Antrenörlük Spor ve Sağlık Bilimleri III Doping ve Sporcu Sağlığının Korunması Konu Anlatımı

Kaynak metne göre doping, yasaklı madde veya yöntemlerin kullanımı olarak bilinir; ancak Dünya Dopingle Mücadele Ajansının, yani WADA'nın tanımına göre Dünya Dopingle Mücadele Kuralları'nın ilgili maddesindeki bir veya birden fazla kuralın ihlal edilmesi doping olarak kabul edilir.

Dopingin yasaklanma nedenleri hem sağlık hem sportif dürüstlük eksenindedir: yasaklı maddelerin hasta insanlar için üretilmiş olması sağlıklı sporcularda farklı yan etkilere yol açabilir, bu maddeler normal tedavi dozlarının çok üzerinde kullanılabilir ve farklı maddelerin bir arada kullanılması yan etkileri artırabilir.

Sportif açıdan ise doping bir aldatmacadır ve sporcunun bireysel dürüstlüğüne, diğer sporculara duyulması gereken saygıya ters düşer.

Dopingle mücadeleden WADA'nın yanı sıra ulusal ve bölgesel dopingle mücadele kuruluşları, Uluslararası Olimpiyat Komitesi, Uluslararası Paralimpik Komitesi ve uluslararası federasyonlar sorumludur.

Dünya Dopingle Mücadele Kuralları ilk kez ikibinlerin başında kabul edilmiş, sonrasında birkaç kez gözden geçirilerek güncellenmiştir.

Dopingle mücadele kural ihlalleri geniş bir yelpazede tanımlanır: sporcudan alınan örnekte yasaklı bir madde veya belirtecinin tespit edilmesi, yasaklı madde ya da yöntemin kullanılması veya kullanılmaya teşebbüs edilmesi, örnek vermekten kaçınılması, on iki aylık süre içinde belirli sayıda bulunabilirlik kusurunda bulunulması, doping kontrolünün bozulmaya çalışılması, yasaklı madde bulundurulması veya kaçakçılığının yapılması, herhangi bir sporcuya müsabaka içinde veya dışında yasaklı madde tatbik edilmesi ve bu ihlallerde suç ortaklığı yapılması bunlar arasındadır.

Yasaklılar listesi WADA tarafından hazırlanır ve düzenli aralıklarla güncellenir; bir madde veya yöntemin bu listeye alınabilmesi için performansı artırdığına dair bilimsel kanıt, sporcu sağlığına risk oluşturduğuna dair kanıt ve sporun ruhuna aykırılık ölçütlerinden en az ikisinin bulunması gerekir.

Liste kullanımı her zaman yasaklı olan maddeler ve yöntemler, yalnızca müsabaka içinde yasaklı olanlar ve yalnızca bazı spor dallarında yasaklı olanlar şeklinde üç sınıfa ayrılır.

Üst düzey sporcular bulunabilirlik bildirimi yaparak nerede olacaklarını önceden bildirmek zorundadır ve bu bildirimler genellikle elektronik bir sistem üzerinden yapılır; on iki aylık bir dönemde belirli sayıda bildirim kusuru veya kaçırılmış kontrol, geçerli bir itiraz yoksa dopingle mücadele kural ihlali sayılır ve belirli bir süre hak mahrumiyeti cezası uygulanır.

Tanısı konmuş bazı hastalıkların tedavisi için sporcuların yasaklılar listesindeki madde veya yöntemleri kullanması gerekebilir; bu durumda tedavi amaçlı kullanım istisnası onayı alınması şarttır ve onaylanan dozun üzerine çıkılması aykırı analitik bulgu olarak değerlendirilir.

Doping kontrol süreci sporcunun seçilmesinden örneğin analiz edilmesine kadar birçok basamaktan oluşan sıkı bir prosedürdür.

Sporcular ve antrenörler için kusursuz sorumluluk ilkesi geçerlidir: sporcu, vücuduna giren her maddeden kendisi sorumludur ve örnek alımı için her zaman hazır bulunmalıdır; antrenörler ise sporcularına yasaklı madde verilmemesi konusunda dikkatli olmalı ve disiplin cezası almış kişilerle yasak iş birliğinden kaçınmalıdır.

Kaynak metin, kullanılan madde sınıflarının sağlık üzerindeki etkilerini ayrı ayrı anlatır.

Anabolik-androjenik steroidler saç dökülmesi, memede büyüme, testislerde küçülme ve doğal erkeklik hormonu üretiminde azalmaya yol açabilir.

Eritropoietin ve kan yapımını etkileyen diğer maddeler kaslara taşınan oksijeni artırmak amacıyla kötüye kullanılır, ancak aşırı alyuvar üretimi kanı yoğunlaştırıp kalbin kanı pompalamasını zorlaştırır; kalp krizi riski, kanın pıhtılaşma eğiliminde artış ve beyin ödemi bu maddelerin ciddi yan etkileri arasındadır.

Koryonik gonadotropin ve luteinleştirici hormon baş ağrısı, huzursuzluk ve depresyona; büyüme hormonu iç organların olağan dışı büyümesine, kalpte büyümeye ve kanser oluşum riskinde artışa yol açabilir.

Beta-2 agonistler merkezî sinir sistemi ve kalp damar sistemi üzerinde huzursuzluk, uyku bozukluğu ve kalp ritim bozukluğu gibi ciddi yan etkilere neden olabilir.

İdrar söktürücüler ve maskeleyici maddeler doğrudan performansı artırmaz; idrardaki doping maddesi yoğunluğunu azaltmak veya ağırlık kategorili sporlarda hızlı kilo düşürmek amacıyla kullanılır, ancak sıvı ve elektrolit kaybı, kan basıncında düzensizlik ve kas gücünde azalmaya yol açar.

Kan dopingi, kanın virüs ve bakteriler için uygun bir ortam olması nedeniyle enfeksiyon riskini, yanlış tipte kan kullanılması durumunda ise akut hemolitik reaksiyonu beraberinde getirir.

Uyarıcılar uyanıklığı artırıp yorgunluğu geciktirse de vücut sıcaklığında aşırı artışa, felç ve kalp krizi riskinde yükselmeye yol açabilir ve bu yan etki sporcu ölümlerinin önemli bir nedenidir.

Narkotikler ağrıyı azaltıp öfori hissi verse de fiziksel bağımlılık ve yoksunluk belirtileri geliştirir; kannabinoidler düşük dozda uyku hâli ve baş dönmesine, yüksek dozda paranoid reaksiyon ve psikoza yol açabilir.