Vergi Mevzuatında ve Sosyal Güvenlik Mevzuatında İnşaat İşleri ile İlgili Düzenlemeler Konu Anlatımı

İnşaat işleri vergi mevzuatında sıradan hizmet üretiminden farklı ele alınır; çünkü işin üretimi, teslimi, kabulü ve gelir doğuran nihai sonucu farklı dönemlere yayılabilir.

İnşaat işletmeleri gelir vergisi, kurumlar vergisi, katma değer vergisi, damga vergisi ve çeşitli resim ve harçlar bakımından genel mükellefiyetlere tabidir.

Ancak yıllara yaygın inşaat ve onarım işleri için özel hükümler vardır.

Bu özel düzenlemelerin amacı, henüz tamamlanmamış bir işte kâr veya zararı ara dönemlerde kesinleştirmemek, buna karşılık vergi güvenliğini stopaj gibi araçlarla sağlamaktır.

Gelir Vergisi Kanunu’nun 42. maddesi, birden fazla takvim yılına sirayet eden inşaat ve onarma işlerinde kâr veya zararın işin bittiği yıl kesin olarak tespit edileceğini kabul eder.

Bu rejimin uygulanması için üç koşul birlikte bulunmalıdır.

Faaliyet konusu inşaat veya onarım işi olmalı, iş taahhüde bağlı olarak başkası hesabına yapılmalı ve iş birden fazla takvim yılına yayılmalıdır.

Koşullardan biri yoksa özel rejim uygulanmaz.

Örneğin başkası adına yapılan bir inşaat aynı yıl başlayıp aynı yıl bitiyorsa genel hükümler geçerlidir; maliyetler hizmet üretim maliyeti hesabında, tahsil edilen bedeller satış hasılatı hesaplarında izlenir ve ilgili yılın vergisi hesaplanır.

Yıllara yaygın işlerde her inşaatın hasılatı ve gideri ayrı takip edilmelidir.

Bu zorunluluk yalnız şekli defter düzeni değildir; iş bazında kâr veya zararın doğru belirlenmesini sağlar.

Başlangıç tarihi de önemlidir.

Sözleşmede yer teslimi öngörülmüşse yer teslim tarihi, yer teslimi belirtilmemişse işin başlangıç tarihi, bunlar yoksa sözleşme tarihi esas alınır.

Böylece işin birden fazla takvim yılına yayılıp yayılmadığı ve hangi vergi rejimine gireceği belirlenebilir.

Gelir Vergisi Kanunu’nun 43. maddesi, birden fazla inşaat ve onarma işinin birlikte yürütülmesi veya inşaat yanında başka faaliyetlerin de bulunması halinde ortak giderlerin nasıl dağıtılacağını düzenler.

Yıl içinde birden fazla inşaat işi varsa müşterek genel giderler, bu işlere ait harcamaların birbirine oranına göre dağıtılır.

İnşaat dışı faaliyetler de varsa bu faaliyetlere ilişkin ortak gider dağıtımında hasılat tutarı dikkate alınır.

Bu kural, ortak yönetim, büro, finansman veya amortisman gibi giderlerin tek bir işe keyfi biçimde yüklenmesini engeller.

Gelir Vergisi Kanunu’nun 44. maddesi, işin bittiği tarihi belirler.

Geçici ve kesin kabul usulüne tabi işlerde iş bitim tarihi, geçici kabulün yapıldığını gösteren tutanağın idarece onaylandığı tarihtir.

Bu usule tabi olmayan işlerde ise işin fiilen tamamlandığı veya fiilen bırakıldığı tarih esas alınır.

İşin tamamlanmış sayılması için işin yapılmış, teslim edilmiş ve kabul edilmiş olması gerekir.

Bitim tarihinden sonra aynı işle ilgili yapılan giderler veya elde edilen hasılat, artık bu giderin yapıldığı veya hasılatın elde edildiği yılın kâr veya zararına dahil edilir.

Bu ayrım, yıllara yaygın işin kapanış kayıtları açısından belirleyicidir.

İş bitiminde muhasebe açısından tamamlanan işlerin tespiti, ortak gider ve amortismanların dağıtılması, hakediş ve maliyetlerin sonuç hesaplarına aktarılması, artan malzemenin değerlendirilmesi ve peşin ödenen vergilerin mahsuba hazırlanması gerekir.

Ara yıllarda pasifte bekleyen alınan hakedişler ile biriken maliyetler, işin bittiği yılda karşılaştırılarak dönem kârına taşınır.

Bu nedenle yıllara yaygın inşaatta vergiye tabi kazanç, iş ilerledikçe fiziksel olarak oluşsa bile vergi mevzuatı bakımından geçici kabul anına kadar kesinleşmiş sayılmaz.

Gelir Vergisi Kanunu’nun 94. maddesi ve Kurumlar Vergisi Kanunu’nun ilgili hükmü, yıllara yaygın inşaat ve onarım işlerinde hakediş ödemeleri üzerinden vergi kesintisi yapılmasını öngörür.

Kaynakta verilen düzenlemeye göre bu oran yüzde beş olarak açıklanmıştır.

Bu stopajın mantığı, kâr veya zararın iş bitiminde beyan edilmesi nedeniyle vergi tahsilatının ertelenmesini kısmen güvenceye almaktır.

Kesilen vergiler, işin bitiminde verilecek gelir veya kurumlar vergisi beyannamesinde hesaplanan vergiden mahsup edilir.

Alt taşeronun işi de bir takvim yılında başlayıp sonraki takvim yılında bitiyorsa ana yüklenici tarafından yapılan hakediş ödemeleri üzerinden aynı mantıkla kesinti yapılması gerekir.

Stopajın kapsamı hakediş ödemeleriyle sınırlı gibi görünse de avans ödemeleri özel önem taşır.

Kaynakta yer alan açıklamaya göre, yıllara sari inşaat ve onarım işleri nedeniyle yükleniciye yapılan avanslar ileride hakedişten mahsup edilecekse tevkifata tabi tutulur.

Buna karşılık geçici kabul tutanağının onaylanmasından sonra yapılan işlere ilişkin hakediş ödemelerinde, artık yıllara yaygın iş rejimine bağlı stopaj yapılmaz.

Henüz iş başlamadan yapılan bazı ödemelerin niteliği ise hakediş veya avans bağlantısına göre değerlendirilmelidir.

Gelir Vergisi Kanunu’nun 120. maddesi bakımından yıllara yaygın inşaat faaliyetlerinden doğan kazançlar geçici vergi kapsamına dahil edilmez.

İş bitse bile bu işten doğan gelir, işin bittiği geçici vergi döneminde değil, o yıla ait genel beyan döneminde beyan edilir.

Geçici vergi beyannamesinde bu kazanç yer almadığı için, bu kazanca ilişkin stopajların geçici vergi dönemlerinde mahsubu da mümkün değildir.

Bu kural sınavlarda sıkça karıştırılır; işin fiilen ilerlemesi geçici vergi beyanı doğurduğu anlamına gelmez.

Kurumlar vergisinde safi kurum kazancı hesap dönemi kazancı üzerinden belirlenir ve ticari kazanç hükümleriyle bağlantılıdır.

Yıllara yaygın olmayan inşaat işlerinde şirket, gelir ve giderleri dönemsel olarak sonuç hesaplarına aktarır; kurumlar vergisi matrahı hesaplanır, peşin ödenen vergiler mahsup edilir ve kalan tutar ödenecek vergiye dönüşür.

Yıllara yaygın işlerde ise kurum kazancı geçici kabul yapıldığında vergisel olarak ortaya çıkar.

Hakedişlerden kesilen kurumlar vergisi stopajları geçici kabul tarihine kadar peşin ödenmiş vergi niteliğinde bekletilir ve iş bittiğinde hesaplanan kurumlar vergisinden mahsup edilir.

TMS/TFRS ve BOBİ FRS uygulayan işletmelerde finansal raporlama ile vergi mevzuatı arasındaki zamanlama farkı ertelenmiş vergi doğurabilir.

Vergi mevzuatı kârı iş bitiminde tanırken, standartlar tamamlanma oranına göre dönemsel hasılat ve kâr gösterebilir.

Değerleme, gelir tahakkuku veya maliyetlerin finansal raporlama ölçümü ile vergi değerleri arasında geçici fark oluştuğunda ertelenmiş vergi varlığı ya da yükümlülüğü hesaplanır.

İndirilebilir geçici farklar ertelenmiş vergi varlığına, vergilendirilebilir geçici farklar ertelenmiş vergi yükümlülüğüne yol açar.

Bu etki, dönem net kârını artırıcı veya azaltıcı biçimde finansal tablolara yansır.