SPL Sermaye Piyasası Faaliyetleri Düzey 1 Lisansı Sınav Konuları Sermaye Piyasası Araçları 1 Konu Anlatımı

Pay, anonim ortaklık sermayesinin belirli itibari değerlere bölünmüş parçasıdır ve sahibine ortaklık hakkı verir. Sermaye piyasası bakımından payın önemi, yatırımcının sermayeye katılımını temsil etmesi ve borsada işlem gördüğünde piyasa fiyatı oluşmasıdır. Payın borçlanma aracından temel farkı vadesinin ve sabit getirisinin bulunmamasıdır; getiri kâr payı, değer artışı ve tasfiye artığına katılım ihtimalinden doğar. Buna karşılık şirket zarar ederse kâr payı alınmayabilir ve pay değeri düşebilir. Pay sahipleri tasfiyede borçlular ödendikten sonra kalan artık üzerinde hak sahibidir; sorumlulukları ise ödedikleri pay bedeliyle sınırlıdır. Halka arz veya borsada işlem görme sürecinde izahname ya da ihraç belgesi onayı, yatırımcıya tam, güvenilir, açık, tutarlı ve karşılaştırılabilir bilgi sunma işlevi görür; kaydi sistem hak izlemeyi güçlendirir.

Borçlanma araçları, ihraççının borçlu sıfatıyla düzenleyip sattığı ve yatırımcıya alacak hakkı veren sermaye piyasası araçlarıdır. Kıymetli evrak, menkul kıymet ve sermaye piyasası aracı ilişkisi bu başlığı anlamanın temelidir: her menkul kıymet yatırım amacı taşıyan kıymetli evrak niteliği gösterir, fakat sermaye piyasası araçları artık kaydi sistem nedeniyle senetle sınırlı değildir. Borçlanma araçları halka arz edilsin, nitelikli yatırımcıya satılsın, tahsisli satılsın veya yurt dışında ihraç edilsin kural olarak SPKn ve Borçlanma Araçları Tebliği kapsamındadır. Tebliğ tahvil, paya dönüştürülebilir tahvil, değiştirilebilir tahvil, finansman bonosu, kıymetli maden bonosu ve Kurulca borçlanma aracı kabul edilecek araçları kapsar. Yetkili organ kararı, ihraç limiti, kaydi ihraç, MKK bildirimi ve yatırımcı hakları ihraç sürecinin ana güvenlik noktalarıdır; halka arzda izahname yatırımcı bilgisini tamamlar.

Yatırım fonu, tasarruf sahiplerinden katılma payı karşılığında toplanan para veya diğer varlıklarla, tasarruf sahipleri hesabına ve inançlı mülkiyet esaslarına göre portföy işletmek amacıyla portföy yönetim şirketi tarafından içtüzükle kurulan, tüzel kişiliği bulunmayan malvarlığıdır. Katılma payı yatırımcının fon portföyüne kaç payla katıldığını gösterir; pay sahipliğine benzese de fon yönetimine katılma gibi idari hak vermez. Kolektif yatırımın mantığı küçük birikimleri birleştirerek profesyonel yönetim, ölçek ekonomisi, risk dağıtımı ve stratejiye bağlı ek gelir imkanları sağlamaktır. Fon malvarlığı kurucu ve portföy saklayıcısının malvarlığından ayrıdır; kural olarak teminat gösterilemez, haczedilemez, iflas masasına dahil edilemez. III-52.1 Tebliği fon kuruluşunu, şemsiye fon yapısını, katılma payı ihracını, yatırımcı bilgilendirmesini, portföy sınırlamalarını ve kamuyu aydınlatma düzenini ayrıntılı biçimde belirler.

Türev araç, getirisi veya değeri başka bir varlığın fiyatına, oranına, endeksine ya da göstergesine bağlı olan sözleşmedir. Dayanak varlık pay, tahvil, döviz, faiz oranı, emtia, değerli maden, endeks veya başka bir değişken olabilir; cari piyasa fiyatı spot fiyat olarak adlandırılır. Geleneksel türev araç türleri forward, futures, opsiyon ve swap sözleşmeleridir. Forward tezgahüstü ve taraflarca serbestçe belirlenen bir sözleşmeyken, futures borsada işlem gören standart sözleşmedir ve takas merkezi temerrüt riskini azaltır. Opsiyon alıcıya prim karşılığında alma veya satma hakkı verir; satıcı koşullu yükümlülük üstlenir. Swap ise tarafların belirli dönemlerde edimlerini değiştirmesine dayanır. Türev araçlar riskten korunma, spekülasyon ve arbitraj amacıyla kullanılabilir; en önemli işlevleri fiyat riskini ve piyasa belirsizliğini yönetilebilir hale getirmeleridir.

Kamu borçlanma araçları, devletin gelirleri ile giderleri arasındaki açığı finanse etmek, vadesi gelen borçları çevirmek veya maliye politikası amaçlarını desteklemek için kullandığı borçlanma düzenini açıklar. Vergiler kamu finansmanının en sağlam kaynağıdır; emisyon enflasyon riski nedeniyle sınırlı bir seçenektir; borçlanma ise bütçe açığı, olağanüstü giderler ve kalkınma finansmanı gibi nedenlerle devreye girer. Borçlar kaynağına göre iç ve dış, vadesine göre kısa ve uzun, katılım biçimine göre isteğe bağlı ve zorunlu olarak ayrılır. İç borçlanma yurt içi kaynaklardan, dış borçlanma dış finansman kaynaklarından sağlanır. Devlet iç borçlanma senetleri, Hazine tarafından yurt içinde ihraç edilen devlet tahvili ve hazine bonolarını kapsar. Vade, faiz yükü, geri ödeme planı ve borç yönetimi birlikte değerlendirildiğinde kamu borcu yalnız bir finansman aracı değil, ekonomi politikası üzerinde etkili bir risk alanıdır.