Antrenörlük Hareket ve Antrenman Bilimleri V Koordinatif Yetiler ve Beceri Gelişimi Konu Anlatımı

Koordinasyon, spor bilimleri içinde uzuv ya da motor beceri düzeyinde birçok öğenin aynı anda devreye girdiği bir yetenek olarak tanımlanır.

Kasların uyumlu ve kusursuz biçimde işlemesiyle karmaşık hareketler üretilmesi süreci bu yetinin özünü oluşturur; bir sporcu belirli bir hareketi akıcı ve hızlı biçimde sergileyebiliyorsa koordineli bir davranış ortaya koymuş sayılır.

Kaynak metin koordinasyonu iki düzeyde ele alır.

Genel koordinasyon, belirli bir spor dalı gözetilmeksizin farklı motor becerilerin mantıklı ve uygun biçimde sergilenebilmesidir; çok yönlü gelişimle kazanılır ve her sporcunun spora başlangıcında edinmesi gereken temel niteliktir.

Özel çalışmalar başladıkça genel koordinasyon çalışmaları aşamalı biçimde programdan azaltılır, çünkü artık zemini oluşturduğu özel koordinasyon öne çıkar.

Özel koordinasyon ise bir sporcunun kendi branşındaki motor becerileri çok çabuk, akıcı ve sürekli biçimde sergileyebilme yeteneğidir; spor yaşamı boyunca aynı teknik öğelerin defalarca tekrarlanmasıyla kazanılır.

Bu ayrımın somut sonucu, bir cimnastikçinin kendi dalında yüksek koordinasyon düzeyine sahipken basketbolda aynı düzeyi gösteremeyebilmesidir.

Koordinasyon kalitesi yükseldikçe hareket daha uygun, zorlanmadan, isabetli ve kısa yoldan amacına ulaşır, daha az enerji harcanır ve hareket akıcı ile estetik hâle gelir; bu da sakatlıklardan korunmaya katkı sağlar.

Kaynak metin koordinasyonu belirleyen çok sayıda faktör sıralar: bir ya da birden çok uyarana en kısa sürede karşılık verebilme olan reaksiyon (optik, akustik ve propriyoreseptif olmak üzere üç ayrı biçimde ortaya çıkar), vücudun kendini çevreleyen dış dünyaya göre pozisyon değiştirmesi olan ve büyük oranda antisipasyonla ilişkili oryantasyon, parça parça hareketlerin birbirine bağlanabilmesi, hareketin başlama-bitiş süresi içinde organ ve ekstremitelerin yer değiştirmesi, hareketin başlangıç ve bitişindeki kassal gerilim-frenleme dengesi olan elastisite özelliği, vücut kütlesinin kaslara oranı arttıkça sınırlanan koordinasyon kapasitesi, boy uzunluğu, merkezi sinir sisteminin kasılma emirlerini doğru zamanda iletme kapasitesine bağlı zaman ayarlaması, göz-kas koordinasyonu, kas ve tendon reseptörleri aracılığıyla hareketteki hassas farkları ayırt etme yeteneği olan propriyoseptif duyarlılık (kinestetik algılama), ilk hareketle bitiş hareketi arasındaki süre olan hareketin sürati, sahadaki mesafe ve konumları algılayıp buna göre davranış üretebilme olan alansal uyum sağlama yeteneği, önceki hareketlerden gelen sinyallere kısa sürede cevap verebilme olan tepki verme yeteneği, hareketlerin belirli bir ritim içinde yapılması ve dinamik denge durumlarında ağırlık merkezini değişen şartlara uydurabilme yeteneği olan denge.

Bu yetilerin kazanılması belirli yaş pencerelerine bağlıdır: reaksiyon özelliği 7-8 yaşlarından itibaren gelişmeye başlar ve 10-15 yaşa kadar sürer, oryantasyon için bazı kaynaklar 12-15 yaş aralığını verse de özelliğin 6 yaştan itibaren şekillenmeye başladığı bilinir, ritim becerisi 6 yaşında başlayıp 9 yaşında iyileşir ve 11-15 yaş aralığında en üst düzey gelişimini tamamlar, denge ise küçük yaşlardan itibaren gelişir ve sportif çalışmalara katılan çocuklarda 6 yaşında en aktif durumdadır; genel gelişim dönemi olarak 9-12 yaş, spor oyunlarının başlama zamanı sayılan 10-11 yaşta ise koordinatif özelliklerin çoğunun gelişim evrelerini tamamlamış olduğu belirtilir.

Koordinasyon, sportif performans içinde beceri ve çeviklik terimleriyle çoğu kez eş anlamlı kullanılır ve tekniği belirleyen en önemli faktör olarak görülür; çünkü sportif performans yalnızca kondisyonel özelliklere ya da enerji metabolizmasına değil aynı zamanda psiko-nörolojik süreçlere de bağlıdır.

Bir tekniğin ince bir formdan amaca uygun, akılcı, güvenli, çabuk ve hoşa giden tarzda uygulanabilir hâle gelmesi koordinasyon kavramıyla belirginlik kazanır.

Koordinatif özellikler senso-motorik öğrenme yetisinin temelini oluşturur; bu düzey yükseldikçe yeni ve daha zor tekniklerin öğrenilmesi de çabuklaşır.

Teknik hareketlerin yapılışında üç ayrı durum söz konusudur: hareketin yapılışındaki idare, değişen koşullara uyum sağlama ve hareketin yapılmasında çözüm olasılıklarını bulup uygulama.

Koordinatif yetilerin geliştirilmesine yönelik antrenmanlarda kaynak metin birkaç ilkeye dikkat çeker.

Her koordinatif yeti farklı yaş dönemlerinde yoğun gelişim gösterdiğinden, özellikle hızlı büyüme döneminde koordinatif özelliklerde geçici bozulmalar görülebilir ve bu bozulmaların düzeltilmesi için ayrıca çalışılması gerekir.

Çok yönlü hareket deneyimi koordinatif yetilerin gelişiminde etkilidir; bu yüzden antrenmanlara branşa özgü koordinatif çalışmaların yanında genel koordinasyon geliştirici egzersizler de eklenmeli ve özel koordinasyon becerilerine geçiş desteklenmelidir.

Koordinatif antrenmanlar karmaşıklık, değişkenlik ve süreklilik ilkelerine uygun kurulmalıdır.

Dolaşımsal yorgunluk hem sinir sistemini hem koordinasyonu olumsuz etkilediğinden, koordinasyon antrenmanı sporcu yorgunken yapılmamalıdır; çünkü koordinasyon içeren hareketlerin istenen sırada ve istenen sürede gerçekleştirilmesi esastır.

Antrenör için koordinasyon çalışması yalnızca ayrı bir alıştırma dağarcığı biriktirmek anlamına gelmez; teknik ve kondisyonel çalışmalara mesafe değiştirme, duruş ve pozisyonlarla oynama, top sayısını artırma, rakip sayısını artırma, kuvvette ayarlamalar yapma, hız değişiklikleri, hedef sayısında değişiklik ve oyun alanında değişiklik gibi varyasyonlar eklemek hem teknik verimi artırır hem gözle görülür bir gelişme sağlar.