SPL Düzey 1 Sermaye Piyasası Araçları 1 Konu Anlatımı

Pay, anonim şirket sermayesinin bir bölümünü ve buna bağlı ortaklık konumunu temsil eder; pay sahibi şirket malvarlığının payı oranında maliki değildir. Şirket ayrı tüzel kişidir ve malvarlığının sahibidir. TTK m.329'a göre şirket borçlarından yalnız kendi malvarlığıyla, pay sahibi ise sadece taahhüt ettiği sermaye payı için ve şirkete karşı sorumludur; ödenmemiş taahhüt varsa borç sürer. Pay, pay senedi ve borsada işlem görme farklı kavramlardır. SPKn payları menkul kıymet sayar; bir payın sermaye piyasası aracı olması onun halka arz edildiği veya borsada işlem gördüğü anlamına gelmez. Fiziki senet çıkarılması da payın doğumu için şart değildir. Hamiline yazılı pay senedinin devrinin şirket ve üçüncü kişilere karşı hüküm doğurması zilyetliğin geçirilmesi yanında devralanın MKK'ya bildirimini gerektirir. Halka arz, izahname onayı, kaydileştirme ve borsa kotasyonu ayrı hukuki aşamalardır.

Borçlanma araçları, ihraççının borçlu sıfatıyla düzenleyip sattığı ve yatırımcıya alacak hakkı veren sermaye piyasası araçlarıdır. Kıymetli evrak, menkul kıymet ve sermaye piyasası aracı ilişkisi bu başlığı anlamanın temelidir: her menkul kıymet yatırım amacı taşıyan kıymetli evrak niteliği gösterir, fakat sermaye piyasası araçları artık kaydi sistem nedeniyle senetle sınırlı değildir. Borçlanma araçları halka arz edilsin, nitelikli yatırımcıya satılsın, tahsisli satılsın veya yurt dışında ihraç edilsin kural olarak SPKn ve Borçlanma Araçları Tebliği kapsamındadır. Tebliğ tahvil, paya dönüştürülebilir tahvil, değiştirilebilir tahvil, finansman bonosu, kıymetli maden bonosu ve Kurulca borçlanma aracı kabul edilecek araçları kapsar. Yetkili organ kararı, ihraç limiti, kaydi ihraç, MKK bildirimi ve yatırımcı hakları ihraç sürecinin ana güvenlik noktalarıdır; halka arzda izahname yatırımcı bilgisini tamamlar.

Yatırım fonu, tasarruf sahiplerinden katılma payı karşılığında toplanan para veya diğer varlıklarla, tasarruf sahipleri hesabına ve inançlı mülkiyet esaslarına göre portföy işletmek amacıyla portföy yönetim şirketi tarafından içtüzükle kurulan, tüzel kişiliği bulunmayan malvarlığıdır. Katılma payı yatırımcının fon portföyüne kaç payla katıldığını gösterir; pay sahipliğine benzese de fon yönetimine katılma gibi idari hak vermez. Kolektif yatırımın mantığı küçük birikimleri birleştirerek profesyonel yönetim, ölçek ekonomisi, risk dağıtımı ve stratejiye bağlı ek gelir imkanları sağlamaktır. Fon malvarlığı kurucu ve portföy saklayıcısının malvarlığından ayrıdır; kural olarak teminat gösterilemez, haczedilemez, iflas masasına dahil edilemez. III-52.1 Tebliği fon kuruluşunu, şemsiye fon yapısını, katılma payı ihracını, yatırımcı bilgilendirmesini, portföy sınırlamalarını ve kamuyu aydınlatma düzenini ayrıntılı biçimde belirler.

Türev araç, getirisi veya değeri başka bir varlığın fiyatına, oranına, endeksine ya da göstergesine bağlı olan sözleşmedir. Dayanak varlık pay, tahvil, döviz, faiz oranı, emtia, değerli maden, endeks veya başka bir değişken olabilir; cari piyasa fiyatı spot fiyat olarak adlandırılır. Geleneksel türev araç türleri forward, futures, opsiyon ve swap sözleşmeleridir. Forward tezgahüstü ve taraflarca serbestçe belirlenen bir sözleşmeyken, futures borsada işlem gören standart sözleşmedir ve takas merkezi temerrüt riskini azaltır. Opsiyon alıcıya prim karşılığında alma veya satma hakkı verir; satıcı koşullu yükümlülük üstlenir. Swap ise tarafların belirli dönemlerde edimlerini değiştirmesine dayanır. Türev araçlar riskten korunma, spekülasyon ve arbitraj amacıyla kullanılabilir; en önemli işlevleri fiyat riskini ve piyasa belirsizliğini yönetilebilir hale getirmeleridir.

Kamu borçlanması, bütçe ve nakit ihtiyacını gelecekte anapara ve varsa getiri ödeme yükümlülüğü karşılığında finanse eder. İç-dış ayrımı alacaklının yalnız vatandaşlığına değil, borcun sağlandığı piyasa ve yerleşiklik gibi istatistiksel-hukuki ölçütlere göre yapılır. Devlet iç borçlanma senetlerinde ilk vadesi bir yıldan kısa araç Hazine bonosu, bir yıl veya daha uzun araç devlet tahvilidir; kuponlu, kuponsuz, sabit veya değişken getirili yapılar bulunabilir. Piyasa yapıcılığı, belirlenen ölçütleri karşılayan bankalara ihale ve ikincil piyasa etkinliği için hak ve yükümlülük verilen sözleşmesel bir sistemdir; zorunlu borçlanma değildir. Vade, faiz, kur, yeniden finansman, likidite ve enflasyon riskleri borç stokuyla birlikte değerlendirilir.