Antrenörlük Hareket ve Antrenman Bilimleri III Koordinatif Yetiler ve Beceri Gelişimi Konu Anlatımı

Koordinasyon, sporda bir beceri kavramı olarak, amaca yönelik bir hareketin gerçekleştirilmesi sırasında iskelet kasları ile merkezî sinir sisteminin uyum içinde çalışmasını, birbirleriyle etkileşimini ifade eder.

Kaynak metin, koordinasyon kalitesi ne kadar yüksekse hareketin akıcılığının ve değişen koşullara verilen tepkinin de o kadar hızlı olacağını belirtir.

Beceri kavramı ise en az enerjiyle en çok işi yapabilme kapasitesi olarak tanımlanır ve iyi bir beceri düzeyi, hem kas içi hem de kaslar arası koordinasyonu gerektirir; bir hareketi gerçekleştiren agonist kas, ona zıt yönde çalışan antagonist kas ve agonist kasa yardımcı olan sinerjist kaslar arasındaki uyum, koordinasyon düzeyini belirler.

Kaynak metin koordinasyonu birkaç farklı eksende sınıflandırır.

İlk ayrım genel ve özel beceri arasındadır: genel beceri her spor dalında geçerli olan, tüm vücutla ilgili koordinasyonu ifade ederken özel beceri, ilgili spor dalına özgü teknik-taktik hareketlerin koordinasyonunu kapsar.

Kullanılan kas gruplarına göre ise koordinasyon kaba ve ince koordinasyon olarak ikiye ayrılır; koşma ve sıçrama gibi büyük kas gruplarının etkin olduğu hareketler kaba koordinasyona, okçulukta ok atışı gibi küçük kas gruplarının devrede olduğu hareketler ise ince koordinasyona örnektir.

Hareketin çevresel şartlara bağlılığına göre yapılan bir başka sınıflandırmada, atletizm koşuları veya serbest stil yüzme gibi sabit ve tekrara dayalı hareketler kapalı beceri koordinasyonunu, hentbol kalecisinin penaltı anındaki hareketleri gibi çevresel şartların sürekli değiştiği durumlar ise açık beceri koordinasyonunu oluşturur.

Koordinatif yetilerin kendi içindeki bileşenleri de kaynak metinde Hirtz'in sınıflandırmasına dayanılarak beş başlıkta ele alınır.

Kinestetik ayrımlama, vücuttaki görme, dokunma ve işitme reseptörlerinden gelen bilgiler aracılığıyla bir hareketi en az enerji harcayarak en kaliteli şekilde yapabilme yeteneğidir.

Mekânsal oryantasyon, oyun alanındaki rakip, takım arkadaşı ve nesnelerin konumlarını görsel ve işitsel uyaranlarla doğru saptayarak hareketin yönünü ve büyüklüğünü kavrayabilme becerisidir.

Denge, iç ve dış kuvvetlerin sürekli değiştirdiği destek noktasını koruyabilme yeteneği olarak tanımlanır ve koordinatif yetilerin ana bileşenlerinden biri kabul edilir.

Ritim, farklı tempo ve hızları görsel-işitsel bilgiden yararlanarak görevlere uyarlayabilme yeteneğidir.

Karmaşık reaksiyon yetenekleri ise ortamdaki bir veya birden fazla uyarana karşı hızlı ve doğru hareket edebilmeyi kapsar; basit reaksiyon bilinen bir uyarana verilen tepkiyken karmaşık reaksiyon, birden fazla uyaran arasından doğru olanı seçip ona göre hareket etmeyi gerektirir.

Denge, koordinatif yetiler içinde ayrıca detaylandırılan bir kavramdır.

Kaynak metin, dengeyi ya da postüral kontrolü, görsel, vestibüler ve somatosensoriyel sistemlerden gelen bilgilerin sürekli ve hızlı biçimde değerlendirilerek vücudun ağırlık merkezinin destek tabanı üzerinde dikey olarak korunması süreci olarak tanımlar.

Bu süreçte vestibüler sistem başın yer çekimine göre konumu ve ivmelenmesi hakkında, görsel sistem uzaydaki nesnelerin konumu hakkında, proprioseptif sistem ise kas, eklem, ligament ve deri reseptörleri aracılığıyla vücut bölümlerinin pozisyonu hakkında bilgi sağlar.

Kaynak metin, statik dengeyi kişiyi minimum hareketle sabit tutabilme becerisi, dinamik dengeyi ise hareket sırasında sabit durumu koruyabilme becerisi olarak ayırır ve postüral kontrolün ayak bileği stratejisi ile kalça stratejisi gibi farklı mekanizmalar aracılığıyla sağlandığını belirtir.

Koordinatif yetilerin ve dengenin gelişimi, kaynak metne göre yaşa duyarlı bir süreçtir.

Weineck'in sınıflandırmasına dayanan tabloya göre denge ve koordinasyon, özellikle ilk puberta döneminde, yani kız çocuklarında on bir-on iki ile on üç-on dört, erkek çocuklarda ise on iki-on üç ile on dört-on beş yaşları arasında öncelikli olarak geliştirilmesi gereken motor becerilerdir; kaynak metin on yaşından itibaren bu iki becerinin özellikle önem kazandığını vurgular.