SPL Kredi Derecelendirme Lisansı Sınav Konuları Temel Finans Matematiği ve Değerleme Yöntemleri Konu Anlatımı

Paranın zaman değeri, bugünkü tüketimden vazgeçmenin gelecekte daha yüksek tüketim beklentisiyle ödüllendirilmesi ya da bugünkü fazla tüketimin gelecekte daha düşük tüketim pahasına finanse edilmesi fikrine dayanır. Fiyatların değişmediği ve belirsizliğin olmadığı varsayımsal durumda yalnızca saf zaman değeri vardır; gerçek finansal ortamda ise beklenen getiri oranı, fonlardan vazgeçilen süreyi, satın alma gücündeki değişimi ve gelecekteki ödemenin belirsizliğini birlikte karşılar. Faiz, borç verilen fon için talep edilen gelir veya borç alanın katlandığı maliyettir; bu nedenle zaman değeri hesapları çoğu kez faiz hesapları üzerinden anlatılır. Basit faizde faiz yalnızca anapara üzerinden işler ve büyüme doğrusal olur. Bileşik faizde her dönemin faizi anaparaya eklenir, sonraki dönemin faizi bu daha büyük tutar üzerinden hesaplanır ve büyüme hızlanır. Gelecekteki değer bugünkü nakdin faizle ulaşacağı tutarı, bugünkü değer ise gelecekteki nakdin iskonto oranıyla bugüne indirgenmiş karşılığını gösterir. Tek nakit akışları, farklı tutarlı seriler, eşit tutarlı anüiteler ve sonsuz süreli perpetüiteler aynı temel zaman ekseni üzerinde ama farklı formüllerle değerlendirilir.

Finansal varlıkların değerlendirilmesinde iki temel boyut getiri ve risktir. Getiri, yatırımcının elde tutma dönemi boyunca sermaye kazancı veya kaybı ile varsa temettü ya da faiz gibi dönemsel gelirlerden sağladığı toplam sonucu ifade eder. Tek dönem için elde tutma getirisi fiyat değişimi ile dönemsel gelirin başlangıç fiyatına oranlanmasıyla ölçülür; birden fazla dönem söz konusu olduğunda aritmetik, geometrik, para ağırlıklı ve zaman ağırlıklı ölçümler farklı amaçlara hizmet eder. Risk ise beklenen sonuçtan sapma ihtimalidir. Risk ile belirsizlik aynı değildir; riskte alternatif sonuçların olasılık dağılımı objektif biçimde kurulabilirken belirsizlikte bu dağılım subjektiftir veya bilinmez. Finansal riskin yaygın ölçüsü varyans ve onun karekökü olan standart sapmadır. Standart sapma hem olumlu hem olumsuz sapmaları birlikte ölçerken, semivaryans yalnız hedefin altındaki kötü sürprizlere odaklanır. Portföy düzeyinde risk, varlıkların tek tek risklerinin basit ortalaması değildir; varlıkların birlikte hareketi, yani kovaryans ve korelasyon, toplam riski belirgin biçimde değiştirebilir.

Portföy teorisi, yatırım kararının tek bir menkul kıymetin getirisine bakılarak değil, beklenen getiri ile riskin birlikte değerlendirilmesiyle verilmesi gerektiğini açıklar. Kaynak metinde portföy teorisinin temeli, fayda teorisi, kayıtsızlık eğrileri ve Ortalama-Varyans Modeli üzerinden kurulur. Rasyonel yatırımcı daha yüksek beklenen getiriyi tercih eder; ancak belirsizlik nedeniyle riskten kaçınma derecesi de seçimi belirler. Portföy riski, varlıkların tekil standart sapmalarından ibaret değildir; varlık getirileri arasındaki kovaryans ve korelasyon çeşitlendirme etkisini yaratır. Etkin portföyler, aynı risk düzeyinde daha yüksek beklenen getiri veya aynı beklenen getiride daha düşük risk sağlayan bileşimlerdir. Risksiz varlığın modele eklenmesi, etkin sınırla birleşerek portföy seçimini değiştirir ve yatırımcının risk tercihini riskli portföy ile risksiz varlık arasındaki ağırlık kararına indirger. Bu ayrım temeldir. Ayrıca seçim yatırımcıya özgüdür.

Finansal Varlıkları Fiyatlama Modeli, riskli varlıkların sermaye piyasası dengesi altında hangi beklenen getiriyi sağlaması gerektiğini açıklayan temel varlık fiyatlama modelidir. Model, portföy teorisinin çeşitlendirme sonucunu kullanır: yatırımcılar iyi çeşitlendirilmiş portföyler tutuyorsa, fiyatlanan risk toplam volatilite değil sistematik risktir. Bu risk beta ile ölçülür. Sermaye Pazarı Doğrusu etkin portföylerin toplam risk-beklenen getiri ilişkisini anlatırken FVFM, tekil menkul kıymetlerin beklenen getirisini risksiz getiri, pazar risk primi ve beta üzerinden açıklar. Model yatırım kararlarında karşılaştırma ölçütü sağlar; tahmin edilen getiri, denge getirisinden yüksekse varlık düşük fiyatlanmış, düşükse yüksek fiyatlanmış yorumlanabilir. Varsayımları güçlü ve ampirik sonuçları tartışmalı olsa da FVFM, risk priminin neden ve nasıl talep edildiğini öğretmesi bakımından merkezi bir çerçevedir. Bu çerçeve uygulamada belirleyicidir.

Arbitraj Fiyatlama Modeli, riskli varlık getirilerini tek bir pazar betası yerine birden fazla sistematik faktöre duyarlılık üzerinden açıklayan bir varlık fiyatlama yaklaşımıdır. Kaynak metinde modelin temeli, yanlış fiyatlanmış varlıklardan risksiz kâr elde etme imkânının denge piyasasında kalıcı olamayacağı düşüncesidir. Arbitraj, benzer nitelikteki varlıkların farklı fiyatlanmasından yararlanarak eşanlı alım satımla risksiz kazanç aramaktır; modelde fiyatlar arbitraj fırsatı bırakmayacak biçimde oluşmalıdır. Faktör modelleri, getirileri ekonomik büyüme, faiz, enflasyon veya enerji fiyatları gibi ortak risk kaynaklarına bağlar. İyi çeşitlendirilmiş portföylerde varlığa özgü risk azalır ve geriye faktör duyarlılıkları kalır. Bu nedenle beklenen getiri, her faktöre ilişkin beta ve o faktör için talep edilen risk primlerinin toplamıyla ilişkilendirilir. Özellikle portföy düzeyinde önemlidir. Bu yaklaşım özellikle portföy düzeyinde önemlidir.

Diğer varlık fiyatlama modelleri, FVFM’nin tek pazar betasına dayalı yalın yapısını genişleten veya farklı varsayımlarla yeniden yorumlayan yaklaşımlardır. Kaynak metin, standart FVFM’nin yanında sıfır betalı FVFM, tüketim temelli FVFM ve dönemlerarası FVFM gibi türevlerden söz eder; AFT bölümünde ise çok faktörlü modellerin ve Fama-French üç faktör yaklaşımının çerçevesi verilir. Ortak düşünce, beklenen getirinin yalnız toplam riskle değil, çeşitlendirme sonrası yatırımcıların kaçınamadığı sistematik risk kaynaklarıyla ilişkili olduğudur. Çok faktörlü modeller pazar faktörüne ek olarak büyüklük, değer, kârlılık veya yatırım davranışı gibi getirileri açıklayan ek risk göstergelerini dikkate alabilir. Bu modeller FVFM’yi bütünüyle ortadan kaldırmaz; risk primini daha ayrıntılı ölçmeye ve ampirik fiyatlama hatalarını azaltmaya çalışan tamamlayıcı çerçeveler sunar. Bu bakış sınavda ayırt edicidir.

Temel analiz, bir şirketin pay değerini yalnız fiyat hareketlerinden değil, ekonominin, sektörün ve şirketin kendi verilerinin birlikte yorumlanmasından çıkarır. Amaç, şirketin gelecekte yaratabileceği nakit akışlarını, karını ve kar payı kapasitesini tahmin ederek makul değere ulaşmaktır. Analiz genellikle yukarıdan aşağıya ilerler: önce büyüme, enflasyon, faiz, istihdam, bütçe dengesi ve politika tercihleri gibi makro değişkenler incelenir; sonra sektörün döngüsel yapısı, rekabet gücü, giriş engelleri ve talep koşulları değerlendirilir; en sonunda şirketin stratejisi, finansal tabloları ve projeksiyonları modellenir. Bu süreç teknik analizden farklı olarak alım satım zamanını değil, hangi menkul kıymetin seçileceğini açıklar. İndirgenmiş nakit akımı, temettü indirgeme ve çarpan yaklaşımları aynı temel soruya hizmet eder: şirketin bugünkü fiyatı, beklenen ekonomik faydasına göre pahalı mı ucuz mu?

Teknik analiz, menkul kıymet fiyatlarının ve işlem hacimlerinin zaman içindeki grafiklerinden hareketle fiyat yönünü ve olası dönüşleri inceleyen bir yaklaşımdır. Şirketin bilançosu, sektör yapısı veya büyüme potansiyeli teknik analizde birincil veri değildir; bunların piyasa katılımcılarının alım satım kararları yoluyla fiyatlara yansıdığı kabul edilir. Bu nedenle teknik analiz özellikle zamanlama, destek direnç bölgeleri ve trend gücü için kullanılır. Trendler yükselen, düşen veya yatay olabilir; dip ve tepelerin birbirine göre konumu yön hakkında fikir verir. Hareketli ortalamalar, MACD ve RSI gibi göstergeler trendi, momentumu ve uyumsuzlukları izlemeye yardım eder. Elliot dalgaları, düzeltme formasyonları, kanallar, omuz baş omuz veya ikili dip tepe gibi şekiller ise alıcı ve satıcı gücündeki değişimi yorumlamaya yarar. Bu çerçeve, öğrencinin terimleri birbirinden ayırmasını, temel ilişkileri izlemesini ve sınavdaki kısa bir ifadeyi doğru yorumlamasını kolaylaştırır.

Sermaye piyasası araçlarının değerlemesinde temel ilke, aracın sağlayacağı nakit akışlarını uygun iskonto oranıyla bugüne taşımaktır. Bu bölüm özellikle tahvil ve bono gibi sabit getirili araçlarda fiyat, getiri ve risk ilişkisini açıklar. Tahvilin değeri kupon ödemeleri ile vade sonunda alınacak anaparanın bugünkü değerinden oluşur. Piyasa faizi yükseldiğinde mevcut tahvilin değeri düşer; faiz düştüğünde değer artar. Vadeye kadar verim, tahvilin piyasa fiyatını beklenen nakit akışlarına eşitleyen getiri oranıdır ve yatırım kararında önemli karşılaştırma aracıdır. Süre ve düzeltilmiş süre faiz duyarlılığını, konveksite ise fiyat verim ilişkisinin doğrusal olmayan yönünü gösterir. Temiz fiyat, kirli fiyat, tahakkuk etmiş kupon faizi, getiri makası ve matrix fiyatlaması gibi kavramlar sabit getirili araçların piyasa uygulamasını anlamak için birlikte değerlendirilir.

Portföy performans ölçümü, getirinin tek başına yeterli olmadığını kabul eder ve getiriyi üstlenilen riskle birlikte yorumlar. Aynı getiriyi sağlayan iki portföyden daha az risk alan portföy daha verimli olabilir; daha yüksek risk alan portföy ise ek getiri üretmiyorsa başarılı sayılmayabilir. Sharpe ölçütü toplam riske göre artık getiriyi, Treynor ölçütü sistematik riske göre artık getiriyi değerlendirir. M2 ölçütü Sharpe mantığını piyasa riski düzeyine taşır; Jensen alfası gerçekleşen getirinin sermaye varlıkları fiyatlama modelinin öngördüğü getiriden farkını gösterir. Sortino aşağı yönlü riske odaklanarak istenmeyen oynaklığı ayırır. Bilgi ölçütü, aktif getiriyi aktif riskle ilişkilendirir. Faktör bazlı analiz ise performansı piyasa, büyüklük, değer, momentum, kalite, likidite, faiz veya kredi gibi risk kaynaklarına ayırarak yöneticinin katkısını daha açık gösterir.