SPL Sermaye Piyasası Araçları 1 Türev Araçlar Konu Anlatımı

Türev araç, adından da anlaşılacağı üzere değerini başka bir unsurdan türeten finansal sözleşmedir.

Bu unsur dayanak varlıktır ve pay, pay endeksi, tahvil, faiz oranı, döviz, emtia, değerli maden, gösterge, istatistik veya başka bir türev araç olabilir.

Dayanak varlığın cari piyasadaki fiyatı spot fiyat olarak anılır.

Türev araçta tarafların kazanç veya kaybı, sözleşmenin kurulması ile borçların ifa edileceği tarih arasında dayanak varlıkta veya göstergede meydana gelen değişime bağlıdır.

Bu nedenle türev araç, doğrudan varlığı elde tutmaktan farklı bir hukuki ve ekonomik ilişki kurar.

Sözleşme belirli bir vadede başlar ve ilerideki bir vadede sona erer; kimi zaman sigortaya benzer biçimde kayba karşı koruma sağlar, kimi zaman tarafların karşılıklı edimlerini belirli koşullara bağlar.

Geleneksel sınıflamada dört ana türev araç türü öne çıkar: forward, futures, opsiyon ve swap.

Forward sözleşmesi, iki taraf arasında tezgahüstü kurulan ve alıcının dayanak varlığı gelecekte belirli bir tarihte, baştan belirlenen fiyattan satın almasını düzenleyen sözleşmedir.

Alıcı uzun, satıcı kısa pozisyondadır.

Sözleşmenin fiyatı, miktarı, teslim ve ödeme yeri, teslim zamanı ve sona erme biçimi tarafların pazarlığıyla belirlenir.

Bir borsa veya takas merkezi bulunmadığı için tarafların birbirini bulması ve karşı tarafın yükümlülüğünü yerine getirme gücünü değerlendirmesi gerekir.

Bu yapı esneklik sağlar, fakat temerrüt riskini de tarafların üzerinde bırakır.

Forward sözleşmeleri dayanak varlığa göre çeşitlenir.

Paya dayalı forward, ileride pay, pay portföyü veya pay endeksi alımını konu edebilir.

Tahvil veya faiz oranına dayalı forwardlarda, tahvilin kuponu, vadesi ve ödenmeme riski gibi unsurlar ayrıca dikkate alınır.

Faiz oranı üzerine yapılan forward işlemler, belirli bir dönem için garanti edilmiş faiz oranı üzerinden fark ödemesi mantığıyla çalışır; anapara çoğu kez varsayımsaldır ve yalnız hesaplamada kullanılır.

Döviz forwardında taraflar belirli döviz tutarını gelecekte belirli kurdan alma veya satma yükümlülüğü üstlenir; kur sözleşme tarihinde sabitlendiği için vade içindeki kur değişimleri sözleşme kurunu değiştirmez.

Emtia forwardı da gelecekteki fiyat artışı veya azalışına karşı alıcıyı ya da satıcıyı korumaya yarar.

Futures, yani vadeli işlem sözleşmesi, forwarda benzeyen fakat organize piyasa mantığıyla çalışan sözleşmedir.

Taraflardan biri dayanak varlığı gelecekte belirli fiyattan almaya, diğeri satmaya razı olur; ancak sözleşmenin cinsi, büyüklüğü, vadesi, ödeme ve teslim yeri, nakdi uzlaşma imkanı gibi ana unsurlar işlem gördüğü borsa tarafından standartlaştırılır.

Bu nedenle futures, tarafların ihtiyaçlarına göre özel olarak yazılmış bir metin değil, borsanın sunduğu standart bir sözleşme paketidir.

Takas merkezi sözleşmenin karşı tarafı haline gelerek yükümlülüklerin yerine getirilmesi riskini azaltır.

Kazanç ve kayıplar günlük olarak hesaplanır ve tarafların teminat hesaplarına yansıtılır.

Başlangıç teminatı, sürdürme teminatı, teminat tamamlama çağrısı ve değişim teminatı bu risk yönetimi mekanizmasının parçalarıdır.

Forward ile futures arasındaki farklar sınav açısından çok öğreticidir.

Futures borsada işlem görür, standarttır, takas kuruluşu nedeniyle kredi riski yok denecek kadar azdır ve işlem için teminat gerekir.

Kâr veya zarar günlük piyasa fiyatlarıyla hesaplanır; pozisyonlar çoğu kez vade beklenmeden ters işlemle kapatılır.

Forward ise tezgahüstü piyasada taraflar arasında serbestçe kurulur, tek teslim tarihine ve özel koşullara sahip olabilir, teminat zorunlu değildir ve kâr ya da zarar genellikle vade tarihinde ortaya çıkar.

Takas kuruluşu bulunmadığından karşı tarafın sözleşmeden doğan borcunu yerine getirmeme riski daha belirgindir.

Bu yüzden futures daha standart ve likit, forward daha esnek fakat karşı taraf riskine açık bir yapıdır.

Opsiyon sözleşmesi, alıcıya prim karşılığında belirli miktar ve koşullardaki dayanak varlığı belirli fiyattan alma veya satma hakkı verir.

Alım opsiyonu alma hakkı, satım opsiyonu satma hakkı sağlar.

Hak yalnız opsiyon alıcısına aittir; satıcı veya yazıcı, alıcının hakkını kullanması halinde dayanak varlığı satma ya da satın alma yükümlülüğü üstlenir.

Alıcının pozisyonu uzun, satıcının pozisyonu kısa pozisyondur.

Kullanım fiyatı, opsiyon işleme konulduğunda dayanak varlığın alım veya satımı için esas alınacak fiyattır.

Opsiyon primi bu hakkın maliyetidir ve hak kullanılsa da kullanılmasa da alıcıya geri dönmez.

Bu nedenle alıcının kaybı ödediği primle sınırlı olabilirken, satıcının yükümlülüğü dayanak varlık fiyatının hareketine bağlı olarak büyüyebilir.

Opsiyon primi birçok değişkenden etkilenir.

Opsiyonun alım veya satım opsiyonu olması, kullanım fiyatı ile dayanak varlığın spot fiyatı arasındaki fark, vadeye kalan süre, dayanak varlığın volatilitesi, risksiz faiz oranı ve temettü beklentisi fiyatlamada rol oynar.

Alım opsiyonunda dayanak varlık fiyatı yükseldikçe alıcının hakkı değer kazanır; kullanım fiyatı spot fiyattan düşükse opsiyon kârdadır.

Satım opsiyonunda ise dayanak varlık fiyatı düştükçe satma hakkı değer kazanır; kullanım fiyatı spot fiyattan yüksekse opsiyon kârdadır.

Kullanım fiyatı ile spot fiyat eşitse başabaş durumdan söz edilir.

Amerikan tipi opsiyon vadeye kadar herhangi bir anda, Avrupa tipi opsiyon ise yalnız vade sonunda kullanılabilir.

Swap, iki tarafın belirli bir zaman diliminde edimlerini karşılıklı değiştirmeyi kabul ettiği finansal işlemdir.

Edimin konusu para, döviz, altın, finansal araç, alacak veya mal gibi varlıklar olabilir.

Swapların temel amacı faiz oranı, döviz kuru veya değer değişimlerinden kaynaklanan riskleri yönetmektir.

Faiz oranı swapında taraflar çoğu kez sabit ve değişken faiz ödemelerini değiştirerek kendi finansman yapısını yönetir.

Döviz swapında farklı para birimlerine bağlı ödeme akımları değiştirilebilir.

Swap işlemleri çoğunlukla tezgahüstü piyasalarda yapılır; bu nedenle standart borsa sözleşmelerinden daha esnek olmakla birlikte karşı taraf, likidite ve sözleşme koşullarının doğru yönetilmesi önem taşır.

Türev araçların kullanım amaçları riskten korunma, spekülasyon ve arbitraj olarak üç ana grupta toplanır.

Riskten korunmada amaç, mevcut veya beklenen ticari ya da finansal faaliyetin olumsuz fiyat, faiz veya kur hareketlerinden etkilenmesini azaltmaktır.