Genel Patoloji Konu Anlatımı

Genel patoloji, hastalıkların tek tek organ adlarıyla ezberlenmesinden önce hücre ve dokuların zedeleyici etkenlere verdiği temel yanıtları öğretir.

Patoloji, hastalık bilimi anlamına gelir ve canlılarda hastalık sırasında ortaya çıkan gözle veya mikroskopla görülebilen değişiklikleri ve fonksiyon bozukluklarını inceler.

Temel bilimler ile klinik bilimler arasında köprü oluşturması bu yüzdendir: bir hastalığın nedeni, gelişim mekanizması, dokuda oluşturduğu yapı değişikliği ve bu değişikliğin klinik sonucu aynı çizgide ele alınır.

Kaynak, genel patolojiyi zedeleyici etkenlere karşı hücre ve dokuların temel reaksiyonlarını inceleyen alan olarak; sistemik veya özel patolojiyi ise organ sistemlerinin reaksiyonlarını inceleyen alan olarak ayırır.

Hastalık sürecinin dört öğesi vardır.

Etiyoloji hastalığın nedenini ifade eder; genetik yani intrensek nedenler veya infeksiyöz, kimyasal ve fiziksel edinsel nedenler bu başlığa girer.

Patogenez, nedenin hastalık sürecini hangi mekanizmalarla başlattığını ve ilerlettiğini anlatır.

Morfolojik bulgular, hücre, doku ve organlarda oluşan yapısal değişimlerdir.

Klinik bulgular ise bu morfolojik değişikliklerin işlevsel sonuçlarıdır.

Bu dört basamak birlikte düşünüldüğünde patoloji, yalnız mikroskopta görülen şekil değişikliklerini tanımlayan bir alan olmaz; neden ile klinik sonuç arasında mekanizma kuran disiplin haline gelir.

Patoloji çeşitli inceleme tekniklerine dayanır.

Makroskopi, gözlem ve diseksiyonla dokuları değerlendirmeye dayanır.

Histopatoloji biyopsi materyallerinin ışık mikroskobuyla incelenmesidir.

Sitopatoloji vücut sıvıları ve sürüntülerden hazırlanan preparatları değerlendirir.

Ultrastrüktürel patoloji ışık mikroskobunda görülemeyen çok küçük organel ve virüs yapılarının elektron mikroskobuyla incelenmesini kapsar.

Histokimyasal patoloji özel boyalarla doku kesitlerini değerlendirir.

Deneysel patoloji hastalıkların hayvan modellerinde oluşturulmasıyla, adli patoloji ise adli olgularda hastalık ve ölüm nedenleriyle ilgilenir.

Bu ayrım, genel patoloji bilgisinin laboratuvar pratiğiyle nasıl birleştiğini gösterir.

Hücrenin temel durumu homeostazdır.

Hücre normal fizyolojik gereksinimlerini karşılayarak kararlı denge içinde fonksiyonunu sürdürür.

Çevre şartları değiştiğinde hücre adaptasyonla uyum sağlar; canlılığını korur ve işlevini ayarlar.

Adaptasyon başarısız olursa hücre zedelenmesi ve hücre ölümü gelişir.

Artmış gereksinim veya artmış uyarı karşısında hücre hiperplazi veya hipertrofiyle yanıt verebilir.

Azalmış besinler ve azalmış uyarı atrofiye, kronik irritasyon metaplaziye götürebilir.

Bu nedenle adaptasyon başlığı, hücrenin zarar görmeden önceki savunma ve uyum aralığını anlatır.

Hücresel adaptasyon mekanizmaları reseptör düzeyinden protein sentezine kadar uzanır.

Spesifik hücresel reseptörlerin artması veya azalması bir uyum yoludur; kolesterolle dolu hücrede düşük yoğunluklu lipoprotein alımıyla ilgili reseptörlerin azalması buna örnektir.

Hedef hücre yeni protein sentezi başlatabilir; ısı şok proteinleri zedelenmeden koruyucu bir yanıt olarak verilir.

Bir tip proteinden diğerine geçiş veya belirli proteinin aşırı yapımı da adaptasyonun parçasıdır; kronik iltihap ve fibroziste kollajen ve ekstraselüler matriks proteinlerinin sentezi buna örnek verilir.

Fizyolojik adaptasyon hormonlar ve endojen aracılarla normal uyarıya yanıttır; patolojik adaptasyon ise değişen koşullara uyup zedelenmeden kurtulma girişimidir.

Hiperplazi ve hipertrofi organ veya dokunun büyümesiyle sonuçlanır, fakat mekanizmaları farklıdır.

Organ büyümesi hücre sayısının artmasına bağlıysa hiperplazi, hücre hacminin artmasına bağlıysa hipertrofi adını alır.

Hipertrofi, hücre içindeki yapısal elemanların sentezinin artmasıyla gerçek büyümedir.

Hiperplazi ile hipertrofi çoğu kez birlikte görülür; hangisinin baskın olacağı hücrelerin yenilenebilme özelliğine ve hücre siklusuna bağlıdır.

Miyokard lifleri ve çizgili kas gibi çoğalma kapasitesi sınırlı dokularda büyüme daha çok hipertrofi şeklinde olurken, labil ve stabil hücrelerden oluşan organlarda hiperplazi önemli rol oynar.

Hiperplazi fizyolojik veya patolojik olabilir.

Hormonal fizyolojik hiperplazi puberte ve gebelikte meme gland sayısının artması gibi işlevsel kapasite artışına hizmet eder.

Kompensatuvar hiperplazi, doku zedelenmesi veya kitle kaybı sonrasında dokunun yeniden artmasıdır; karaciğerin bir bölümü çıkarıldığında kalan dokuda hücre artışının başlaması örnek olarak verilir.

Patolojik hiperplazi hormonal uyarılarla gelişebilir; östrojen artışına bağlı endometrium gland artışı, androjen artışıyla prostat hiperplazisi, aşırı adrenokortikotropik hormon uyarısıyla sürrenal hiperplazisi ve iyot eksikliğinde tiroid uyarıcı hormon artışıyla tiroid hiperplazisi kaynakta sayılır.

Patolojik hiperplazinin bazı kanseröz proliferasyonlar için zemin oluşturabileceği belirtilir; uyaran ortadan kalktığında hiperplazi gerileyebilir.

Hipertrofi hücre boyutunun artmasıyla organ büyümesine yol açar.

Gebelikte uterus düz kası ve laktasyonda meme glandlarındaki büyüme hormona bağlı fizyolojik hipertrofi örnekleridir.

Artan işlevsel gereksinime bağlı kalp hipertrofisi veya iskelet kasında egzersizle gelişen hipertrofi adaptif yanıta örnek verilir.

Atrofi ise hücre içeriğinin kaybıyla hücre boyutunun küçülmesi ve doku ya da organ hacminin azalmasıdır.

Besin azalması, büyüme faktörlerinin azalması, protein sentezinin azalması ve yıkımın artması atrofiye götürür.

Pubertede timus atrofisi ve doğumdan sonra uterus atrofisi fizyolojik örneklerdir; kullanılmama, inervasyon kaybı, azalmış kan akımı, yetersiz beslenme, yaşlanma, endokrin uyarı kaybı ve basınç patolojik atrofi nedenleri arasında sayılır.

Metaplazide olgunlaşmış bir hücre topluluğu, aynı dokuda farklı fakat yine olgun bir hücre fenotipiyle yer değiştirir.

Strese duyarlı hücrelerin yerini olumsuz koşullara daha dayanıklı hücre tipi alır.

Genellikle kronik irritasyon, mekanik travma veya iltihap gibi uzun süreli uyarılarla gelişir ve çoğu zaman geri dönüşlü bir koruma reaksiyonu olarak düşünülür.

Solunum yolu epitelinde sigara ve A vitamini eksikliğine bağlı kolumnar silyalı epitelin skuamöz epitele dönüşmesi, taşlara bağlı tükrük bezi, pankreas ve safra yolunda sekretuvar epitelin skuamöz epitele dönüşmesi, reflü özofajite bağlı özefagusta skuamöz epitelin kolumnar epitele dönüşmesi kaynakta verilen örneklerdir.

Mezenkimal metaplazi olarak kıkırdak, kemik veya yağ metaplazileri de görülebilir.

Adaptasyon sınırı aşıldığında nekroz veya apoptoz gibi hücre ölüm biçimleri ortaya çıkar.

Nekroz, hücre ölümü sonrasında genellikle enzimlerin ilerleyici parçalayıcı etkisiyle oluşan morfolojik değişiklikler spektrumudur.

Nekrozdaki değişikliklerden enzimatik sindirim ve protein denatürasyonu sorumludur.

Lizozomal katalitik enzimler ölen hücrelerden kaynaklanıyorsa otoliz, nekroz alanına gelen inflamatuvar yanıtın parçası olan lökositlerden kaynaklanıyorsa heteroliz olarak adlandırılır.

Nekrozun mikroskopta görülür hale gelmesi için zaman gerekir; kaynak miyokard infarktüsünde biyokimyasal değişikliklerin daha erken, ilk histolojik bulguların ise 8-12 saat sonra gözlenebileceğini belirtir.

Nekrotik hücre morfolojisinde sitoplazma eozinofilik görünür.

Normal bazofilinin kaybı ve eozin boyasının denatüre proteinlere bağlanması bu görünümde rol oynar.

Glikojen kaybı hücreleri daha homojen ve camsı hale getirir; organellerin enzimatik sindirimiyle vakuoller oluşabilir.

Ölü hücrelerin yerini myelin figürleri denilen fosfolipid kitleleri alabilir ve kalsifikasyon gelişebilir.

Nükleusta DNA yıkımına bağlı karyolizis, piknozis ve karyoreksis görülür.

Karyolizis bazofilinin silinmesi, piknozis nükleusun büzülüp küçülmesi, karyoreksis ise piknotik nükleusun parçalanmasıdır.

Bu çekirdek değişiklikleri nekrozun mikroskobik tanınmasında önemlidir.

Nekroz tipleri altta yatan neden hakkında ipucu verir.

Koagülasyon nekrozunda denatürasyon baskındır, hücrenin genel sınırları seçilebilir ve doku serttir; beyin dışında iskemik nekroz alanlarında karakteristiktir.

Likefaksiyon nekrozu bakteriyel ve bazen fungal enfeksiyonlarda lökosit enzimlerinin dokuyu sindirmesiyle veya santral sinir sisteminde hipoksik hücre ölümüyle görülür; dokunun yerini visköz sıvı alır.

Gangrenöz nekroz özel bir tip değil, kan akımı kesilen ekstremitedeki koagülasyon nekrozudur; bakteriyel enfeksiyon eklenirse yaş gangren gelişir.

Kazeifikasyon nekrozu tüberkülozda görülen, doku yapısının silindiği ve granülomla çevrilen peynirimsi nekrozdur.

Yağ nekrozu akut pankreatitte lipaz etkisiyle yağ yıkımı ve kalsiyumla sabunlaşma sonucu oluşur.

Fibrinoid nekroz ise immün reaksiyonlarda arter duvarında antijen-antikor kompleksleri ve fibrinin birleşmesiyle görülür.

Apoptoz, programlanmış hücre ölümü yoludur.

İstenmeyen, potansiyel zararlı, işlev süresini aşmış veya onarılamayacak kadar zedelenmiş hücreleri ortadan kaldırmaya hizmet eder.

Gelişim sürecinde, dokulardaki hücre sayısını dengede tutmada, hücre hasarında ve yaşlanmada gerçekleşir.

Plazma membranı geç evrelere kadar sağlam kalır; hücre içeriği dışarı sızmadan hızlı biçimde temizlendiği için inflamatuvar reaksiyon oluşturmaz.