KPSS Coğrafya Ders Notları

Türkiye'nin matematik konumu (36-42 kuzey paralelleri, 26-45 doğu meridyenleri) ile özel konumunun (üç tarafı denizlerle çevrili olma, boğazlar, ortalama yükselti, komşular) sonuçlarını kapsar. Sınavın klasik ayrımı şudur: güneşlenme süresi ve yerel saat farkı gibi sonuçlar matematik konuma; iklim çeşitliliği, yükselti ve jeopolitik önem gibi sonuçlar özel konuma bağlanır.

Türkiye'nin genç oluşumlu arazi yapısını, dağ kuşaklarını, ova ve platolarını, akarsu-buzul-rüzgâr şekillendirmesini ve kıyı tiplerini kapsar. Ülkenin ortalama yükseltisinin fazla olması ve batıdan doğuya artması; tarımdan ulaşıma, iklimden nüfusa kadar birçok başlığın açıklayıcısı olduğu için sınavın en üretken bilgisidir. Oluşum türü ayrımı (kıvrım, kırık, volkanik dağlar) düzenli sorulur.

Türkiye'de görülen üç ana iklim tipini (Karadeniz, Akdeniz, karasal) ve bunların doğal bitki örtüsüyle eşleşmesini kapsar. Sınav mantığı nettir: her iklim tipinin yağış rejimi, sıcaklık karakteri ve bitki örtüsü bir bütündür; verilen bir özellikten iklim tipine, iklim tipinden de görüldüğü yöreye gidilir.

Toprak tiplerini, akarsu ve göllerin özelliklerini, yer altı sularını ve Türkiye'nin doğal afet profilini kapsar. Akarsuların rejim ve akış özellikleri (düzensiz rejim, hızlı akış, hidroelektrik potansiyeli) ile afetlerin hangi bölgede neden yoğunlaştığı en sık sorulan içeriktir.

Nüfusun yapısını, dağılışını, göç hareketlerini ve yerleşme tiplerini kapsar. Sınavda en üretken kalıp, nüfus yoğunluğunun neden bazı yörelerde yüksek bazılarında düşük olduğudur: iklim, yer şekilleri, sanayi ve ulaşım bir arada değerlendirilir. Göçün nedenleri ile sonuçlarını ayırt etmek de klasik bir sorgulamadır.

Tarımı etkileyen faktörleri, başlıca tarım ürünlerinin yetişme koşullarını ve üretim alanlarını kapsar. Soruların büyük bölümü ürün-yöre eşleştirmesidir ve ezber yerine iklim bağıyla çözülür: ürünün istediği sıcaklık-nem koşulu bilinirse, yetiştiği bölge kendiliğinden çıkar. Sulamanın çözdüğü sorunlar (nadas, üretim dalgalanması) da düzenli sorulur.

Büyükbaş ve küçükbaş hayvancılığın, kümes hayvancılığı, arıcılık, ipek böcekçiliği ve balıkçılığın yöresel dağılışı ile orman varlığını kapsar. Buradaki mantık da tarımla aynıdır: hayvancılık türü, yörenin iklimi ve bitki örtüsüyle eşleşir. Gür çayırlar büyükbaşı, bozkır küçükbaşı, tüketici pazarına yakınlık kümes hayvancılığını destekler.

Başlıca madenlerin çıkarıldığı yerleri, enerji kaynaklarını ve santral türlerini kapsar. Bu başlık coğrafyanın en ezber görünen konusudur; ancak sınav genellikle en bilinen eşleştirmelerden sorar. Türkiye'nin dünya ölçeğinde iddialı olduğu madenler (bor başta olmak üzere) ve enerji üretiminde yerli kaynakların rolü öne çıkar.

Sanayinin kuruluş yeri faktörlerini (ham madde, enerji, ulaşım, iş gücü, pazar) ve başlıca sanayi kollarının dağılışını kapsar. Sınav iki düzeyde sorar: belirli tesislerin bulunduğu iller ve bir tesisin neden o ilde kurulduğunun faktör analizi. Ham maddeye bağımlı tesisler (şeker, çay, konserve) ile pazara dönük tesislerin ayrımı önemlidir.

Kara, demir, deniz, hava ve boru hattı ulaşımını, ulaşımı etkileyen faktörleri ve önemli geçitleri kapsar. Türkiye'de yer şekillerinin engebeli olması ve dağların uzanış doğrultusu, ulaşım ağının şekillenmesindeki ana doğal etkendir: doğu-batı yönlü ulaşım kolay, kuzey-güney yönlü ulaşım geçitlere bağımlıdır.

İç ticaretin yapısını, dış ticarette ihracat-ithalat kalemlerini ve serbest bölge, gümrük, dış ticaret açığı gibi kavramları kapsar. Sınavda en sık sorulan içerik, Türkiye'nin neyi satıp neyi aldığıdır: ihracatta sanayi ürünleri öne çıkarken, ithalatın büyük kalemi enerji ve ara mallarıdır.

Turizm türlerini (deniz, kültür, kış, termal, inanç, doğa) ve bunların öne çıkan merkezlerini kapsar. Sorular çoğunlukla eşleştirme mantığıyla gelir: verilen merkez hangi turizm türüyle tanınır. Turizmin ödemeler dengesine ve istihdama katkısı gibi ekonomik yorumlar da sorulabilir.

İlk kez 1941 Birinci Coğrafya Kongresi'nde belirlenen yedi coğrafi bölgenin fiziki, beşeri ve ekonomik özelliklerini karşılaştırmalı olarak kapsar. Bu başlık diğer 12 konunun bölge ölçeğinde özetidir: her bölgeyi "en"leriyle (en yüksek, en yağışlı, en kalabalık) çalışmak, hem bu konuyu hem diğer konuların yorum sorularını besler.