SPL Dar Kapsamlı Sermaye Piyasası Mevzuatı ve Meslek Kuralları Sermaye Piyasası Kanunu Konu Anlatımı

Sermaye Piyasası Kanunu, sermaye piyasasını yalnızca alım satım yapılan bir alan olarak değil, tasarrufların yatırımlara yönlendirilmesini sağlayan hukuki ve kurumsal düzen olarak ele alır.

Bu piyasanın merkezinde orta ve uzun vadeli ödünç verilebilir fonların, sermaye piyasası araçları aracılığıyla fon arz edenlerden fon talep edenlere aktarılması vardır.

Bu yüzden sermaye piyasası, banka kredisine dayalı dolaylı finansmandan farklı biçimde doğrudan finansman köprüsü kurar.

Tasarruf sahibi yatırımcı, aracın niteliğine göre ihraççıyla ortaklık ya da borç alacak ilişkisine girer; ihraççı da topladığı kaynağı iktisadi faaliyetine ve yatırımlarına yöneltir.

Kanunun önemli yönü, bu ekonomik akışı hukuki kavramlara bağlamasıdır: kim fon ister, kim fon sağlar, hangi araç ilişki kurar, hangi kurum araya girer ve hangi piyasada işlem yapılır soruları birlikte düşünülür.

Sermaye piyasası finans piyasasının bir alt türüdür ve bu nedenle finansal sistemin temel işlevlerini taşır.

Reel piyasaya kaynak sağlama, sermaye birikimi oluşturma, likidite temin etme, riskleri dağıtma ve mülkiyeti tabana yayma bu işlevlerin ana eksenidir.

Ancak bu işlevlerin hepsi aynı piyasada aynı şekilde ortaya çıkmaz.

Birincil piyasa, sermaye piyasası araçlarının ihraççı tarafından ilk kez satışa çıkarıldığı alandır; fon doğrudan ihraççıya aktığı için reel piyasaya kaynak sağlama, sermaye birikimi, risk paylaşımı ve mülkiyetin yayılması burada belirginleşir.

İkincil piyasada ise daha önce ihraç edilmiş araçlar yatırımcılar arasında el değiştirir.

Bu işlem ihraççıya yeni fon sağlamaz; buna karşılık yatırımcıya nakde dönebilme imkanı verir, birincil piyasadaki fiyatlamaya veri oluşturur ve borçlanma araçlarının vadelerine ilişkin beklentileri etkiler.

Bu nedenle ikincil piyasa, birincil piyasadan kopuk değil, onun işlerliğini destekleyen tamamlayıcı halkadır.

Piyasalar işlem zamanına göre de spot ve vadeli piyasa ayrımıyla açıklanır.

Spot piyasada kıymet veya mal ile karşılığı olan para işlem sonrasında el değiştirir.

Vadeli piyasada ise teslim veya ifa ileri bir tarihte gerçekleşmek üzere finansal aracın bugünden alım satımı yapılır; forward, swap, futures ve opsiyon işlemleri bu mantığın içinde değerlendirilir.

Bu ayrım, Kanunun sermaye piyasası araçlarını yalnızca pay ve borçlanma aracı gibi geleneksel kıymetlerle sınırlamadığını, risk yönetimi ve fiyat beklentisiyle bağlantılı daha karmaşık araçları da düzenleme alanında gördüğünü gösterir.

Sermaye piyasasının unsurları beş ana grupta toplanır: fon talep edenler, fon arz edenler, sermaye piyasası araçları, yardımcı kuruluşlar ve borsalar.

Fon talep eden kesim ihraççıdır.

6362 sayılı Kanunun tanımında ihraççı, sermaye piyasası araçlarını ihraç eden, ihraç etmek üzere Kurula başvuran veya araçları halka arz edilen tüzel kişiler ile Kanuna tabi yatırım fonlarını kapsar; kitle fonlaması platformları aracılığıyla para toplayanlar bu tanımın dışında tutulmuştur.

Bu çerçevede yatırım fonları hariç tüzel kişiliği olmayan yapılar, gerçek kişiler veya donatma iştiraki sermaye piyasası aracı ihraç edemez.

Fon arz edenler ise tasarruflarını getiri beklentisiyle sermaye piyasası araçlarına yönelten yatırımcılardır.

Yatırımcıların bireysel, kurumsal, nitelikli veya nitelikli olmayan şeklinde ayrılması, herkese aynı koruma rejiminin uygulanmamasından kaynaklanır.

Kurulun yatırımcıları sınıflandırma yetkisi de yatırım hizmetleri sırasında sağlanacak korumanın belirlenmesi ve farklılaştırılması amacına hizmet eder.

Sermaye piyasası araçları, fon arz edenle fon talep eden arasında doğrudan hukuki ilişki kuran araçlardır.

Kanun bu üst kavramın içine menkul kıymetleri, türev araçları ve Kurulca bu kapsamda olduğu belirlenen diğer araçları alır.

Menkul kıymetler ortaklık hakkı sağlayan pay ve pay benzeri kıymetleri, alacaklılık hakkı sağlayan borçlanma araçlarını ve menkul kıymetleştirilmiş varlık veya gelirlere dayalı borçlanma araçlarını kapsar.

Burada belirleyici ölçüt aracın sağladığı hakkın niteliğidir; ortaklık ya da alacaklılık hakkı veren araç menkul kıymet olarak değerlendirilir.

Türev araçlarda ise değer, bir menkul kıymetin fiyatına, dövize, faize, mala, kıymetli madene, endekse veya benzeri dayanaklara bağlı olabilir.

Diğer sermaye piyasası araçları kategorisi de menkul kıymet ve türev araç kalıbına girmeyen, Kurulca belirlenen araçlara alan açar.

Yardımcı kuruluşlar, sermaye piyasasının teknik ve güvenli işlemesi için gereklidir.

İhraççının hangi aracı hangi koşullarla çıkaracağı, yatırımcının hangi araca ne zaman yöneleceği, fon transferinin sağlıklı yürütülmesi, takas, saklama, derecelendirme, bağımsız denetim ve portföy yönetimi gibi işler uzman ve yetkili kurumların varlığını gerektirir.

Kanun bu kuruluşları sermaye piyasası kurumları başlığı altında ele alır; yatırım kuruluşları, kolektif yatırım kuruluşları, portföy yönetim şirketleri, bağımsız denetim, değerleme ve derecelendirme kuruluşları, merkezi takas ve saklama kuruluşları, veri depolama kuruluşları ve Kurulca belirlenen diğer kurumlar bu çerçevede değerlendirilir.

Borsalar ise işlem görmesi kabul edilen menkul kıymetlerin düzen içinde alınıp satılmasını sağlayan, oluşan fiyatları ilan eden tüzel kişiliğe sahip kurumlardır.

Borsanın likidite sağlama yanında ekonomik gösterge olma, işlem gören şirketlere itibar kazandırma ve piyasa düzenine katkı sunma işlevleri vardır.

Sermaye piyasası mevzuatının çekirdeğinde 6362 sayılı Kanun ve bu Kanuna dayanılarak Sermaye Piyasası Kurulu tarafından çıkarılan yönetmelik, tebliğ ve ilke kararları bulunur.

Bunun yanında borsa mevzuatı, Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar gibi sermaye piyasasını ilgilendiren başka düzenlemeler ve genel hükümler de uygulama alanı bulabilir.

Fakat Kanunun sistematiğinde öncelik önemlidir: bir konuda 6362 sayılı Kanunda veya bu Kanuna dayalı ikincil mevzuatta hüküm varsa genel hükümlere hemen gidilmez.

Genel hükümlerin devreye girmesi, sermaye piyasası mevzuatında o konunun düzenlenmemiş olmasına ve ilgili kanuni şartların oluşmasına bağlıdır.

Bu yapı, sermaye piyasası alanında Kanuna ve Kurul düzenlemelerine birincil uygulama değeri verir.

6362 sayılı Kanun piyasa düzenleyici bir metin olduğu için ayrıntıların tamamını kanun maddesinde tüketmeyi amaçlamaz.

Ana esasları ve sınırları belirler, teknik ayrıntıların uzman kamu otoritesi olan Kurul tarafından ikincil düzenlemelerle tamamlanmasına imkan verir.

Bu özellik sermaye piyasasının dinamik yapısıyla uyumludur; çünkü piyasa düzenlemeleri fiyatlara, işlem hacmine, yatırımcı davranışına ve ihraç kararlarına hızlı tepki doğurabilir.

Kurulun işlevi bu nedenle iki yönlüdür.

Bir yandan ikincil düzenleme yapar, başvuruları sonuçlandırır ve uygulamadaki aksaklıkları izler; diğer yandan düzen bozucu fiiller karşısında tedbir uygulayabilir, idari para cezası verebilir ve suç şüphesi bulunan durumları Cumhuriyet savcılıklarına bildirebilir.

Bu görevler, ihraççı, yatırımcı ve piyasa işlemi üçlüsünün birlikte korunmasına yöneliktir.

Kanunun temel kavramlarından biri ihraçtır.

İhraç, sermaye piyasası araçlarının ihraççılar tarafından çıkarılıp halka arz edilerek veya halka arz edilmeksizin satılmasıdır.

Halka arzda sermaye piyasası araçlarının satın alınması için genel bir çağrı yapılır ve bu çağrının devamında satış gerçekleşir.

Halka arz edilmeksizin ihraçta ise muhatap kitle belirli ya da daha sınırlıdır.

Bu ayrım kamuyu aydınlatmanın kapsamını etkiler.

Halka arzda izahname daha geniş bilgi içerir; halka arz edilmeksizin ihraçta ihraç belgesi daha dar kapsamlıdır.

Kitle fonlaması yoluyla halka açık statüsü kazanan anonim ortaklıklar bakımından ise izahname veya ihraç belgesi hazırlama yükümlülüğünün bulunmadığı belirtilir.

Yatırımcı korumasının ana yöntemi bilgilendirmedir.

Sermaye piyasasında yatırımcı, çoğu zaman kendisinden ekonomik ve bilgi bakımından daha güçlü ihraççı ve kurumlarla karşı karşıyadır.

Bu nedenle yatırım kararını etkileyebilecek bilgilerin tam, doğru ve zamanında açıklanması gerekir.

Kamuyu aydınlatma bu ihtiyacı karşılar; amacı yatırımcı adına karar vermek değil, yatırımcının almak istediği riski bilinçli biçimde değerlendirebilmesini sağlamaktır.

Sermaye piyasası aracının türü de açıklamanın kapsamını değiştirir: pay ihracında sürekli ortaklık ilişkisi doğarken, borçlanma aracında süreli bir alacaklılık ilişkisi öne çıkar.