İnşaat İşletmelerinde Muhasebe Uygulamaları Konu Anlatımı

İnşaat işletmelerinde muhasebe, işin fiziksel üretim süreci ile hukuki teslim sürecinin aynı anda izlenmesini gerektirir.

Bir inşaat sözleşmesi çoğu zaman başladığı hesap döneminde bitmez; maliyetler, hakedişler ve kabul işlemleri farklı dönemlere yayılır.

Bu nedenle yalnız nakit giriş çıkışına bakmak yeterli değildir.

Tahakkuk ilkesi, gelir ve giderin doğduğu anda dikkate alınmasını; dönemsellik ilkesi ise bunların doğru hesap dönemine bağlanmasını ister.

İnşaat muhasebesinde temel güçlük, tamamlanmamış bir işte maliyetlerin birikmesi, hakedişlerin tahakkuk etmesi ve nihai kâr ya da zararın hangi noktada sonuç hesaplarına aktarılacağının belirlenmesidir.

İnşaat işletmeleri Türk Ticaret Kanunu ve Türkiye Muhasebe Standartlarının öngördüğü defter ve belgeleri tutar.

Geçmişte şantiye günlük defteri, röleve, ataşman, puantaj, sürveyan ve yeşil defter gibi sektöre özgü yardımcı kayıtlar kullanılmıştır.

Günümüzde bu bilgilerin çoğu bilgi işlem sistemleri ve her inşaat için açılan dosyalar üzerinden sistematik biçimde takip edilebilir.

Önemli olan belgenin adı değil, sözleşme kapsamındaki imalatın, maliyetin, işçilik bilgisinin, malzeme hareketinin ve onay süreçlerinin gerektiğinde denetlenebilir şekilde saklanmasıdır.

Bu kayıt düzeni hem muhasebe kaydının dayanağını hem de işverenle yüklenici arasındaki hesaplaşmanın zeminini oluşturur.

Hakediş, inşaat ve onarım işinde belirli bir tarihe kadar gerçekleştirilen imalatın parasal değere çevrilmiş halidir.

Yüklenici açısından hakediş, yapılan iş karşılığı doğan alacağı gösterir; işveren açısından ise sözleşmeye uygun üretimin ölçülüp onaylanması anlamına gelir.

Hakediş raporu yalnız bir ödeme listesi değildir.

Çeşitli belge ve formlardan oluşur, ilgililerce kontrol edilir, düzeltmeler yapıldıktan sonra yetkili merci tarafından onaylanır ve bu onaydan sonra fatura düzenlenir.

İhzarat ödemeleri de bu çerçevede önem taşır; sözleşme kapsamındaki malzemenin şantiyeye getirilip stoklanması, imalat tamamlanmadan önce belirli ölçüde hakedişe konu olabilir.

Hakedişler genellikle kümülatif hazırlanır ve işin bitimine kadar sıra numarasıyla ilerler.

Geçici hakedişler çoğu uygulamada aylık düzenlenir; kesin hakediş işin tamamlanmasını izleyen kesin hesap tutarlarına dayanır; son hakediş ise eksiklikler tamamlandıktan sonra nihai hesaplaşmayı ifade eder.

Vergi mevzuatı bakımından yıllara yaygın işlerde ara hakedişlerin iş bitimine kadar sonuç hesaplarına aktarılmaması ve pasifte alınan hakediş bedelleri olarak bekletilmesi yaklaşımı görülür.

Buna karşılık muhasebe standartları, özellikle TFRS 15 kapsamında, hasılatı tamamlanma yüzdesiyle ilişkilendirebilir.

Bu fark, aynı ekonomik olayın vergi kârı ve finansal raporlama kârı açısından farklı zamanlarda görünmesine neden olur.

Teminat, inşaat taahhüt ve onarım işlerinde sözleşmeye uygun ifayı güvence altına alan araçtır.

Kamu ihale düzeninde ihaleye katılanlardan teklif bedelinin belirli bir oranından az olmamak üzere geçici teminat alınır.

Geçici teminat, yüklenicinin teklif sürecindeki ciddiyetini gösterir; ihale sonuçlandığında kesin teminata dönüşebilir veya iade edilerek yerine kesin teminat alınabilir.

Kesin teminat ise sözleşme yapılmadan önce alınır ve yüklenicinin taahhüdü sözleşme ve ihale dokümanı hükümlerine uygun biçimde yerine getirmesini güvenceye bağlar.

Para, teminat mektubu veya mevzuatta kabul edilen diğer değerler teminat aracı olabilir.

Kesin teminat, işin kesin kabulünden sonra yükleniciye geri verilir.

Kabul süreci, muhasebe zamanlaması kadar hukuki sorumluluk açısından da belirleyicidir.

Geçici kabul, sözleşme konusu işin kullanıma elverişli seviyeye ulaştığının yetkililerce onaylanmasıdır.

Yüklenici, işin sözleşmeye uygun tamamlandığını bildirir; inceleme sonucunda kusur veya noksan yoksa geçici kabul tutanağı düzenlenir.

Kesin kabul ise işin sözleşmede öngörülen süre ve şartlara uygun biçimde nihai teslimini ifade eder.

Yapı denetimi ve kabul komisyonu incelemeleri sonucunda eksiklik bulunmazsa kesin kabul tutanağı onaylanır.

Bu ayrım, hakedişlerin kesinleşmesi, teminatların iadesi ve vergi mevzuatında iş bitim tarihinin saptanması bakımından sınavlarda özellikle önemlidir.

Maliyet muhasebesi, inşaat işletmesinde yapılan fedakârlıkların hangi giderlerden oluştuğunu, hangi projeye veya gider yerine ait olduğunu ve maliyete nasıl dönüşeceğini izler.

Tekdüzen Hesap Planında yedinci grup maliyet hesaplarına ayrılmıştır.

7/A seçeneğinde giderler defteri kebirde fonksiyon esasına göre, yardımcı defterlerde ise gider çeşidi ve gider yeri esasına göre izlenir.

Gider hesapları dönem içinde tahakkuk eden giderleri toplar; yansıtma hesapları bu giderleri ilgili maliyet veya sonuç hesaplarına aktarır; fark hesapları ise standart ya da önceden saptanmış maliyet kullanıldığında fiili giderlerle planlanan tutarlar arasındaki farkı gösterir.

7/A sisteminde ilk madde ve malzeme, direkt işçilik, genel üretim, hizmet üretim maliyeti, araştırma geliştirme, pazarlama, genel yönetim ve finansman giderleri ayrı fonksiyonel gruplarda izlenir.

Yap-sat biçiminde kendi adına inşaat yapan işletme üretim işletmesine benzer; malzeme üretime sevk edildiğinde direkt ilk madde ve malzeme giderleri, ölçülebilir inşaat işçiliği ise direkt işçilik giderleri içinde takip edilebilir.

Başkası adına taahhüt işi yapan işletmede ise faaliyet bir hizmet üretimi niteliği taşıdığı için 740 Hizmet Üretim Maliyeti hesabı öne çıkar.

Böylece aynı çimento veya işçilik gideri, işletmenin iş modeline göre farklı hesap grubunda izlenebilir.

7/B seçeneğinde giderler dönem boyunca çeşit esasına göre kaydedilir.

İlk madde ve malzeme, işçi ücretleri, dışarıdan sağlanan fayda ve hizmetler, amortisman ve finansman gibi gider çeşitleri izlenir; maliyet çıkarma dönemlerinde gider dağıtım tablosu aracılığıyla fonksiyonlara, gider yerlerine ve hizmet ya da mamul maliyetlerine aktarılır.

İnşaat işletmeleri açısından bu seçenek, özellikle giderin türünü önceleyip daha sonra projelere ve fonksiyonlara dağıtma ihtiyacı olan yapılarda kullanılabilir.

Ancak kaynakta da belirtildiği gibi uygulamada daha çok 7/A seçeneği tercih edilir.

İşçilik giderleri de bu sistemin önemli parçasıdır.

İnşaatta çalışan ve hangi projeye ne kadar hizmet verdiği ölçülebilen işçilikler direkt kabul edilebilir; ortak nitelikteki işçilikler ise endirekt gider niteliği kazanır.

Bu ayrım ücretin bordroda tahakkuk etmesinden bağımsızdır.

Muhasebe açısından kritik soru, giderin belirli bir inşaat maliyetine doğrudan ve güvenilir biçimde yüklenip yüklenemediğidir.

Aynı mantık, taşeron işçilikleri ve şantiye destek giderlerinin sınıflandırılmasında da kullanılır ve proje maliyetinin tutarlılığını destekler.

İnşaat muhasebesinin özü, proje bazlı izleme disiplinidir.