SPL Dar Kapsamlı Sermaye Piyasası Mevzuatı ve Meslek Kuralları Sermaye Piyasası Çalışanları Etik İlkeleri ve Davranış Kuralları Konu Anlatımı

Sermaye Piyasası Çalışanları Etik İlkeleri ve Davranış Kuralları, kurumlar için belirlenen meslek kurallarını çalışan davranışı düzeyine indirir.

Etik ilke, belirli bir meslekte çalışanları düşünerek eyleme geçmeye veya geçmemeye yönelten yazılı ahlaki ölçüdür.

Bu ölçü, kişinin görevini en iyi biçimde yapmasını, meslek kurallarına uymasını ve davranışının ahlaki niteliğini gözden kaçırmamasını hedefler.

Davranış kuralı ise daha somut bir işlev taşır; çalışanın mesleğini nasıl yapması gerektiği konusunda yol gösterir, öğretir ve sınır çizer.

Bu ayrım önemlidir, çünkü etik ilkeler kişilik ve mesleki tutumla, davranış kuralları günlük işlemlerde basiretli kişinin nasıl hareket edeceğiyle ilgilidir.

Finansal piyasaların temel işlevi kaynakların etkin, verimli ve tutumlu biçimde dağıtılmasıdır.

Ancak yalnız ekonomik çıkarı en çoklamaya dayanan anlayışın tek başına güvenli piyasa işleyişi sağlamadığı, finansal kriz örneğiyle açıklanır.

Kredi açılmaması gereken durumlarda kredi açılması, gerekli onayların verilmesi, kredilerin sorgulanmadan havuzlaştırılması ve menkul kıymetleştirilmesi gibi davranışlar, finans piyasalarının farklı katmanlarında ahlaki değer eksikliğinin sonuçlarını göstermiştir.

Bu nedenle finans piyasalarının temel işlevlerinin yanına dördüncü bir unsur olarak etik yerleştirilir.

SPEK de sermaye piyasası kurumlarında çalışanlara, yöneticilerine, kendilerine bağlı çalışanlara, müşterilere ve finans piyasasına karşı sorumluluklarını belirlerken rehberlik etmek için hazırlanmıştır.

TSPB etik ilkelerinde temel ilke, sermaye piyasası çalışanının kamuoyuyla, müşterilerle, işvereniyle, çalışma arkadaşlarıyla ve diğer piyasa katılımcılarıyla ilişkilerinde bağımsız, dürüst, adil, yetkin, özenli, güncel bilgilere dayalı, saygılı ve etik hareket etmesidir.

Bu ilke, diğer bütün kuralları taşıyan ana cümle gibi okunmalıdır.

Çalışan yalnız müşteriye karşı değil, işverene, piyasa katılımcılarına ve kamuoyuna karşı da sorumluluk taşır.

Bu nedenle bir davranış mevzuatta açıkça yasaklanmamış olsa bile, sermaye piyasasını ve yatırımcı çıkarlarını zedeleyebilecek nitelikteyse etik düşünme süzgecinden geçmelidir.

Bağımsızlık, dürüstlük ve adillik ilkesi, çalışanın sermaye piyasasının onurunu ve müşterilerinin çıkarlarını kişisel çıkarlarının üzerinde tutmasını ister.

Müşteriye açık, anlaşılır ve doğru bilgi verilmesi; hizmetin zamanında, doğru ve eksiksiz yerine getirilmesi; müşteri ayrımı yapılmadan eşit davranılması bu ilkenin uygulama sonuçlarıdır.

Özen ve titizlik, aynı koşullarda dikkatli ve basiretli bir kişinin ayrıntılara vereceği önemi ve göstereceği gayreti gerektirir.

Sürekli gelişim ilkesi, sermaye piyasasının değişim içinde olduğunu kabul eder ve çalışanın bilgi ve becerisini güncel tutmasını bekler.

Sır saklama ilkesi, kurum ve müşteri hakkında öğrenilen sırların açıklanmamasını ve bunların kişisel ya da üçüncü kişi menfaatine kullanılmamasını emreder.

Etik düşünme ilkesi ise çalışanın sermaye piyasası mevzuatını ve kurumsal değerleri gözeterek bağımsız kanaatini kullanmasını, başkalarını da etik davranmaya teşvik etmesini ister.

Davranış kurallarının ilk bölümü mesleki uzmanlık kuralıdır.

Sermaye piyasası çalışanının, sunduğu faaliyeti tam ve yetkin biçimde gerçekleştirebilecek düzeyde yasal çerçeveyi bilmesi beklenir.

Bu, her çalışanı bütün mevzuatın uzmanı yapmaz; ancak yaptığı faaliyeti düzenleyen Türk mevzuatını, hizmet sunulan yabancı ülke düzenlemelerini, kurum içi düzenlemeleri ve davranış kurallarını öğrenip anlamasını gerektirir.

Mevzuatlar arasında uyumsuzluk veya çelişki varsa daha katı düzenlemeye göre hareket edilir.

Türk veya yabancı mevzuatta yasaklanmamış bir eylem bile etik açıdan sermaye piyasasını ve yatırımcı çıkarlarını zedeleyecekse yapılmamalıdır.

Mevzuatın bilinmesi kuralı, ihlal karşısında pasif kalmamayı da içerir.

Çalışan, çalıştığı kurumun ya da müşterinin iş ve işlemlerinin mevzuata aykırı olduğunu fark ederse ilgilileri uyarmalıdır.

Buna rağmen işlem sürdürülüyorsa söz konusu eylemle veya kurumla ilişkisini kesmesi gerekir; gerekli durumlarda SPK, MASAK veya TSPB’ye bildirim yapılır.

Uygulamada çelişkili durumlarla karşılaşıldığında kurumun mevzuata uyum biriminden veya hukuk bölümünden destek alınmalıdır.

Sermaye piyasası kurumları da çalışanların SPEK’e ve ilgili mevzuata ulaşmasını sağlamalı, değişiklikleri takip edecek süreçler kurmalı, eğitim vermeli ve olası ihlallerin kurum içinde bildirilebileceği ortamı sunmalıdır.

Bağımsızlık ve tarafsızlık davranış kuralı, çalışanın mesleki faaliyet boyunca makul özen ve kanaatini korumasını ister.

Çalışan kendi bağımsızlığına veya başkalarının bağımsızlığına gölge düşürebilecek hediye, menfaat, maddi çıkar ya da karşılık sağlamamalı; böyle tekliflerde veya taleplerde bulunmamalıdır.

Bu kural, özellikle menfaat çatışması doğurabilecek ilişkilerde önem kazanır.

Komisyon gelirini artırma baskısı ile müşteriye gereksiz işlem yaptırmama yükümlülüğü, grup şirketi aracını portföye alma baskısı ile portföye karşı sorumluluk veya derecelendirme notunu yükseltme yönündeki şirket baskısı bu tür çatışmalara örnektir.

Menfaat teklifleri bazen açık, bazen örtük biçimde bağımsızlığı etkileyebilir.

Lüks eğlence davetleri, pahalı gösteri biletleri, başka işlerin yönlendirilmesi vaadi veya talep fazlası halka arzlarda öncelik verilmesi çalışanın kanaatini bozabilecek örnekler arasında sayılır.

Mütevazı hediyeler kabul edilebilir olsa da, müşteri menfaatleriyle çatışacak açık veya örtük öneriler reddedilmelidir.

Müşteri memnuniyetinin ifadesi olarak sağlanan menfaatlerde de çalışan işverenini bilgilendirmelidir; işlem öncesi bildirim mümkün değilse ilk fırsatta açıklama yapılır.

Araştırma raporlarında bağımsızlık ayrıca hassastır; raporlar örtük ve belirsiz ifadeler içermemeli, genel kabul görmüş finansal analizlere dayanmalı ve müşterinin tam ve doğru anlamasını sağlayacak biçimde hazırlanmalıdır.

Gerçekdışı gösterim kuralı, sermaye piyasası faaliyetleriyle ilgili gerçeğe aykırı beyanda bulunmamayı emreder.

Sermaye piyasaları güven üzerine kurulduğundan, yanlış veya yanıltıcı gösterim yalnız yatırımcıya zarar vermez; piyasaya duyulan güveni de zedeler.

Gerçekdışı gösterim, açıkça gerçekdışı beyan olabileceği gibi bir verinin ihmal edilmesi, yanlış ve yanıltıcı ifade kullanılması veya olumsuz bilginin saklanması biçiminde de ortaya çıkabilir.

Araştırma raporları, kamuyu aydınlatma belgeleri, piyasa bültenleri, gazete yazıları, e-postalar ve sosyal ağ paylaşımları bu kuralın uygulanabileceği alanlardır.

Yatırım modelleri ve analizler kullanılırken de aynı dikkat gerekir.

Modellerin bütün değişkenleri öngörmesi mümkün olmadığından, müşterilere olası senaryolar tam ve açık biçimde aktarılmalıdır.

Başkaları tarafından derlenmiş veriler veya hazırlanmış raporlar kullanılıyorsa özgün kaynağa ilgi verilmeli, bilginin çalışan tarafından hazırlanmış olduğu izlenimi yaratılmamalıdır.

Aksi durum intihal niteliği taşıyabilir ve çalışanın yetkinlikleri hakkında yatırımcıda yanlış kanaat oluşturur.