SPL Dar Kapsamlı Sermaye Piyasası Mevzuatı ve Meslek Kuralları Sermaye Piyasası Kanunu Konu Anlatımı

Sermaye Piyasası Kanununu doğru anlamak için önce sermaye piyasasının ekonomik işlevini görmek gerekir.

Sermaye piyasası, orta ve uzun vadeli ödünç verilebilir fonların sermaye piyasası araçları yoluyla tasarruf sahiplerinden kaynak ihtiyacı olanlara aktarılmasını sağlar.

Bu aktarım, bankacılık benzeri dolaylı bir ilişki yerine ihraççı ile yatırımcı arasında doğrudan hukuki bağ kurar.

Araç pay niteliğindeyse ortaklık ilişkisi, borçlanma aracı niteliğindeyse alacaklılık ilişkisi doğar.

Kanun bu alanı düzenlerken yalnız yatırımcıyı korumayı değil, reel piyasaya kaynak sağlanmasını, sermaye birikimini, likiditeyi, risklerin dağıtılmasını ve mülkiyetin tabana yayılmasını birlikte dikkate alır.

Sermaye piyasasının unsurları beş ana çevrede toplanır.

Fon talep edenler, sermaye piyasası aracı ihraç ederek kaynak arayan ihraççılardır.

Fon arz edenler, tasarruflarını getiri beklentisiyle sermaye piyasası araçlarına yönelten yatırımcılardır.

Yatırımcılar bireysel, kurumsal veya nitelikli yatırımcı gibi farklı kategorilerde ele alınabilir; bu ayrımlar farklı koruma ihtiyaçlarından doğar.

Üçüncü unsur, fon arzı ile fon talebini buluşturan sermaye piyasası araçlarıdır.

Dördüncü unsur, aracı kurumlar, yatırım kuruluşları, portföy yönetim şirketleri, bağımsız denetim, değerleme, derecelendirme, takas ve saklama gibi piyasanın teknik güvenliğini sağlayan kurumlardır.

Beşinci unsur ise organize piyasa işlevi gören borsalardır.

Piyasa yapısı birincil ve ikincil piyasa ayrımıyla çalışır.

Birincil piyasada sermaye piyasası araçları ihraççı tarafından ilk kez yatırımcılara satılır; bu nedenle ihraççıya fon akışı burada gerçekleşir.

İkincil piyasada ise daha önce ihraç edilmiş araçlar yatırımcılar arasında el değiştirir.

İkincil piyasa doğrudan ihraççıya yeni kaynak sağlamasa da likidite, fiyat belirleme ve vade belirleme açısından zorunludur.

Yatırımcı elindeki aracı gerektiğinde nakde çevirebildiği için birincil piyasadan araç alma konusunda daha istekli olur.

Aynı şekilde birincil ihraç fiyatı ve borçlanma araçlarının vadesi, ikincil piyasadaki işlem koşullarından etkilenir.

Sermaye piyasası mevzuatının uygulanma sırası bu konunun hukuki omurgasını oluşturur.

En üstte Sermaye Piyasası Kanunu bulunur.

Onu, Kanunun verdiği yetkiye dayanılarak Sermaye Piyasası Kurulu tarafından çıkarılan yönetmelik, tebliğ ve ilke kararları izler.

Daha sonra borsa mevzuatı veya sermaye piyasasını ilgilendiren diğer düzenlemeler dikkate alınır.

Kanunda ve ikincil mevzuatta hüküm yoksa ve özel bir kanun Sermaye Piyasası Kanununun uygulanmayacağını belirtiyorsa genel hükümler devreye girer.

Böylece Türk Medeni Kanunu, Borçlar Kanunu, Türk Ticaret Kanunu ve diğer genel hukuk kaynakları tamamen dışlanmaz; fakat sermaye piyasası alanında öncelik Kanun ve ona dayalı düzenlemelerdedir.

Kanunun çerçeve niteliği özellikle önemlidir.

Sermaye piyasaları hızlı tepki veren, ekonomik beklentilerden, likiditeden, yatırımcı davranışından ve teknolojik gelişmelerden kolay etkilenen dinamik piyasalardır.

Bu nedenle Kanun tüm ayrıntıları tek tek düzenlemek yerine ana esasları ve hareket sınırlarını belirler; ayrıntılı kuralları uzman kamu otoritesi olan Kurul düzenlemelerine bırakır.

Kurul yalnız kural koyan bir organ değildir.

Başvuruları sonuçlandırır, piyasaya etkileri izler, aksayan uygulamaları değişikliklerle düzeltir, düzeni bozan fiiller karşısında tedbir ve idari yaptırım uygulayabilir, suç şüphesi bulunan durumlarda ilgili makamları harekete geçirebilir.

Bu çift yönlü görev, düzenleme ile denetimin birbirini tamamladığını gösterir.

Kanunun uygulama alanında bazı istisnalar ve sınırlı tabiiyet halleri vardır.

Merkez Bankası işlemleri ve onun bünyesindeki ödeme, menkul kıymet transferi ve mutabakat sistemleri kural olarak kapsam dışındadır; ancak sermaye piyasası araçlarını konu alan teminat sözleşmelerine ilişkin belirli hüküm saklı tutulur.

Merkez Bankası, Hazine ve ilgili kamu finansmanı yapıları tarafından yapılacak bazı ihraçlarda izahname ve Kurul onayı gibi klasik halka arz yükümlülükleri uygulanmaz.

Bankalar ve sigorta şirketleri bakımından da özel mevzuatla sermaye piyasası mevzuatı birlikte değerlendirilir.

Banka paylarını halka arz ederse veya sermaye piyasası faaliyeti yürütürse ilgili ölçüde Kanuna tabi olur; buna karşılık kuruluş, gözetim, muhasebe, bağımsız denetim ve temettü gibi alanlarda kendi özel rejimi önemini korur.

Sermaye piyasası araçları Kanunun temel kavramlarından biridir.

Kanun, araçların genel bir tanımını yapmak yerine menkul kıymetler, türev araçlar ve diğer sermaye piyasası araçları şeklinde türleri belirler.

Menkul kıymetlerde pay ve pay benzeri kıymetler ortaklık hakkı, borçlanma araçları alacaklılık hakkı sağlar.

Menkul kıymetleştirilmiş varlık ve gelirlere dayalı borçlanma araçlarında ise yapılandırılmış finansman mantığı görülür; yeterince likit olmayan varlıklar bir havuzda toplanır ve bu havuzdan doğan nakit akımları yatırımcıya ödeme yapılmasında kullanılır.

Türev araçlar ise dayanak varlık, faiz, döviz kuru veya fiyat hareketi gibi unsurlara bağlı olarak riskten korunma veya getiri beklentisiyle kullanılan vadeli işlem niteliğindeki araçlardır.

Kanunun kamuyu aydınlatma ve ihraç rejimi de bu bütünün parçasıdır.

İhraç, sermaye piyasası aracının piyasaya çıkarılması ve tasarruf sahipleriyle buluşması sürecidir.

Halka arzda yatırımcı çevresi genişlediği için izahname, açıklama sorumluluğu ve yatırımcıların bilgiye kolay erişimi önem kazanır.

Kaydi sistemde sermaye piyasası araçları fiziki senet mantığından uzaklaşarak merkezi kayıt düzeni içinde izlenir; bu da hak sahipliğinin takibi, devri ve teminat ilişkileri bakımından düzenli bir altyapı sağlar.

Teminat hükümleri ise sermaye piyasası araçlarının finansal işlemlerde güvence olarak kullanılmasını piyasa gerçeklerine uygun hale getirir.

Bu başlıklar farklı görünse de hepsi aynı soruya cevap verir: yatırımcının fon sağladığı, ihraççının kaynak topladığı ve aracın el değiştirdiği sistem nasıl güvenilir çalışacaktır.

Sermaye piyasası araçlarının ve kurumlarının denetlenmesi yalnız ihraç anıyla sınırlı değildir.

Piyasa işleyişinde kamuyu aydınlatma, finansal raporlama, bağımsız denetim, değerleme ve derecelendirme gibi mekanizmalar yatırımcının karar verirken güvenilir bilgiye dayanmasını sağlar.

Yardımcı kuruluşların yetki belgesiyle faaliyet göstermesi, bu hizmetlerin uzman ve denetlenebilir kurumlar tarafından yürütülmesini amaçlar.

Borsaların likidite ve fiyat oluşumu sağlaması da ancak bu bilgi ve denetim zeminiyle anlamlıdır.

Aksi halde ikincil piyasada oluşan fiyat, sağlıklı beklentiyi değil eksik veya asimetrik bilgiyi yansıtabilir.