Basel Sermaye Uzlaşısı ve Kredi Riski Konu Anlatımı

Basel sermaye uzlaşısı, bankaların kredi riskini yalnızca kredi tahsis sürecinde değil, sermaye yeterliliği ve bilanço dayanıklılığı içinde ölçmesini amaçlayan bir çerçevedir.

Banka bir kredi verdiğinde aktifinde alacak yaratır; bu alacağın vadesinde ve tam olarak geri dönmeme ihtimali kredi riskidir.

Basel yaklaşımı, bu riski ölçülebilir hale getirerek bankanın taşıdığı risklere karşı yeterli sermaye bulundurmasını ister.

Bu nedenle kredi riski, tek bir borçlunun ödeme ihtimalinden ibaret değildir; kredilerin, bilanço dışı taahhütlerin, türev sözleşmelerin ve sermaye unsurlarının birlikte okunduğu düzenleyici bir sermaye hesabına bağlanır.

Kredi riskinin temel ayrımlarından biri beklenen kayıp ve beklenmeyen kayıp ayrımıdır.

Beklenen kayıp, temerrüt olasılığı, temerrüt halinde kayıp ve temerrüt anındaki risk tutarının birlikte değerlendirilmesiyle anlaşılır.

Temerrüt olasılığı borçlunun sözleşmesel yükümlülüğünü yerine getirmeme ihtimalini, temerrüt halinde kayıp geri dönmeyen borç nedeniyle katlanılacak zarar oranını, temerrüt anındaki risk tutarı ise o anda bankanın maruz kaldığı bakiyeyi ifade eder.

Bu beklenen zarar, kredi portföyünün olağan ve öngörülebilir risk maliyeti gibi düşünülebilir.

Bankalar bu kısmı karşılık ayırarak yönetir.

Beklenmeyen kayıp ise gerçekleşen zararın beklenen düzeyi aşması riskidir.

Kredi portföylerinde her dönem aynı zarar oluşmaz; ekonomik daralma, sektör şoku, teminat değerinde düşüş veya yoğunlaşma riski nedeniyle kayıplar beklenen seviyenin üzerine çıkabilir.

Basel yaklaşımı bu dalgalanmayı sermaye ile ilişkilendirir.

İçsel derecelendirme yönteminde beklenen kayıp karşılıklarla, beklenmeyen kayıp ise sermaye ile karşılanır.

Bu ayrım, sermayenin neden yalnızca muhasebe özkaynağı değil, risklere karşı koruyucu tampon olduğunu gösterir.

Banka sermayesi yetersizse beklenmeyen zararlar ödeme gücünü ve sistemik güveni zayıflatabilir.

Standart yöntem ile içsel derecelendirme yöntemi arasındaki fark, risk ağırlıklarının nasıl belirlendiğinde ortaya çıkar.

Standart yöntemde risk ağırlıkları düzenleyici otoritenin belirlediği kategorilere göre uygulanır.

Örneğin daha düşük riskli kabul edilen varlıklar düşük ağırlıkla, daha riskli ticari krediler veya zayıf dereceli alacaklar daha yüksek ağırlıkla hesaba katılır.

İçsel derecelendirme yönteminde ise risk fonksiyonları düzenleyici çerçeveye bağlı kalır, ancak fonksiyondaki temerrüt olasılığı, temerrüt halinde kayıp, temerrüt anındaki risk tutarı ve vade gibi girdiler bankanın kendi geliştirdiği yöntemlerle hesaplanır.

Bu yapı daha duyarlı risk ölçümü sağlar, fakat model kalitesi, doğrulama ve gözetim gerektirir.

Risk ağırlıklı varlık hesabı yalnızca bilançodaki kredilere bakmaz.

Nakit, merkez bankası alacakları ve kamu borçlanma araçları gibi düşük riskli kalemlerle ticari krediler veya düşük dereceli alacaklar farklı ağırlıklarla değerlendirilir.

Garanti ve akreditif gibi bilanço dışı yükümlülüklerde önce kredi eşdeğer tutar hesaplanır, sonra uygun risk ağırlığı uygulanır.

Türev sözleşmelerde de bugünkü zarar riski ve potansiyel gelecek risk dikkate alınarak kredi eşdeğerine ulaşılır.

Böylece bankanın görünürde kredi olarak yazmadığı fakat kredi benzeri risk taşıyan taahhütleri de sermaye hesabına dahil edilir.

Sermaye yeterliliği oranları, bankanın taşıdığı risklere karşı ne kadar sermaye bulundurduğunu gösterir.

Ana sermaye, ödenmiş sermaye ve dağıtılmayan kârlar gibi daha kaliteli ve zarar karşılama kabiliyeti yüksek unsurlardan oluşur.

Toplam sermaye ise ana sermayeye katkı sermaye niteliğindeki kalemlerin ve uygun karşılıkların eklenmesiyle genişler.

Ana sermaye yeterliliği oranı ana sermayenin risk ağırlıklı varlıklara oranlanmasıyla, toplam sermaye yeterliliği oranı toplam sermayenin aynı tabana bölünmesiyle bulunur.

Bu oranların düşmesi, bankanın risklerini taşıma kapasitesinin zayıfladığına işaret eder.

Basel çerçevesinde kredi derecelendirmesi doğrudan sermaye maliyetiyle bağlantı kurar.

Daha iyi kredi kalitesi daha düşük risk ağırlığı ve daha az sermaye yükü yaratabilir.

Daha zayıf not veya yüksek temerrüt olasılığı ise daha fazla sermaye gerektirir.

Bu nedenle derecelendirme yalnızca yatırımcıya bilgi veren bir piyasa sembolü değildir; bankanın kredi fiyatlamasını, limit politikasını, portföy dağılımını ve sermaye planlamasını etkileyen bir ölçüm aracıdır.

Risk bazlı fiyatlama, bankanın beklenen kaybı, beklenmeyen kayıp için sermaye maliyetini ve operasyonel giderleri kredi faizine yansıtmasını gerektirir.

Basel yaklaşımı aynı zamanda model riskini yönetmeyi de zorunlu kılar.

İçsel derecelendirme yönteminde bankanın kendi verileriyle hesapladığı girdiler sermaye gereksinimini etkilediği için bu girdilerin gerçekçi olması gerekir.

Temerrüt olasılıkları geçmiş veriyle uyumlu değilse, teminatlardan beklenen tahsilat abartılıysa veya vade etkisi yanlış ölçülüyorsa sermaye yetersiz hesaplanabilir.

Bu nedenle geriye dönük test, dış karşılaştırma, kalibrasyon ve stres testleri derecelendirme sistemlerinin ayrılmaz parçasıdır.

Olumsuz ekonomik koşullar altında notların nasıl değişeceği ve zararların sermayeyi ne ölçüde tüketeceği önceden sınanmalıdır.

Beklenen getiri mantığı da Basel kredi riskiyle ilişkilidir.

Kredi faizinden beklenen kayıp düşüldüğünde kredinin risk düzeltilmiş getirisi daha net görülür.

Temerrüt olasılığı yükseldiğinde veya temerrüt halinde kayıp arttığında aynı faiz oranı bankaya yeterli gelmeyebilir.

Bu durumda banka fiyatı artırabilir, teminat isteyebilir, limiti azaltabilir veya kredi vermekten kaçınabilir.

Dolayısıyla kredi derecelendirmesi yalnızca borçluyu sınıflandırmaz; kredi sözleşmesinin fiyat, vade, teminat ve limit koşullarını da etkileyen ekonomik bir sonuç doğurur.

Basel mantığını doğru anlamak için formül ezberinden çok risk aktarımını görmek gerekir.

Beklenen kayıp kredi zararının normal maliyetini, beklenmeyen kayıp sermaye tamponu ihtiyacını, risk ağırlıklı varlıklar ise bankanın bilanço içi ve dışı risklerinin ortak ölçüsünü temsil eder.

Standart yöntemde dışarıdan belirlenmiş ağırlıklar ön plandayken içsel derecelendirmede bankanın kendi risk ölçüm kapasitesi devreye girer.

Bu çerçevede kredi derecelendirmesi müşteri kabul kararından başlayıp fiyatlama, limit, karşılık ve sermaye yeterliliğine kadar uzanan bütünleşik bir risk yönetimi dili haline gelir.

Bu çerçevede bilanço dışı işlemlerin hesaba katılması özellikle önemlidir.

Garanti verilmiş olması, akreditif açılması veya türev sözleşme yapılması bankanın bilançosunda doğrudan kredi gibi görünmeyebilir; ancak karşı taraf yükümlülüğünü yerine getirmezse banka zarar riskiyle karşılaşır.

Bu nedenle önce kredi eşdeğer miktar belirlenir, sonra risk ağırlığı uygulanır.

Türevlerde cari zarar riski ile gelecekte doğabilecek potansiyel riskin birlikte ele alınması da aynı mantığa dayanır.