SPL Sermaye Piyasası Faaliyetleri Düzey 1 Lisansı Sınav Konuları Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Konu Anlatımı

Takas, saklama ve operasyon işlemlerine ilişkin temel kavramlar, sermaye piyasası işlemlerinin işlem sonrası güvenli biçimde tamamlanmasını anlamak için kullanılır. Borsa, sermaye piyasası araçları ve diğer uygun görülen kıymetlerin rekabet koşullarında alınıp satıldığı düzenli pazardır; BISTECH ise Borsa İstanbul piyasalarında işlem öncesi, işlem anı ve işlem sonrası yazılımları kapsayan sistem bütünüdür. Takasbank, merkezi karşı taraf hizmetinde alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenebilir; açık teklif yöntemi bu ilişkiyi işlem eşleştiği anda kurar. Başlangıç teminatı, değişim teminatı, işlem teminatı, garanti fonu, brüt ve net teminatlandırma gibi kavramlar temerrüt riskinin yönetilmesine hizmet eder. MKK ve Merkezi Kayıt Sistemi ise kaydi sermaye piyasası araçlarıyla bunlara bağlı hakların elektronik ortamda izlenmesi ve merkezi saklanması bakımından temel altyapıyı oluşturur.

MKK Yönetmeliği, Merkezi Kayıt Kuruluşunun sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesi, hakların elektronik ortamda izlenmesi ve merkezi saklama hizmetinin yürütülmesi için nasıl çalışacağını düzenler. MKK özel hukuk tüzel kişiliğine sahip anonim şirkettir; kurucu ortaklar arasında Borsa İstanbul, Takasbank, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği ve SPKn'ye göre kurulan diğer borsalar yer alabilir. Yönetmelik, MKK'nın esas sözleşmesini, pay sahipliği sınırlarını, faaliyet şartlarını, üyelik kabulünü, üyeliğin geçici durdurulması veya iptalini ve sorumluluğu belirler. MKK'nın görevleri kayıtların tutulmasıyla sınırlı değildir; merkezi saklama, hak kullanım hizmetleri, kayıt tutarlılığının izlenmesi, sistem güvenliği, elektronik platformlar, entegrasyon hizmetleri ve bazı veri hizmetleri de kapsam içinde değerlendirilir. Kayıtların yanlış tutulmasından doğan zararlarda MKK ve üyeleri kusurları oranında sorumludur; sözleşmeyle bu sorumluluk kaldırılamaz.

II-13.1 sayılı Tebliğ, kaydileştirilen sermaye piyasası araçlarının ve bunlara bağlı hakların MKK sistemi içinde nasıl izleneceğini düzenler. Sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda kayden ihracı esastır; hangi araçların kayden ihraç edileceğini ve hangi hakların kayden izleneceğini SPK belirler. Kaydileştirilmiş araçlar, kural olarak nama veya hamiline yazılı olmalarına bakılmaksızın hak sahibi adına açılmış hesaplarda izlenir; bazı hallerde toplu hesap tutulmasına izin verilebilir. MKK kayıt ortamını oluşturur, kayıtlar MKK üyelerince tutulur ve hesap işlemleri üyeler tarafından hak sahiplerinin talimatlarına uygun yürütülür. İhraççı, TCMB, yatırım kuruluşu, merkezi takas kuruluşu ve yabancı merkezi saklama kuruluşu hesapları farklı işlevlere sahiptir. Tebliğ ayrıca sermaye artırımı, alım satım kaydı, takas ve alt hesap uygulamalarının kayıt mantığını açıklar.

Merkezi Takas Kuruluşlarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Genel Yönetmelik, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun merkezi takas ve merkezi karşı taraf hükümlerini işleyiş kurallarına dönüştürür. Düzenleme, merkezi takas kuruluşunun kimlerin üye olabileceğini, üyelik teminatını, üyelerin sorumluluğunu, faaliyet esaslarını ve üyelere uygulanabilecek tedbirleri belirler. Takas hizmetleri tarafında hizmet kapsamı, takas sisteminin çalışması, üyelerden alınacak teminatlar, garanti fonu, teminat varlıklarının korunması, takas kesinliği ve rehin hakkı gibi konular öne çıkar. Altıncı bölüm ise merkezi karşı taraf uygulamasına ayrılır; burada izin süreci, mali sorumluluk, teminat ve müşteri malvarlığının ayrı izlenmesi, garanti fonu ve risk yönetimi düzenlenir. Sınav açısından ana ilişki şudur: Genel Yönetmelik çerçeveyi kurar, Takasbank yönetmelikleri ve piyasa yönergeleri bu çerçeveyi uygulama ayrıntısına taşır.

Takasbank Merkezi Takas Yönetmeliği, Takasbank’ın merkezi takas kuruluşu sıfatıyla verdiği hizmetlerin kurum düzeyindeki ana kurallarını açıklar. Merkezi takas, borsalarda ve teşkilatlanmış pazarlarda gerçekleşen işlemlerden doğan kıymet teslimi, bedel ödemesi ve teminat yükümlülüklerinin düzenli biçimde tasfiye edilmesidir. Yönetmelik, Genel Yönetmelik çerçevesine dayanır; üyelik, takas hizmeti sözleşmeleri, teminatlar, garanti fonu, disiplin, gelir ve takas kesinliği gibi alanları Takasbank özelinde düzenler. Üyeler doğrudan takas üyesi veya genel takas üyesi olabilir. Doğrudan üye kendi ve müşterilerinin işlemlerini, genel üye ise bunlara ek olarak başka piyasa üyelerinin işlemlerini tasfiye edebilir. Takasbank’ın rolü her piyasada aynı derecede risk üstlenmek değildir; bazı piyasalarda yalnızca merkezi takas hizmeti verirken bazı piyasalarda ayrıca merkezi karşı taraf rolünü de üstlenir.

Takasbank Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği, Takasbank’ın belirli piyasalarda işlem taraflarının arasına girerek takasın tamamlanmasını taahhüt ettiği MKT rolünü açıklar. Merkezi karşı taraf, klasik takas organizasyonundan daha güçlü bir risk üstlenimidir; Takasbank alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumuna geçer. Bu nedenle mali sorumluluk, üyelerden alınan teminatlar, garanti fonu, limitler, risk yönetimi, iç kontrol ve bilgi işlem altyapısı yönetmeliğin merkezindedir. MKT üyeliği doğrudan ve genel üyelik şeklinde ayrılır; genel MKT üyesi işlemci kuruluşların takas yükümlülüklerini de üstlenebilir ve bu ilişkide müşterek borçluluk ile müteselsil kefalet sonucu doğar. Temerrüt yönetiminde üye teminatları, garanti fonu, sermaye kaynakları, pozisyon taşınması, pozisyon kapatma ve netleştirme gibi yöntemler kullanılabilir. Teminat ve müşteri varlıklarının ayrı izlenmesi temel koruma ilkesidir.

Portföy Saklama Tebliği, kolektif yatırım kuruluşlarına ait varlıkların saklanması, aidiyetinin doğrulanması, kayıtlarının tutulması ve varlık ile nakit hareketlerinin kontrol edilmesi için portföy saklayıcısına yüklenen görevleri düzenler. Kolektif yatırım kuruluşu, yatırım fonları ve yatırım ortaklıklarını ifade eder; gayrimenkul yatırım ortaklıkları, altyapı gayrimenkul yatırım ortaklıkları, girişim sermayesi yatırım ortaklıkları ve emeklilik yatırım fonları için kaynakta ayrı kapsam notları bulunur. Her kolektif yatırım kuruluşu portföyü için yalnızca bir portföy saklayıcısı belirlenebilir. Saklanabilir finansal varlıklar KYK adına ve aidiyeti açık olacak ayrı hesaplarda tutulur; saklanamayan varlıkların mevcudiyeti ve KYK’ya ait olduğu belgelerle izlenir. Portföy saklayıcısı katılma payı işlemlerini, değerlemeyi, mevzuata uygunluğu, nakit akımlarını ve giderleri gözetir; önemli aykırılıkları SPK’ya bildirir ve görevlerini bağımsızlık ile sır saklama ilkelerine uygun yürütür.

Borsa İstanbul Pay Piyasası işlemlerinde takas, işlem gününü izleyen ikinci iş gününde yapılır; yarım günlerde işlem yapılmışsa takas, önceki gün işlemleriyle birleştirilerek yarım günü izleyen ikinci iş gününde topluca gerçekleştirilir. Temel prensipler netleştirme, kaydi takas, teslim karşılığı ödeme, merkezi takas ve aynı gün valörlü ödemedir. T günü işlemlerden anlık ve gün sonu net pozisyonlar oluşur; borçlu müşterilerin kıymetleri MKK’da takas amacıyla blokeye alınabilir. T+1’de hatalar düzeltilebilir ve netleşmiş talimatlar oluşturulur. T+2’de kıymetler havuz hesaplarına aktarılır, nakit borçları kapatılır ve yükümlülüğünü yerine getiren üyelerin alacakları ödenir. Nakit veya kıymet borcunu takas tarihinde 16:45’e kadar kapatmayan üye bildirimsiz temerrüde düşer. Serbest virman ve şartlı virman, pay transferlerinin başlıca yöntemleridir. Teminat yönetimi bu akışı destekler.

Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası işlemlerinde takas, pazarın yapısına ve kıymetin niteliğine göre nakit ve kıymet yükümlülüklerinin Takasbank ve MKK hesapları üzerinden sonuçlandırılmasıdır. DİBS ve özel sektör borçlanma araçları Takasbank nezdinde depo bazında izlenir; bu depolar takas, saklama ve teminat amaçlarına hizmet eder. Kesin Alım Satım Pazarı, nitelikli yatırımcıya ihraç pazarı ve repo-ters repo pazarı gibi bölümlerde işlemin ekonomik sonucu farklıdır; satıcı nominal kıymet borçlanırken piyasa değeri kadar nakit alacaklı olur, alıcı ise bunun tersini üstlenir. Takas prensipleri netleştirme, teslim karşılığı ödeme ve kaydi takastır. Borçlanma Araçları Piyasası'nda genel takas T+0, yabancı para ödemeli kıymetlerde T+1 esasına bağlanmıştır. Takas borçlarının temerrütsüz kapanması için son saat 16:45'tir; yükümlülük zamanında kapanmazsa temerrüt hükümleri devreye girer.

Türev araçlarda takas ve uzlaşma, kaynakta doğrudan ayrıntılı anlatılmaktan çok cevap anahtarı, teminat kabul tablosu ve OTC işlem saatleri üzerinden desteklenir. Bu nedenle konu, türev işlemlerin Takasbank sistemi içinde risk yönetimi, teminatlandırma ve zaman planı ile birlikte değerlendirilmelidir. Ek tabloda VİOP, Pay, BAP, OTC, SWAP, ÖPP ve BİAŞ Para Piyasası için işlem teminatı ve garanti fonu katkı payı olarak kabul edilebilecek varlık türleri gösterilir. Nakit Türk lirası tüm piyasalarda yüzde yüz grup limitiyle yer alırken döviz, DİBS, Eurobond, kira sertifikası, BIST100 payları, fon payları, standart altın ve bazı menkul kıymetleştirilmiş varlıklar farklı limitlerle kabul edilir. OTC bölümünde teminat yatırma-çekme, eksi nakit kapama, marjin kapama, gün sonu döngüsü ve teminat tamamlama çağrısı saatlere bağlanmıştır.

Takasbank teminat yönetimi, merkezi karşı taraf hizmeti verilen piyasalarda üyelerin işlem risklerini karşılamak için yatırdığı varlıkların hesap bazında izlenmesi, değerlenmesi ve gerektiğinde tamamlatılması sürecidir. Teminatlar Takasbank nezdindeki hesaplarda tutulur; yatırma sorumluluğu MKT üyesine aittir. Serbest teminat, değerlenmiş teminat tutarından bulunması gereken başlangıç teminatının düşülmesi ve değişim teminatının pozisyon yönüne göre eklenip çıkarılmasıyla anlaşılır. Değerlenmiş teminat tutarı, teminata verilen varlığın piyasa değerinin ilgili teminat değerleme katsayısıyla çarpılmış halidir. Değişim teminatı ise pozisyondaki finansal varlığın günlük değer değişimini yansıtır. Kaynaktaki BIST 30 future örneği, işlem öncesi çekilebilir tutarın işlemden sonra başlangıç teminatı kadar azaldığını, zarar oluşursa kullanılabilir teminatın ayrıca düştüğünü gösterir. Garanti fonu katkı payı ve üyelik teminatı ise temerrüt kaynaklarının tamamlayıcı parçalarıdır.