SPL Sermaye Piyasası Araçları 1 Borçlanma Araçları (Kavramsal Çerçeve, Borçlanma Araçları Tebliği VII-128.8 ve Borçlanma Aracı Sahipleri Kurulu Tebliği II-31/A.1) Konu Anlatımı

Borçlanma araçlarını anlamak için önce kıymetli evrak, menkul kıymet ve sermaye piyasası aracı kavramlarının ilişkisini kurmak gerekir.

Kıymetli evrak, içerdiği hakkın senetten ayrı ileri sürülemediği ve devredilemediği senetlerdir.

Bu yapı, hakkın senede bağlı olduğunu ve senet üzerinde yazılı hakkın senetle birlikte kullanılacağını gösterir.

Kıymetli evrak içerdiği hakkın türüne göre alacak hakkı, ortaklık hakkı veya ayni hak temsil edebilir.

Menkul kıymet ise yatırım amacı taşıyan kıymetli evrak olarak düşünülebilir.

Tahvil ve finansman bonosu gibi araçlar, işletmelerin finansman ihtiyacı için ihraç edilir ve yatırımcıya faiz veya geri ödeme beklentisiyle alacak hakkı verir.

Çek, poliçe ve bono kıymetli evrak olsa da ödeme veya kredi aracı niteliği nedeniyle sermaye piyasası menkul kıymeti değildir.

Sermaye Piyasası Kanunu menkul kıymetleri ortaklık hakkı veren ve alacak hakkı veren araçlar olarak örnekleme yöntemiyle açıklar.

Paylar ortaklık hakkı tarafını, borçlanma araçları ise alacak hakkı tarafını temsil eder.

Sermaye piyasası aracı kavramı bundan daha geniştir; menkul kıymetleri, türev araçları, yatırım sözleşmelerini ve Kurulca bu kapsamda kabul edilen diğer araçları içine alır.

Bu nedenle sermaye piyasası aracı kavramı kıymetli evrakla kesişir, fakat ona hapsolmaz.

Kaydileştirme düzeni, menkul kıymetlerin fiziki senede bağlanmadan elektronik ortamda izlenmesini mümkün kılar.

Böylece sermaye piyasası aracı, çoğu kez izahname veya ihraç belgesiyle başlayan, fon sağlayan ve fon talep eden arasındaki hak ve borç ilişkisini kuran kaydi bir araçtır.

Borçlanma araçları bu geniş sistem içinde ihraççının borçlu sıfatıyla yatırımcıdan fon sağladığı araçlardır.

Borçlanma Araçları Tebliği tahvilleri, paya dönüştürülebilir tahvilleri, değiştirilebilir tahvilleri, finansman bonolarını, kıymetli maden bonolarını ve niteliği itibarıyla borçlanma aracı olduğu Kurulca kabul edilecek sermaye piyasası araçlarını kapsar.

Bu tanımın açık uçlu tarafı önemlidir; finansal piyasalarda yeni araçlar geliştikçe Kurul, niteliği borçlanma aracına benzeyen araçların ihraç sürecini de bu düzenleme mantığı içinde değerlendirebilir.

Ortak nokta, yatırımcının ortaklık hakkından çok alacak hakkı edinmesi ve ihraççının borçlu konuma geçmesidir.

Borçlanma araçlarının halka arzla ilişkisi paylardan farklıdır.

Halka açık olmayan anonim ortaklıkların halka arz edilmeyen pay ihraçları Kanun kapsamı dışında bırakılmıştır; fakat borçlanma araçları için aynı türden genel bir istisna yoktur.

Bu nedenle borçlanma aracı halka arz edilmeden satılsa bile, istisnalar saklı kalmak üzere SPKn ve Tebliğ kapsamındadır.

Yurt içinde halka arz, halka arz edilmeksizin nitelikli yatırımcıya satış veya tahsisli satış ve yurt dışında satış farklı yöntemlerdir; fakat aracın borçlanma aracı niteliği düzenleyici gözetimi ortadan kaldırmaz.

Halka arz veya borsada işlem görme varsa izahname onayı gündeme gelir; halka arz edilmeyen ihraçlarda ise ihraç belgesi sistemi ve Tebliğ hükümleri önem kazanır.

İhraç sürecinin başlangıç noktası yetkili organ kararıdır.

Kural olarak borçlanma aracı ihracı için genel kurul kararı aranır; ancak esas sözleşme ile yönetim kuruluna yetki verilebilir veya genel kurul kararıyla ihraç yetkisi yönetim kuruluna devredilebilir.

Halka açık ortaklıklar ile halka açık olmayan ortaklıklar bakımından toplantı ve karar nisapları farklılaşabilir.

Yetkili organ kararında ihraç edilmesi planlanan azami tutar ile satışın yurt içinde halka arz edilerek, halka arz edilmeksizin veya yurt dışında yapılacağı belirtilmelidir.

Paya dönüştürülebilir tahvil, değiştirilebilir tahvil veya Kurulca borçlanma aracı kabul edilecek özel bir araç söz konusuysa türün açıkça yazılması gerekir.

Aksi halde kararın yalnız tahvil ve finansman bonosu için alındığı kabul edilebilir.

İhraç limiti, borçlanmanın sadece şirket iradesiyle sınırsız biçimde artırılamayacağını gösteren düzenleyici bir filtredir.

Kaynağın devamında Kurul başvurusu, kredi derecelendirmesi ve ihraç tavanı gibi başlıkların birlikte ele alınması, borçlanma aracının hem ihraççı finansmanı hem de yatırımcı alacağı oluşturduğunu hatırlatır.

Kaydi ihraç ve MKK bildirimi ise yatırımcının hak sahipliğinin izlenmesini sağlar.

Borçlanma aracı fiziki senet mantığından uzaklaşsa bile, yatırımcının hangi araçtan, hangi vadede, hangi koşullarda hak sahibi olduğu kayıt sistemiyle belirgin kalmalıdır.

Böylece ihraç süreci karar, başvuru, onay, satış ve kayıt zinciri halinde işler.

Tahvil, borçlanma araçlarının en temel örneğidir.

İhraççı tahvil satarak borçlanır; yatırımcı ise belirlenen koşullarda anapara ve varsa faiz alma beklentisiyle alacaklı olur.

Finansman bonosu daha kısa vadeli bir borçlanma aracıdır; vadesi otuz günden az ve üç yüz altmış dört günden fazla olamaz.

Nominal değerin vade tarihinde veya vadeye kadar taksitlerle geri ödenmesi taahhüdünü içerir ve iskonto edilerek bulunan fiyat üzerinden satılabilir; kupon ödemeli ihraç da mümkündür.

Kıymetli maden bonoları ise kıymetli maden aracı kurumlarının belirli miktarda kıymetli maden cinsinden ihraç ettiği, geri ödeme taahhüdü içeren kısa vadeli araçlardır.

Ödeme Türk lirası, döviz veya fiziki teslim öngörülmüşse kıymetli maden cinsinden yapılabilir.

Paya dönüştürülebilir tahvil ve değiştirilebilir tahvil, borçlanma mantığına pay bağlantısı ekleyen araçlardır.

Paya dönüştürülebilir tahvil, ihraççı ortaklığın paylarına dönüştürülebilir; dönüşüm çoğu kez sermaye artırımıyla sonuçlanır ve yatırımcı borç alacağı yerine pay sahibi olma imkanına kavuşur.

Dönüştürme fiyatı, tahvil karşılığında verilecek paylar için esas alınan fiyattır; dönüştürme oranı ise nominal değer karşılığında kaç pay verileceğini gösterir.

Değiştirilebilir tahvilde ise yatırımcıya ihraççının değil, payları borsada işlem gören başka ortaklıklara ait paylarla değiştirme hakkı tanınır.

Bu araçlarda vade, talep toplama, bildirim, KAP açıklaması ve hak kullanım yöntemleri yatırımcılar arasında eşitsizlik doğmayacak şekilde düzenlenir.

Borçlanma aracı sahipleri bakımından toplu hareket düzeni de önemlidir.

İhraççı ile çok sayıda yatırımcı arasında aynı araçtan doğan haklar bulunduğunda, yatırımcıların ortak menfaatini ilgilendiren değişikliklerin düzenli biçimde görüşülmesi gerekir.

Borçlanma aracı sahipleri kuruluna ilişkin düzenleme, alacaklıların dağınık kalması yerine belirli usuller içinde karar alabilmesini hedefler.

Bu yapı pay sahipliği kurulu değildir; yatırımcılar ortaklık yönetimine katılmaz.

Fakat borçlanma aracının koşulları, temerrüt ihtimali, yeniden yapılandırma veya hak kullanımına ilişkin konular yatırımcıların alacak hakkını doğrudan etkileyebilir.