dil ve tarih yakınlığı bulunan Kafkaslardan gelen ziyaretçi sayısı Balkanlardan fazladır.

  2. B

    Osmanlı mirasına dayalı bağların bulunduğu Balkanlar, en çok ziyaretçi gelen bölgedir.

    Doğru cevap
  3. C

    Ortak dil ve kültür bağları, Orta Asya'dan gelen ziyaretçi sayısını en yüksek düzeye çıkarmıştır.

  4. D

    Orta Doğudan gelen ziyaretçi sayısı, Kafkaslardan gelen ziyaretçi sayısını geçmiştir.

  5. E

    Kültürel bağların etkisi bulunmadığı için bölgelerden gelen ziyaretçi sayıları birbirine yakındır.

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adım: grafikte en uzun sütun Balkanlara aittir; bu bölge grubundan gelen ziyaretçi sayısı Kafkaslar, Orta Doğu ve Orta Asya'dan fazladır. İkinci adım: Türkiye ile Balkanlar arasındaki kültürel bağ Osmanlı mirasına dayanır ve kültürel yakınlık turizmi ve insan hareketliliğini kolaylaştırır. Grafikteki sıralama ile bu bilgi birlikte, Osmanlı mirasıyla bağlı Balkanların en çok ziyaretçi gönderen bölge grubu olduğu yorumunu doğrular.

Çeldiriciler: Kafkaslardan gelen ziyaretçinin Balkanlardan fazla olduğu yorumu iki sütunun sırasını ters okur; Kafkaslarla dil ve tarih yakınlığı doğru olsa da sayısı Balkanlardan azdır. Orta Asya'dan gelen ziyaretçinin en yüksek düzeyde olduğu yorumu, kültürel yakınlığı tek belirleyici sayar; oysa Orta Asya grafikteki en kısa sütundur ve uzaklık da ziyaretçi sayısını etkiler. Orta Doğudan gelen ziyaretçinin Kafkasları geçtiği yorumu grafikle çelişir. Ziyaretçi sayılarının birbirine yakın olduğu ve kültürel bağların etkisiz kaldığı yorumu da hem sütunlar arasındaki büyük farka hem de kültürel yakınlığın insan hareketliliğini kolaylaştırdığı bilgisine aykırıdır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 141

  • Çevre sorunları, kaynak kullanımı, sürdürülebilirlik
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Bir belediyenin planlama toplantısında, sulama kuyularının sayısının hızla arttığı bir ovada yer altı su seviyesinin her yıl düştüğü ve tarlalarda ani çöküntü çukurlarının oluşmaya başladığı bildirilmiştir.

Bu tehlikeyi azaltmak için önerilen aşağıdaki önlemlerden hangisi uygun değildir?

  1. A

    Ruhsatsız açılan sulama kuyularının kapatılması

  2. B

    Salma sulama yerine damla sulama yönteminin yaygınlaştırılması

  3. C

    Su ihtiyacı az olan ürünlerin ekiminin desteklenmesi

  4. D

    Ova tabanındaki derelerin beton kanala alınması

    Doğru cevap
  5. E

    Kuyulardan çekilen suyun sayaçla izlenip sınırlandırılması

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adım: ovada yer altı su seviyesinin sürekli düşmesi ve tarlalarda ani çöküntü çukurlarının açılması, obruk tehlikesini gösterir. İkinci adım: bu tehlikeyi doğuran beşerî etken, sulama için yer altından aşırı su çekilmesidir; boşalan boşluklar üstteki toprağın çökmesine yol açar. Üçüncü adım: riski azaltan önlemler ya çekilen suyu azaltır ya da yer altı suyunun beslenmesini artırır. Ova tabanındaki derelerin beton kanala alınması, yağış ve dere sularını ovadan hızla uzaklaştırarak suyun toprağa sızmasını engeller ve yer altı suyunun beslenmesini azaltır; bu nedenle obruk riskini azaltmaz, tersine artırabilir. Aranan önlem budur.

Çeldiriciler: Ruhsatsız kuyuların kapatılması çekilen su miktarını doğrudan azaltır. Damla sulamaya geçilmesi aynı ürün için gereken suyu düşürür. Su ihtiyacı az olan ürünlerin desteklenmesi sulama talebini azaltır. Çekilen suyun sayaçla izlenip sınırlandırılması da aşırı su çekimini kontrol altına alır. Bu dört önlem, obruğu yalnız kayaç yapısına bağlayan bir okumayla gereksiz görülebilir; oysa hepsi tehlikeyi doğuran beşerî etkeni hedef alır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 142

  • Çevre yönetimi ve ortak miras
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Uluslararası çevre anlaşmaları, çevre sorunlarının sınır ötesi etkileri nedeniyle devletlerin iş birliğini düzenleyen hukuki araçlardır. Bu alandaki önemli adımlardan biri Rio Konferansıdır.

Rio Konferansı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

  1. A

    Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi, canlı türlerini korumaya yönelik olarak bu konferans sırasında imzaya açılmıştır.

  2. B

    Konferans, ulusların çevreye duyarlı ve sürdürülebilir yönetim biçimleri benimsemesi açısından önemli bir adım olmuştur.

  3. C

    Çölleşme ile mücadele, bu konferansta ele alınan ve uluslararası sözleşmeye konu olan çevre başlıklarından biridir.

  4. D

    Ramsar Sözleşmesi, sulak alanları korumaya yönelik olarak bu konferans sırasında imzaya açılmıştır.

    Doğru cevap
  5. E

    İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi, küresel iklim sorunlarına karşı bu konferans sırasında imzaya açılmıştır.

Doğru cevap: D

Çözüm

Rio Konferansı, ulusların çevreye duyarlı ve sürdürülebilir yönetim biçimleri benimsemesi bakımından önemli bir adım sayılır. Konferans sırasında Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi, Birleşmiş Milletler Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi ve Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi imzaya açılmıştır.

Ramsar Sözleşmesi ise sulak alanların korunmasını ve sürdürülebilir kullanımını amaçlar; ancak Rio Konferansının değil, ondan çok önce (1971) imzalanan ayrı bir sözleşmenin konusudur. Bu nedenle Ramsar Sözleşmesinin Rio Konferansı sırasında imzaya açıldığını söyleyen ifade yanlıştır.

Çeldiriciler. Biyolojik çeşitlilik sözleşmesini Stockholm Konferansına bağlayan, iklim değişikliği çerçeve sözleşmesini 1997 tarihli Kyoto Protokolü ile karıştıran ya da çölleşme sözleşmesini Rio dışında sanan öğrenci bu doğru ifadeleri yanlış sanır. Sürdürülebilir yönetim vurgusu da konferansın bilinen bir sonucudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 143

  • MÖ 6. yy - MS 2. yy felsefesi
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Bir gezgin, günlerce bir ırmağın kıyısında oturup akan suyu izledikten sonra defterine şunları yazar: “Dün ayağımı soktuğum su çoktan denize karışmış, bugün önümden başka bir su akıyor; ırmak aynı adı taşısa da bir an bile aynı kalmıyor. Gece gündüze, kış yaza, sıcak soğuğa dönüşüyor; karşıtlar birbiriyle çekişiyor ve düzen de bu çekişmeden doğuyor. Kalıcılık duygusu bir yanılgı, varlığın asıl niteliği durmaksızın oluş. Yine de bu akış gelişigüzel değil; her şey, ölçüyü koruyan evrensel bir yasaya göre değişiyor.”

Gezginin defterindeki görüş, aşağıdaki düşünürlerden hangisinin görüşüyle örtüşür?

  1. A

    Thales

  2. B

    Parmenides

  3. C

    Empedokles

  4. D

    Herakleitos

    Doğru cevap
  5. E

    Aristoteles

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adımda defterdeki ilke belirlenir: gezgine göre varlığın temel niteliği sürekli oluş ve değişmedir; kalıcılık bir yanılgıdır. İkinci adımda bu değişmenin karşıtların çekişmesinden doğduğu ve gelişigüzel olmayıp evrensel bir yasaya (logos) bağlı olduğu görülür. Değişmeyi varlığın özü sayan, karşıtların birliğini ve her şeyi yöneten logosu öne süren İlk Çağ düşünürü Herakleitos'tur; ırmak örneği de onun her şeyin aktığı düşüncesini anlatır.

Çeldiriciler: 'Parmenides' tam tersini savunur; ona göre değişme duyuların yanılgısıdır, gerçek varlık bir ve değişmezdir. 'Thales' varlığın ilk maddesini su sayar; parçadaki su yalnızca değişmeyi gösteren bir örnektir, ilke olarak sunulmaz. 'Empedokles' tek bir ilke yerine dört öğeyi ve onları birleştirip ayıran sevgi ile nefreti temel alır. 'Aristoteles' doğa filozoflarından sonra gelen ve varlığı madde-form, dört neden kavramlarıyla açıklayan sistem filozofudur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 144

  • 20. yy felsefesi
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Karl Popper'a göre bir kuramı bilimsel kılan, onu destekleyen gözlemlerin çokluğu değildir. Isıtılan binlerce metal parçasının genleştiğini görmek “Bütün metaller ısıtılınca genleşir.” genellemesini kesinleştirmez; ısıtıldığında büzüldüğü gözlenen tek bir metal ise bu genellemeyi çürütmeye yeter. Bu yüzden bilim insanı, kuramını hangi gözlemin yanlışlayacağını önceden açıkça söyleyebilmeli ve onu çürütmeye yönelik sınamalara sunmalıdır. Bu sınamalardan geçen kuram kesin doğru sayılmaz, yalnızca şimdilik ayakta kalmış olur. Olabilecek her durumu açıkladığını ileri süren, hiçbir gözlemle çatışmayan bir öğreti ise güçlü değil, bilim dışıdır.

Bu parçaya göre aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

  1. A

    Gözleme dayanan genellemelerin bilimsel bir değeri yoktur.

  2. B

    Bilimsel bir kuram, onu çürütebilecek gözlemlere açık olmalıdır.

    Doğru cevap
  3. C

    Eleştiriye açık kurumlar, toplumun özgürlüğünü korur.

  4. D

    Bir önerme, gözlemle doğrulandıkça kesin bilgiye dönüşür.

  5. E

    Bir kuram, sınamalardan geçtiği için bilimsel nitelik kazanır.

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adımda Popper'ın tezi bulunur: bir kuramı bilimsel yapan, yanlışlanabilir olmasıdır; hangi gözlemin onu çürüteceği önceden söylenebilmelidir. İkinci adımda gerekçe ile sonuç ayrılır: gerekçe, sayısız destekleyici gözlemin genellemeyi kesinleştirememesi ama tek bir aykırı gözlemin onu çürütebilmesidir; sonuç ise sınamalardan geçen kuramın yalnızca geçici olarak kabul edilmesidir. Her durumu açıklayıp hiçbir gözlemle çatışmayan öğretinin bilim dışı sayılması da aynı ölçütü doğrular. Bu nedenle parçadan, bilimsel bir kuramın onu çürütebilecek gözlemlere açık olması gerektiği yargısına ulaşılır.

Çeldiriciler: 'Eleştiriye açık kurumlar, toplumun özgürlüğünü korur.' yargısı Popper'ın açık toplum düşüncesine aittir ama parçada bu konu yoktur. 'Bir kuram, sınamalardan geçtiği için bilimsel nitelik kazanır.' yargısı sonucu neden gibi sunar; parçaya göre kuram sınamaya girmeden önce yanlışlanabilir olduğu için bilimseldir, sınamadan geçmek ona yalnızca geçici bir dayanıklılık kazandırır. 'Gözleme dayanan genellemelerin bilimsel bir değeri yoktur.' yargısı parçayı aşırı genelleştirir; gözlem kuramları sınamanın aracıdır. 'Bir önerme, gözlemle doğrulandıkça kesin bilgiye dönüşür.' yargısı Popper'ın karşı çıktığı doğrulamacı görüştür.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 145

  • Psikoloji bilimini tanıyalım
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Öfke üzerine yazılmış iki metni karşılaştıran bir okur şu notu düşer: “İlk metnin yazarı, öfkeyi insan doğası üzerine yürüttüğü düşüncelerden hareketle açıklıyor ve öfkenin aklın tutkulara yenilmesi olduğunu savunuyor; ancak bu sonucu kendi iç gözlemi ve akıl yürütmesi dışında bir şeyle desteklemiyor. İkinci metnin yazarı ise yüz katılımcıyı aynı engelleyici durumla karşılaştırmış; kalp atımlarını, yüz ifadelerini ve katılımcıların kendi bildirdikleri duyguları ölçmüş, başka araştırmacıların da aynı düzeneği kurup sonuçları sınayabileceğini belirtmiş.”

Bu parçaya göre ikinci yazarın temsil ettiği psikolojiyi felsefeden ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    İnsanın neden öfkelendiği sorusuyla ilgilenmemesi

  2. B

    Zihni, düşünsel çıkarımla varılan genel ilkelerle açıklaması

  3. C

    Açıklamalarını gözlem ve ölçümle sınanabilen verilere dayandırması

    Doğru cevap
  4. D

    Duygu ve düşünce gibi iç süreçleri konusu dışında tutması

  5. E

    Felsefeyle aynı soruları sorduğu için onun yöntemini kullanması

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adımda iki yazarın yöntemi ayrılır: ilk yazar sonucuna akıl yürütme ve iç gözlemle ulaşır, ikinci yazar ise aynı durumu birçok katılımcıda gözler, bedensel ve duygusal tepkileri ölçer. İkinci adımda bu yöntemler alanlarla eşleştirilir: düşünsel çıkarıma dayanan açıklama felsefeye, gözlem ve ölçüme dayanan açıklama psikolojiye aittir. Üçüncü adımda ikinci yazarın, başka araştırmacıların aynı düzeneği kurup sonuçları sınayabileceğini söylemesi nesnelliği gösterir. Bu yüzden psikolojiyi felsefeden ayıran özellik, açıklamalarını gözlem ve ölçümle sınanabilen verilere dayandırmasıdır.

Çeldiriciler: 'İnsanın neden öfkelendiği sorusuyla ilgilenmemesi' yanlıştır; iki yazar da öfkeyi açıklamaya çalışır, psikoloji de insan davranışını açıklamayı amaçlar. 'Zihni, düşünsel çıkarımla varılan genel ilkelerle açıklaması' ilk yazarın yani felsefenin yoludur. 'Duygu ve düşünce gibi iç süreçleri konusu dışında tutması' parçayla çelişir; ikinci yazar katılımcıların bildirdiği duyguları da ölçmüştür. 'Felsefeyle aynı soruları sorduğu için onun yöntemini kullanması' konu benzerliğini yöntem benzerliği sanmaktır; parçada sorular ortak, yöntemler farklıdır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 146

  • Psikolojinin temel süreçleri
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Açlık, susuzluk ve uyku gibi doğuştan gelen güdülerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

  1. A

    Organizmanın fizyolojik bir ihtiyacından kaynaklanır.

  2. B

    Aynı türün bireylerinde ortak olarak görülür.

  3. C

    Hem insanlarda hem de hayvanlarda bulunur.

  4. D

    Doyurulma biçimleri kültürden kültüre değişebilir.

  5. E

    Daha önce ödüllendirilen davranışlar yoluyla öğrenilir.

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adımda doğuştan gelen (birincil, fizyolojik) güdülerin özellikleri hatırlanır: organizmanın bedensel bir eksikliğinden ya da ihtiyacından doğarlar, öğrenilmezler, türün bireylerinde ortaktırlar ve insanlarla birlikte hayvanlarda da görülürler. İkinci adımda seçenekler bu özelliklerle karşılaştırılır. Ödüllendirilen davranışın tekrarlanması pekiştirmeyle öğrenmedir; öğrenme yoluyla kazanılan güdüler sonradan edinilmiş (toplumsal, psikolojik) güdülerdir. Bu yüzden doğuştan gelen güdülerin ödüllendirilen davranışlar yoluyla öğrenildiği söylenemez.

Çeldiriciler: 'Doyurulma biçimleri kültürden kültüre değişebilir.' doğrudur; açlık güdüsü doğuştan gelir ama neyin, ne zaman ve nasıl yeneceği öğrenilir, bu ayrımı kaçıran aday bu seçeneği işaretler. 'Hem insanlarda hem de hayvanlarda bulunur.' doğrudur; bu güdüleri yalnız insana özgü sanan aday yanılır. 'Organizmanın fizyolojik bir ihtiyacından kaynaklanır.' ve 'Aynı türün bireylerinde ortak olarak görülür.' de bu güdülerin temel özellikleridir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 147

  • Öğrenme, bellek ve düşünme
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Bahçesindeki domates fidelerinden güneş alanların daha hızlı büyüdüğünü, aynı durumun biber ve patlıcan fidelerinde de görüldüğünü fark eden bir çiftçi, yeterince ışık alan bitkilerin daha hızlı büyüdüğü sonucuna varır.

Çiftçinin bu sonuca ulaşırken kullandığı düşünme biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    Tek tek gözlemlerden genel bir yargıya varan tümevarım

    Doğru cevap
  2. B

    Genel bir yargıdan tek tek durumlara inen tümdengelim

  3. C

    Bir özelliği öbür özelliklerinden ayırarak ele alan soyutlama

  4. D

    Benzer nesneleri ortak bir ad altında toplayan kavram oluşturma

  5. E

    İki durumun benzerliğinden yola çıkıp birinin özelliğini öbürüne aktaran analoji

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adımda çiftçinin yaptığı zihinsel işlem belirlenir: domates, biber ve patlıcan fidelerine ilişkin ayrı ayrı gözlemlerden yola çıkar. İkinci adımda işlemin yönü saptanır: bu tek tek gözlemlerden, ışık alan bütün bitkileri kapsayan genel bir yargıya ulaşır. Özelden genele giden bu akıl yürütme tümevarımdır.

Çeldiriciler: 'Genel bir yargıdan tek tek durumlara inen tümdengelim' yönü tersine çevirir; çiftçi genel bir ilkeden başlamaz, genel yargıya ulaşır. 'Bir özelliği öbür özelliklerinden ayırarak ele alan soyutlama' kavram oluşturmanın bir aşamasıdır, bir akıl yürütme değildir. 'Benzer nesneleri ortak bir ad altında toplayan kavram oluşturma' burada yapılmaz; çiftçi yeni bir ad üretmez, bitkiler hakkında bir yargıya varır. 'İki durumun benzerliğinden yola çıkıp birinin özelliğini öbürüne aktaran analoji' tek bir durumdan başka tek bir duruma geçer; çiftçi ise birçok gözlemden genel bir sonuca varmıştır.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 148

  • Ruh sağlığının temelleri
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Sınava üç hafta kalan bir aday, ilk günlerde hiç kaygı duymadığı için çalışmayı sürekli erteler. Sınav yaklaştıkça hafif bir gerginlik hissetmeye başlar; artık planına uyar, konulara daha uzun süre odaklanır. Sınavdan önceki gece ise kaygısı öyle artar ki okuduğunu anlayamaz, uykusu kaçar. Ertesi gün bunu anlattığı rehber öğretmeni, yaşadıklarının olağan dışı olmadığını söyler.

Bu parçada vurgulanan düşünce aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    Sınav öncesinde duyulan kaygı, tedavi gerektiren bir bozukluk belirtisidir.

  2. B

    Stres, bireyin başarısını düşüren zararlı bir tepkidir.

  3. C

    Tehlike karşısındaki bedensel uyarılma, sonradan öğrenilen bir tepkidir.

  4. D

    Orta düzeydeki kaygı, dikkati ve güdülenmeyi artırarak işlevsel olabilir.

    Doğru cevap
  5. E

    Hafif ve orta düzeydeki kaygı, dikkatin dağılmasına yol açar.

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adımda adayın kaygı düzeyleri sıralanır: kaygı yokken çalışmayı erteler, hafif-orta düzeyde kaygı duyunca planına uyar ve odaklanır, kaygı çok yükselince okuduğunu anlayamaz. İkinci adımda her düzeyin işlevi belirlenir: orta düzeydeki kaygı dikkati toplayıp güdülenmeyi artırırken, aşırı kaygı performansı düşürür. Üçüncü adımda rehber öğretmenin sözü, bu tepkilerin olağan olduğunu vurgular. Bu yüzden parçada vurgulanan düşünce, orta düzeydeki kaygının işlevsel olabileceğidir.

Çeldiriciler: 'Hafif ve orta düzeydeki kaygı, dikkatin dağılmasına yol açar.' parçayla çelişir; aday bu düzeyde daha uzun süre odaklanmıştır, dikkat yalnız aşırı kaygıda dağılır. 'Stres, bireyin başarısını düşüren zararlı bir tepkidir.' stresin yararlı yönünü görmez. 'Sınav öncesinde duyulan kaygı, tedavi gerektiren bir bozukluk belirtisidir.' her kaygıyı bozukluk sayar; öğretmen tam tersine durumun olağan olduğunu söyler. 'Tehlike karşısındaki bedensel uyarılma, sonradan öğrenilen bir tepkidir.' yanlıştır; savaş ya da kaç tepkisi doğuştan gelir ve parçanın konusu da değildir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 149

  • Toplumsal yapı
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Kıyıdaki bir kasabada yıllardır kasabanın en çok kişiyi çalıştıran konserve fabrikası kapanır. İş bulamayan babaların çoğu büyük şehirlere gider; evdeki kararları artık çoğunlukla anneler ve büyük çocuklar verir. Ailelerin geliri düştüğü için ortaokulu bitiren gençlerin bir bölümü liseye kaydolmaz, okul yönetimi de öğrencisi azalan birkaç sınıfı birleştirir ve servis seferlerini azaltır. Bu sırada belediye, boşalan fabrika arazisinde bir pazar yeri kurar; kasabalılar da dayanışma için yeni bir kooperatif örgütler.

Bu parçadan toplumsal yapıyla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

  1. A

    Toplumsal kurumlar, birbirinden bağımsız olarak işler.

  2. B

    Bir kurumda ortaya çıkan değişme, öbür kurumlara da yansır.

    Doğru cevap
  3. C

    Bir toplumun yapısı, sahip olduğu kurumların sayısıyla belirlenir.

  4. D

    Din kurumu, toplumsal yapıdaki öbür kurumlara yön verir.

  5. E

    Statü ve rol değişmeleri, aile kurumuna özgüdür.

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adımda parçadaki kurumlar ve aralarındaki etkileşim belirlenir: ekonomideki değişme (fabrikanın kapanması) aileyi (babaların gitmesi, kararları annelerin vermesi), eğitimi (liseye kaydolmayan gençler, birleştirilen sınıflar) ve siyaset ile yönetimi (belediyenin pazar yeri kurması) etkiler; halk da kooperatif gibi yeni bir örgütlenmeye gider. İkinci adımda bu zincir, toplumsal yapının birbirine bağlı ve birbirini tamamlayan kurumlardan oluştuğu ilkesiyle ilişkilendirilir. Bu yüzden parçadan, bir kurumda ortaya çıkan değişmenin öbür kurumlara da yansıdığı yargısına ulaşılır.

Çeldiriciler: 'Toplumsal kurumlar, birbirinden bağımsız olarak işler.' parçadaki karşılıklı etkilenmeyle çelişir. 'Bir toplumun yapısı, sahip olduğu kurumların sayısıyla belirlenir.' yargısına parçada dayanak yoktur; parça kurumların sayısını değil ilişkisini anlatır. 'Din kurumu, toplumsal yapıdaki öbür kurumlara yön verir.' yargısı parçada hiç geçmeyen bir kuruma öncelik verir. 'Statü ve rol değişmeleri, aile kurumuna özgüdür.' yanlıştır; rol değişmesi ailede görülse de okul ve belediye de yeni düzenlemelere gitmiştir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 150

  • Toplumsal değişme ve gelişme
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Yaylada hayvancılıkla geçinen bir aile, geçen yıl büyük bir kente taşınır. Köyde komşular tarlada imece yapar, düğünü ve yası birlikte yaşar, birbirinin evine haber vermeden girerdi. Kentte ise baba ile büyük oğul bir lojistik firmasında sözleşmeyle çalışmaya başlar; amirleriyle ilişkileri iş saatleri ve görev tanımlarıyla sınırlıdır. Apartmandaki komşularla çoğunlukla aidat toplantılarında görüşülür, kızın okul işleri de öğretmenle yüz yüze değil, bir veli bilgilendirme sistemi üzerinden yürür. Aile, köydeki akrabalarını artık ancak bayramlarda arayabildiğini söyler.

Bu durum, aşağıdaki değişmelerden en çok hangisini örneklendirir?

  1. A

    İkincil ilişkilerin yerini birincil ilişkilerin alması

  2. B

    Komşuluk ilişkilerinin birincil ilişki olarak güçlenmesi

  3. C

    Birincil ilişkilerin yerini ikincil ilişkilerin alması

    Doğru cevap
  4. D

    Kentleşmenin nüfus artışından ibaret kalması

  5. E

    Geniş aile yapısının kentte güçlenmesi

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adımda köydeki ve kentteki ilişki biçimleri karşılaştırılır: köyde imece, birlikte yaşanan düğün ve yas, kapısı açık komşuluk vardır; kentte ise sözleşmeye bağlı iş ilişkileri, görev tanımlarıyla sınırlı amir ilişkisi, toplantıya indirgenmiş komşuluk ve kurumsal bir sistem üzerinden yürüyen okul ilişkisi görülür. İkinci adımda bu ilişkiler sınıflandırılır: yüz yüze, samimi ve sürekli ilişkiler birincil; çıkara, kurala ve sözleşmeye dayalı, sınırlı ilişkiler ikincil ilişkilerdir. Üçüncü adımda bu geçiş, kentleşme ve modernleşmeyle birlikte görülen değişme olarak tanınır. Bu yüzden durum en çok birincil ilişkilerin yerini ikincil ilişkilerin almasını örneklendirir.

Çeldiriciler: 'İkincil ilişkilerin yerini birincil ilişkilerin alması' değişmenin yönünü tersine çevirir. 'Komşuluk ilişkilerinin birincil ilişki olarak güçlenmesi' parçayla çelişir; kentteki komşuluk toplantılarla sınırlı ikincil bir ilişkidir. 'Kentleşmenin nüfus artışından ibaret kalması' kentleşmeyi yalnız nüfusa indirger; parça ilişki biçimlerindeki değişmeyi anlatır. 'Geniş aile yapısının kentte güçlenmesi' modernleşmenin bir unsuru değildir ve parçada da yer almaz.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 151

  • Klasik mantık
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Bir okulun felsefe kulübü, koridordaki sözlük panosu için kavram tanımları toplar. Panoya asılmadan önce tanımları okuyan kulüp danışmanı aşağıdaki üç tanımı geri çevirir:

“Kare, dört kenarı olan düzlemsel bir şekildir.” “Kuş, kanatları olan bir canlıdır.” “Çatal, yemek yerken kullanılan bir araçtır.”

Danışman, üç tanımda da aynı kurala uyulmadığını, bu yüzden hepsinin yeniden yazılması gerektiğini söyler.

Danışmanın geri çevirdiği tanımlarda aşağıdaki tanım kurallarından hangisine uyulmamıştır?

  1. A

    Tanımlanan kavram, tanımın içinde yer almamalıdır.

  2. B

    Tanım, olumsuz ifadelerle yapılmamalıdır.

  3. C

    Tanım, mecazlı ve belirsiz sözcükler içermemelidir.

  4. D

    Tanım, tanımlananın kaplamından daha dar olmamalıdır.

  5. E

    Tanım, tanımlananın kaplamından daha geniş olmamalıdır.

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adımda her tanımda tanımlanan ile tanımlayan ayrılır: 'kare' ile 'dört kenarı olan düzlemsel şekil', 'kuş' ile 'kanatları olan canlı', 'çatal' ile 'yemek yerken kullanılan araç'. İkinci adımda tanımlayanın kapsadığı bireyler sınanır: dikdörtgen ve yamuk da dört kenarlı düzlemsel şekildir, arı ve yarasa da kanatlı canlıdır, kaşık ve bıçak da yemek yerken kullanılır. Böylece her tanım, tanımlanan kavramın dışındaki bireyleri de içine alır. Üçüncü adımda ihlal edilen kural adlandırılır: tanım, tanımlananla aynı kaplamda olmalı, ondan geniş olmamalıdır. Bu yüzden uyulmayan kural, tanımın tanımlananın kaplamından daha geniş olmaması kuralıdır.

Çeldiriciler: 'Tanım, tanımlananın kaplamından daha dar olmamalıdır.' tanımlanan ile tanımlayanın yerini karıştırır; buradaki tanımlar bireyleri dışarıda bırakmaz, fazladan birey katar. 'Tanımlanan kavram, tanımın içinde yer almamalıdır.' kuralına uyulmuştur; hiçbir tanım kendi kavramını tekrar etmez, bu hatayı geniş tanımla karıştıran aday yanılır. 'Tanım, mecazlı ve belirsiz sözcükler içermemelidir.' kuralına da uyulmuştur; tanımlar açık sözcüklerle kurulmuştur. 'Tanım, olumsuz ifadelerle yapılmamalıdır.' kuralı da çiğnenmemiştir; tanımların hepsi olumludur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 152

  • Klasik mantık
  • Kolay
  • Çoktan seçmeli

Bir müzik müzesinin kataloğunu hazırlayan bir görevli, sergideki eserleri türlerine göre sınıflandırmak için şu dört kavramı kullanır ve bunları cins-tür ilişkisine göre dizmek ister: keman, çalgı, yaylı telli çalgı, telli çalgı.

Bu dört kavramın kaplamı genişten dara doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    Çalgı – telli çalgı – yaylı telli çalgı – keman

    Doğru cevap
  2. B

    Keman – yaylı telli çalgı – telli çalgı – çalgı

  3. C

    Çalgı – yaylı telli çalgı – telli çalgı – keman

  4. D

    Telli çalgı – çalgı – yaylı telli çalgı – keman

  5. E

    Çalgı – telli çalgı – keman – yaylı telli çalgı

Doğru cevap: A

Çözüm

Birinci adımda kavramların kaplamları karşılaştırılır: bütün telli çalgılar birer çalgıdır ama her çalgı telli değildir; bütün yaylı telli çalgılar telli çalgıdır ama her telli çalgı yayla çalınmaz; keman ise yaylı telli çalgıların bir türüdür. İkinci adımda en geniş kaplamlı kavram cins, daha dar olanı tür sayılarak sıralanır: çalgı, telli çalgı, yaylı telli çalgı, keman. Her kavram bir sonrakinin cinsi, bir öncekinin türüdür.

Çeldiriciler: 'Keman – yaylı telli çalgı – telli çalgı – çalgı' sıralaması dardan genişe gider; kaplamı dar olan kavramı cins sayar. 'Çalgı – yaylı telli çalgı – telli çalgı – keman' sıralaması ortadaki iki kavramın yerini değiştirir. 'Telli çalgı – çalgı – yaylı telli çalgı – keman' sıralaması telli çalgıyı çalgının cinsi sayar. 'Çalgı – telli çalgı – keman – yaylı telli çalgı' sıralaması kemanı, ait olduğu yaylı telli çalgılardan daha geniş sayar.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 153

  • Mantık ve dil
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Bir emlak danışmanı, kasabaya taşınmayı düşünen bir aileye “Bu kasabadaki bütün evler büyüktür.” der. Ailenin babası bu sözün doğru olup olmadığını anlamak için hangi evin büyük sayılacağını sorar. Danışman ise kimine göre yüz metrekarelik, kimine göre iki yüz metrekarelik bir evin büyük olduğunu söyler ve kesin bir ölçü veremez.

Danışmanın ifadesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

  1. A

    İfadedeki belirsizlik, cümlenin öğelerinin yanlış sırada dizilmesinden, yani söz dizimindeki bir bozukluktan kaynaklanmaktadır.

  2. B

    Kasabadaki evler tek tek gezilip görülürse “büyük” sözcüğü belirlenmeden de ifadenin doğru mu yanlış mı olduğu kesin olarak söylenebilir.

  3. C

    “Büyük” sözcüğünün anlam sınırları belli olmadığından ifade semantik bakımdan belirsizdir ve ona kesin bir doğruluk değeri verilemez.

    Doğru cevap
  4. D

    Belirsizliğin kaynağı “bütün” sözcüğüdür; çünkü nicelik bildiren ifadeler, nitelik bildiren ifadelerden daha kolay belirsizleşir.

  5. E

    Belirsizlik somut bir kavram olan “ev” sözcüğünden doğar; çünkü somut kavramlar, soyut kavramlardan daha belirsizdir.

Doğru cevap: C

Çözüm

İfadedeki “bütün” sözcüğü kapsamı açıkça bildirir; sorun “büyük” sözcüğündedir. Danışman bir evin hangi ölçüden sonra büyük sayılacağını söyleyemediğine göre bu sözcüğün anlam sınırları belli değildir. Sözcüğün gösterdiği şeyle ilişkisi belirsiz olduğu için bu bir semantik (anlamsal) belirsizliktir. Belirsiz bir cümleye doğruluk değeri verilemez; evleri gezmek de ölçüt belirlenmedikçe sonucu değiştirmez. Cümlenin dizilişinde bir bozukluk yoktur; ayrıca nitelik ifadeleri nicelik ifadelerinden, soyut kavramlar da somut kavramlardan daha belirsizdir. Bu nedenle ifadenin semantik bakımdan belirsiz olduğu ve ona kesin bir doğruluk değeri verilemeyeceği söylenebilir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 154

  • Sembolik mantık
  • Zor
  • Öncüllü soru
  1. I.

    p′ ∨ q

  2. II.

    q ⇒ r′

  3. III.

    (q ⇔ p′) ⇒ r′

p, q ve r birer basit önerme olmak üzere (p ⇒ q) önermesi yanlış, (q ∨ r) önermesi ise doğrudur.

Buna göre aşağıdaki bileşik önermelerden hangileri yanlıştır?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    Yalnız III

  3. C

    II ve III

  4. D

    I ve III

    Doğru cevap
  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: D

Çözüm

Koşul önermesi yalnızca ön bileşen doğru, art bileşen yanlış iken yanlıştır; (p ⇒ q) yanlış olduğuna göre p doğru, q yanlıştır. (q ∨ r) doğru ve q yanlış olduğundan r doğrudur. Buna göre p′ yanlış, r′ yanlıştır. I. p′ ∨ q: yanlış ∨ yanlış = yanlış. II. q ⇒ r′: ön bileşen yanlış olduğundan koşul önermesi doğrudur. III. q ⇔ p′: iki bileşen de yanlış olduğundan karşılıklı koşul doğrudur; doğru ⇒ yanlış (r′) = yanlış. Yanlış olan önermeler I ve III'tür.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 155

  • İslam düşüncesinde itikadi, siyasi ve fıkhi yorumlar
  • Kolay
  • Öncüllü soru
  1. I.

    İmam Matüridi – Kitabü't-Tevhid

  2. II.

    İmam Şafii – er-Risale

  3. III.

    Ebu'l-Hasan el-Eşari – Kitabu'l-Umm

İslam düşünce geleneğinde inanç esaslarını açıklayan kelam âlimleri ile fıkhın yöntemini belirleyen müçtehitler, kaleme aldıkları eserlerle sonraki kuşakları derinden etkilemiştir. Okul kütüphanesinde açılan "Anadolu'da İslam düşüncesi" sergisi için hazırlanan tanıtım kartlarında her âlimin adı, tanındığı bir eserle yan yana yazılmıştır. Ziyaretçileri yanıltmamak için kartların sergiden önce gözden geçirilmesi istenmiştir. Kartlardaki eşleştirmeler şunlardır:

Bu eşleştirmelerden hangileri doğrudur?

  1. A

    Yalnız I

  2. B

    I ve II

    Doğru cevap
  3. C

    I ve III

  4. D

    II ve III

  5. E

    I, II ve III

Doğru cevap: B

Çözüm

Birinci adımda her eşleştirme tek tek denetlenir. Kitabü't-Tevhid, İmam Matüridi'nin inanç konularındaki başyapıtı sayılan eseridir; bu yüzden I doğrudur. İmam Şafii fıkıh usulü konularını işlemiş ve bunları er-Risale adlı eserinde açıklamıştır; II de doğrudur. Kitabu'l-Umm ise Eşari'nin değil, İmam Şafii'nin en tanınmış eseridir; III yanlıştır. İkinci adımda doğru eşleştirmeler birleştirilir ve sonuç I ve II olur.

Çeldiriciler: "Yalnız I" yanıtı, er-Risale'nin Şafii'ye ait olduğunu gözden kaçıran öğrencinin seçimidir. "I ve III" ve "II ve III" yanıtları, Kitabu'l-Umm'u Şafii yerine Eşari'ye mal eden ya da er-Risale'yi bir kelam eseri sanıp II'yi eleyen düşünceden doğar. "I, II ve III" yanıtı üç eşleştirmenin hepsini doğru sayar; oysa Eşari'nin eseri Müslümanların itikadi ihtilaflarını derleyen bir çalışmadır, Kitabu'l-Umm değildir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 156

  • Hz. Muhammed ve gençlik
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Hz. Muhammed, vefatından kısa bir süre önce Suriye'ye gönderilecek ordunun başına, azatlı bir kölenin oğlu olan ve henüz yirmi yaşına gelmemiş Üsame bin Zeyd'i getirdi; oysa bu orduda yaşça büyük ve tanınmış pek çok sahabi de vardı. Kur'an'ı ve dinî hükümleri iyi bilen genç Muaz bin Cebel'i önce Mekke'ye yönetici ve öğretici olarak gönderdi, ardından Yemen'e zekât memuru ve kadı olarak atadı. Bilgisine güvendiği bazı gençlerin fetva vermesine de izin verdi.

Bu uygulamalarla Hz. Peygamber'in görevlendirmelerde öne çıkardığı ilke aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    Görevlerde yaşça büyüklere öncelik tanımak

  2. B

    Görevleri yakın akrabalar arasında paylaştırmak

  3. C

    Görevi ona ehil ve layık olana vermek

    Doğru cevap
  4. D

    Yöneticileri savaşta başarı gösterenlerden seçmek

  5. E

    Sayıca çok oldukları için gençlere görev vermek

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adımda parçadaki görevlendirmeler ayrılır: ordu komutanlığı, yöneticilik ve öğreticilik, zekât memurluğu ile kadılık ve fetva verme. İkinci adımda görev alanların konumuna bakılır: Üsame hem çok genç hem de azatlı bir kölenin oğludur, ordudaki yaşça büyük ve tanınmış sahabiler ise geri planda kalmıştır. Üçüncü adımda görev ile kişinin yeteneği arasındaki bağ kurulur: Muaz'a ve fetva veren gençlere, dinî bilgileri yeterli olduğu için öğretme ve hüküm verme işleri bırakılmıştır. Dördüncü adımda bu uygulamaların ortak ilkesi soyutlanır: Hz. Peygamber yönetimde sınıf ve yaş farkını değil, ehliyet ve liyakati ölçü almıştır.

Çeldiriciler: "yaşça büyüklere öncelik" ilkesi parçadaki uygulamayı tersine okur, çünkü ordudaki büyükler varken genç biri komutan yapılmıştır. "Yakın akrabalar arasında paylaştırmak" yanlıştır; görev alanlar soyca seçkin ya da Peygamber'in akrabası oldukları için seçilmemiştir. "Savaşta başarı" ölçüsü kadılık, öğreticilik ve fetva gibi askerî olmayan görevleri açıklamaz. "Sayıca çok oldukları için" gerekçesi de parçada yoktur; gençler sayıları yüzünden değil, yeterlikleri yüzünden görevlendirilmiştir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 157

  • İnançla ilgili meseleler
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Bir deneme yazarı, benimsediği görüşü şöyle özetler: "Evrenin kusursuz düzeni, onu var eden yüce bir aklın bulunduğunu gösterir. Ancak bu yaratıcı, evreni kurup işleyiş yasalarını koyduktan sonra onu kendi hâline bırakmıştır; ne olaylara karışır ne de insanlara elçi ya da kitap gönderir. Onu tanımanın tek yolu, peygamberlerin haberleri değil, aklın evrendeki düzen üzerine yürüttüğü düşüncedir."

Bu görüşün ait olduğu düşünce akımı aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    Teizm

  2. B

    Agnostisizm

  3. C

    Materyalizm

  4. D

    Deizm

    Doğru cevap
  5. E

    Ateizm

Doğru cevap: D

Çözüm

Birinci adımda görüşün temel iddiası belirlenir: evreni bir yaratıcı var etmiştir, fakat o yaratıcı yasaları koyduktan sonra evrene müdahale etmez ve vahiy göndermez. İkinci adımda bu iddia akımların tanımlarıyla eşlenir: vahyi ve peygamberleri reddedip yalnızca akılla bilinebilen, evreni yaratıp bir daha müdahale etmeyen bir Tanrı anlayışı deizmi tanımlar. Üçüncü adımda yakın akımlar ayıklanır ve yanıt deizm olur.

Çeldiriciler: teizm de evrenin bir yaratıcı tarafından var edildiğini kabul eder; fakat bu görüş vahyi ve yaratıcının evrene müdahalesini reddettiği için teizmle örtüşmez. Agnostisizm, Tanrı'nın varlığı hakkında kesin bilgiye ulaşılamayacağını savunur; yazar ise yaratıcının varlığını açıkça kabul eder. Materyalizm fizikötesi bir varlığı tanımaz, ateizm de dine dair her kavramı reddedip evrenin tesadüfen oluştuğunu ileri sürer; her ikisi de yüce bir aklın evreni var ettiği iddiasıyla çelişir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 158

  • Ahlaki tutum ve davranışlar
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

Yaşlı bir hattat, atölyesinde tek başına çalıştığı gecelerde de harflerin her kıvrımını aynı titizlikle çizer. Çırakları ona neden kimsenin bakmayacağı bir sayfaya bu kadar emek verdiğini sorduğunda, işe başlamadan önce kısa bir dua ettiğini, ardından da her an Rabbinin huzurunda olduğunu, O'nu görmese bile O'nun kendisini gördüğünü bilerek kalemi eline aldığını söyler.

Bu parçada hattatın tutumuyla anlatılan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    İhlas

  2. B

    Takva

  3. C

    İhsan

    Doğru cevap
  4. D

    Dua

  5. E

    Sıratımüstakim

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adımda hattatın tutumunun ayırt edici yönü bulunur: kimse görmese de işini en güzel biçimde yapar, çünkü her an Allah'ın huzurunda olduğunu ve Allah'ın kendisini gördüğünü hisseder. İkinci adımda bu özellik Kur'an'daki ahlaki kavramlarla eşlenir: kişinin daima Allah'ın huzurunda olduğunu hissetmesi ve O'nu görüyormuşçasına yaşaması ihsan kavramıyla anlatılır. Üçüncü adımda yakın kavramlar ayıklanır ve yanıt ihsan olur.

Çeldiriciler: ihlas, söz ve davranışlarda yalnızca Allah'ın rızasını gözetmek, yani niyetin samimiyetidir; parça ise niyetten çok Allah'ın huzurunda bulunma bilincini ve işin güzel yapılmasını öne çıkarır. Takva, bilinçli ve dikkatli davranarak kötülükten korunmaktır; hattatın tutumu bir şeyden sakınmayı değil, işi en iyi biçimde yapmayı anlatır. Duayı seçmek, parçada geçen bir ayrıntıyı kavramın kendisi saymaktır. Sıratımüstakim Allah'ın gösterdiği dosdoğru yoldur; tek bir tutumun adı değildir.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 159

  • İslam ve bilim
  • Orta
  • Çoktan seçmeli

On birinci yüzyılda Mısır'da çalışan bir Müslüman bilgin, ışığın havadan suya ya da camdan havaya geçerken neden yön değiştirdiğini uzun deneylerle inceledi. Karanlık bir odanın duvarındaki küçük delikten giren ışığın karşı duvarda ters bir görüntü oluşturduğunu gözlemledi. Işığın kırılmasına ilişkin kuralı ortaya koydu ve görme ile ışıkla ilgili problemleri çözerken matematiksel denklemlerden yararlandı.

Bu parçada sözü edilen bilgin aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A

    Ömer Hayyam

  2. B

    İbn Sina

  3. C

    Harizmi

  4. D

    Cezeri

  5. E

    İbnülheysem

    Doğru cevap

Doğru cevap: E

Çözüm

Birinci adımda parçadaki çalışmaların alanı belirlenir: ışığın bir ortamdan ötekine geçerken yön değiştirmesi, karanlık oda deneyi ve görme problemleri optik bilimine aittir. İkinci adımda bu alan bilginlerle eşlenir: ışığın kırılma kanununu bulan ve optik problemlerini çözmek için matematiksel denklemler kullanan bilgin İbnülheysem'dir. Üçüncü adımda aynı dönemde ya da matematikle ilgilenen öteki adlar ayıklanır ve yanıt İbnülheysem olur.

Çeldiriciler: Ömer Hayyam da matematik ve fizik alanında çalışmıştır, fakat ışığın kırılma kanunu onunla değil İbnülheysem'le anılır. İbn Sina tıbbın en önemli isimlerindendir; görme konusunun gözle ilgisi, optiği tıpla karıştıranları bu ada yöneltir. Harizmi sıfır kavramı ve el-Cebr ve'l-Mukabele ile cebirin temellerini atan bilgindir; matematiksel denklem vurgusu bu ada kaydırabilir ama onun çalışma alanı optik değildir. Cezeri ise mekanik düzenekleri ve otomatlarıyla tanınır; deney ve alet vurgusu onu çağrıştırsa da ışıkla ilgili bir buluşu yoktur.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Soru 160

  • Güncel dinî meseleler
  • Zor
  • Çoktan seçmeli

Bir şehir hastanesinde aynı hafta üç olay yaşanır. Böbrek yetmezliği çeken ve başka bir tedavi yolu kalmayan bir hastaya, gerekli şartlar sağlanarak bağışlanan bir böbrek nakledilir. Kazada çok kan kaybeden bir yaralının hayatı, gönüllülerin bağışladığı kanla kurtarılır. Ölüm sebebi belirlenemeyen bir kişiye de ailesinin onayı alındıktan sonra otopsi yapılır.

Bu olaylarla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi söylenemez?

  1. A

    Başka çare kalmadığında ve şartlara uyulduğunda organ nakline izin verilir.

  2. B

    Hayatı kurtarmanın başka yolu yoksa kan bağışı caizdir.

  3. C

    Organ nakline Kur'an'da açıkça yer alan bir hükme dayanılarak izin verilmiştir.

    Doğru cevap
  4. D

    Organ nakliyle ilgili dinî değerlendirme, nasların genel ilkelerinden hareketle yapılır.

  5. E

    Ölüm sebebini belirlemek için yapılan otopside yakınların rızası gözetilir.

Doğru cevap: C

Çözüm

Birinci adımda üç olay ayrılır: böbrek nakli, kan bağışı ve otopsi. İkinci adımda her olay ilgili hükümle eşlenir: başka çare kalmadığında ve şartlara uyulduğunda organ nakline izin verilir; hayatı kurtarmanın başka yolu olmadığında kan bağışı caizdir. Üçüncü adımda otopsideki şart not edilir: âlimler, yakınların rızası alındığında ölüm sebebini belirlemek için yapılan otopsiyi caiz görmüştür. Dördüncü adımda olaylarla çelişen yargı aranır: Kur'an ve hadislerde organ nakli konusunda açık bir hüküm bulunmaz; bu yüzden nakle izin verilmesinin Kur'an'daki açık bir hükme dayandığı söylenemez. Söylenemeyecek yargı budur.

Yanlış seçenekler: şartlı organ nakline izin verildiği yargısı böbrek naklinin anlatımıyla uyumludur. Kan bağışının hayat kurtarmak için caiz olduğu yargısı yaralının durumuna uyar. Değerlendirmenin nasların genel ilkelerinden hareketle yapıldığı yargısı, açık bir hüküm bulunmamasının doğal sonucudur. Otopside yakınların rızasının gözetildiği yargısı da ailenin onayıyla yapılan otopsiyle örtüşür.

Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.

Bu denemeyi uygulamada çöz

Süreni tut, netini hesapla ve yanlışlarını konu konu tekrar et. Benzersor uygulaması ücretsiz başlar.

Benzersor bağımsız bir eğitim platformudur; ÖSYM, MEB veya diğer sınav kurumlarıyla resmî bir bağlantısı yoktur. Sınav adları yalnızca içeriğin konusunu belirtmek amacıyla kullanılmaktadır.

App Store'dan İndirinGoogle Play'den İndirin

benzersor mobilde yayında

Sınav hazırlığını cebine taşı. Uygulamayı indir, Premium'u 3 gün ücretsiz dene ve istediğin zaman iptal et.

App Store'dan İndirinGoogle Play'den İndirin
Premium'u 3 gün ücretsiz dene
App Store ve Google Play üzerinden güvenli abonelik
İstediğin zaman iptal et, tüm cihazlarında aynı hesapla devam et
powered by