SPL Kredi Derecelendirmesi Sermaye Piyasasında Derecelendirme Faaliyeti ve Derecelendirme Kuruluşlarına İlişkin Esaslar Tebliği Seri: VIII, No: 51 Konu Anlatımı

Sermaye piyasasında derecelendirme faaliyeti, kredi riskini yalnızca sezgisel bir kanaat olmaktan çıkarıp yatırımcı, banka ve ihraççı açısından okunabilir bir bilgiye dönüştürür.

Kredi derecelendirmesi, bir borçlunun borcunu geri ödeme isteği ve kapasitesi hakkında verilen bağımsız görüştür.

Buradaki borçlu bir şirket, ihraççı, kamu otoritesi ya da borçlanma aracıyla fon sağlayan başka bir yapı olabilir.

Derecelendirme notunun değeri, piyasa katılımcılarının aynı borçlu veya enstrüman hakkında daha ortak bir risk dili kullanabilmesinden gelir.

Bu nedenle not, yalnızca bir etiket değil, borç ilişkisindeki ödeme gücünü, temerrüt riskini ve risk bazlı fiyatlamayı etkileyen bir sermaye piyasası bilgisidir.

Rating ile scoring aynı amaca hizmet eden fakat aynı teknik anlamı taşımayan iki kavramdır.

Scoring, beklenen kayıp denkleminde en önemli girdilerden biri olan PD, yani temerrüt olasılığını hesaplayan model yaklaşımıdır.

Matematiksel olasılıklar gerektiğinde notlara kalibre edilebilir.

Rating ise istatistiksel yöntemlerle üretilmiş belirli bir başarısızlık olasılığının doğrudan kendisi olarak görülmez; uzman kuruluşların borçlunun kredi riski hakkında oluşturduğu bağımsız görüş niteliğindedir.

Rating sonuçları çoğunlukla A, B, C harfleri ve bu harfleri destekleyen artı eksi işaretleriyle kamuya açıklanır.

Bu ayrım önemlidir, çünkü scoring daha çok model çıktısını, rating ise piyasanın takip edebileceği derecelendirme görüşünü ifade eder.

Derecelendirme yapılabilen enstrümanlar geniştir.

Şirketler piyasasında teminatlı veya teminatsız tahviller, öncelikli pay senetleri, finansman bonoları ve proje finansmanı bu kapsama girebilir.

Devlet borçları bakımından devlet tahvilleri, yerel yönetimler bakımından belediye borçları, menkulleştirme alanında varlığa dayalı ve konut kredilerine dayalı menkul kıymetler değerlendirilebilir.

Fonlar tarafında yatırım fonları, para piyasası fonları ve tahvil fonları; swap risk derecelerinde ise fonlanmamış kredilere bağlı riskler ele alınabilir.

Bu çeşitlilik, derecelendirmenin tek bir banka kredisine özgülenmediğini, sermaye piyasasında borç ilişkisi doğuran birçok üründe kullanılabildiğini gösterir.

Kredi notları risk yönetimi ve fiyatlama kararlarının altyapısında kullanılır.

Scoring özellikle bankacılık sisteminde şeffaflığı artırır, kredi riskinin ölçümünü ve yönetimini kolaylaştırır, risk bazlı fiyatlamaya imkan sağlar.

Derecelendirme notları da piyasalarda şeffaflığı destekler ve farklı borçluların risklerinin karşılaştırılmasına yardım eder.

Perakende kredilerde skorun kullanımı daha mekaniktir: kredi talebi çoğu kez notun sınırın üstünde kalıp kalmamasına göre kabul edilir ya da reddedilir.

Bu alanda risk, müşteriye farklı faiz uygulamaktan çok kredi tayınlaması yoluyla kontrol edilebilir; yüksek nota daha yüksek limit, düşük nota daha düşük limit verilir.

Ticari kredilerde notun etkisi daha geniş bir karar setine yayılır.

Sınır üzerinde kalan notlar için hem fiyatlama hem limit nota göre değişebilir; yüksek notlu ticari müşteriye daha düşük fiyatla kredi verilebilir ve daha yüksek limit tahsis edilebilir.

Not çizelgesi kredi sürecinde kabul veya ret kararının yanında limit, kredi türü, teminat, vade ve fiyat gibi karar sistemlerine bağlanır.

Küçük işletme not çizelgeleri ile ticari işletme not çizelgeleri de aynı mantıkla ayrılır.

Ticari ve kurumsal işletme modelleri şirketin ticari performansına odaklanırken küçük işletme modelleri işletmenin ve hakim ortağın ödeme davranışını, sosyoekonomik özelliklerini ve demografik değişkenlerini daha fazla dikkate alabilir.

Model başarısını değerlendirirken hata türleri ve ayrıştırma gücü birlikte düşünülür.

Birinci tip hata, modelin batacağını öngördüğü şirketlerin batmamasıdır.

İkinci tip hata ise modelin batmayacağını öngördüğü şirketlerin batmasıdır.

Risk yönetimi açısından ikinci tip hata özellikle kritiktir; çünkü sorunsuz görülen bir borçlunun gerçekte batması kredi kaybı yaratır.

K-S değeri yükseldikçe modelin batan ve batmayan grupları ayırma gücü artar.

Gini katsayısı sıfır ile bir arasında değerlendirilir; bire yaklaşması ayrıştırmanın güçlendiğini, sıfıra yaklaşması grupların ayırt edilemediğini anlatır.

ROC eğrisinde AUC büyüdükçe model daha başarılı kabul edilir; AUC’nin 0,5 olması anlamlı ayrıştırma olmadığını, bire yaklaşması güçlü ayrıştırmayı gösterir.

CAP analizinde isabet oranı mükemmel modelle karşılaştırmalı olarak okunur.

Derecelendirme ve scoring sistemlerinin güvenilirliği yalnız ilk model kurulumuyla bitmez.

Backtesting, modelin çalışma dönemi dışındaki dönemlerde veya farklı örneklemler üzerinde açıklama gücünü sınar.

Benchmarking, model sonuçlarını piyasa bilgileri ya da başka rating kuruluşlarının notları gibi dış kaynaklarla karşılaştırır ve fark varsa bunun makul açıklamasını arar.

Kalibrasyon, modelin ölçtüğü temerrüt olasılıklarının gerçekleşen temerrüt olasılıklarından ne kadar saptığını değerlendirir.

Stres testi ise olumsuz ekonomik koşullar altında notların nasıl değişebileceğini ve olası zararların neye dönüşebileceğini senaryo bazında ölçer.

Bu araçlar, derecelendirme sisteminin sadece not üretmesini değil, ürettiği notun zaman içinde izlenmesini sağlar.

Beklenen kayıp çerçevesi derecelendirme dilinin ekonomik sonucunu açıklar.

Kredi riski hesaplanırken beklenen kayıp ile beklenmeyen kayıp ayrımı yapılır.

İçsel derecelendirme yönteminde beklenen kayıpla ölçülen bölüm için PD, EAD, LGD ve vade gibi girdiler bankaların geliştirdiği yöntemlerle hesaplanabilir; standart yöntemde ise risk ağırlıkları dışarıdan belirlenen sınıflara dayanır.

Bu ayrım derecelendirme notunun neden sadece açıklayıcı bir sembol olmadığını gösterir: not, kredi portföyünde sermaye gereksinimi, limit yönetimi ve fiyatlama kararlarıyla bağlantılıdır.

Ancak notun karar üretmesi, modelin değişmeyen bir gerçek sunduğu anlamına gelmez.

Diskriminant modeller gibi yaklaşımlar yalnız uç durumları ayırmakta zorlanabilir, katsayıların gelecekte de aynı kalacağını varsayabilir ve gerçek hayattaki gecikmeli ödeme, kısmi ödeme veya faiz ödeyememe gibi ara risk sınıflarını yeterince yakalayamayabilir.

Bu yüzden derecelendirme bilgisinin sağlıklı kullanımı, notu tek başına ezberlemekten çok notun üretildiği yöntem, modelin sınanması, piyasa karşılaştırması ve ekonomik stres koşullarında nasıl davrandığıyla birlikte değerlendirilmesine bağlıdır.

Sermaye piyasası mevzuatı açısından derecelendirme faaliyetini yürütecek kuruluşun kimliği ve kurumsal niteliği de önemlidir.

Kurulun derecelendirmeye ilişkin mevzuatı bağlamında sermaye piyasasında derecelendirme faaliyetinde bulunabilecek yapı, Kurulca yetkilendirilen ve Türkiye’de kurulmuş derecelendirme kuruluşudur.