Antrenörlük Spor ve Sağlık Bilimleri III İskelet Sistemi ve Eklemler Konu Anlatımı

İskelet sistemi hareketi, kemiklerin kendisinden çok, onları birbirine bağlayan eklemlerin yapısı ve bu yapının izin verdiği hareket genişliği üzerinden üretir.

Kaynak metin, vücudun büyük eklem gruplarını tek tek ele alarak bu ilişkiyi kurar; her eklemin tipi -menteşe, top-soket yani sferoid, eyer, düzlem veya pivot- o eklemin ne kadar geniş, ama ne kadar da güvenli hareket edebileceğini önceden belirler.

Omuz kuşağı bu ilişkinin en açık örneğidir.

Kuşak sternoklavikular, akromioklavikular, skapulotorasik ve glenohumeral olmak üzere dört eklemin birlikte çalışmasıyla işlev görür.

Sternoklavikular eklem eyer tipinde olup üç düzlemde harekete izin verir; klavikulanın yükselmesi yaklaşık 45°, alçalması ise yaklaşık 10°'dir.

Skapulotorasik eklem, iki kemiğin doğrudan temasından oluşan klasik bir eklem değildir; skapulanın protraksiyon-retraksiyonu ortalama 30-50°, yukarı-aşağı rotasyonu yaklaşık 60°, elevasyon-depresyonu ise yaklaşık 30°'lik bir açıklıkta gerçekleşir.

Glenohumeral eklem, humerus başı ile glenoid çukur arasındaki top-soket yapısıyla geniş hareket alanı sunar; ama bu genişlik, eklemin kendi kemik yapısından değil çevresindeki kaslardan gelen bir stabiliteyle dengelenmek zorundadır.

Omuz 120°'lik glenohumeral abduksiyona, skapulanın yaklaşık 60°'lik yukarı rotasyonu eklenince toplam 180°'lik omuz abduksiyonuna ulaşır; bu ikisi arasındaki 2'ye 1'lik oran skapulohumeral ritim olarak tanımlanır.

Dirsek bölgesi de benzer bir işbölümü sergiler: humeroulnar eklem menteşe tipinde olup yalnızca fleksiyon-ekstansiyon yaptırırken, humeroradial eklem yapısal olarak sferoid olmasına rağmen bağlar tarafından iki düzlemle sınırlandırılmıştır; proksimal ve distal radioulnar eklemler ise pivot tiptedir ve ön kola pronasyon-supinasyon kazandırır.

Günlük hareketlerde dirsek fleksiyonu 30-130° arasında, pronasyon ve supinasyon ise yaklaşık 50'şer derece kullanılırken, eklemin kendi anatomik sınırı çok daha geniştir.

Humerus ile ön kol kemikleri arasındaki taşıma açısı erkeklerde 165°-170°, kadınlarda 155°-160° civarındadır; bu açının normalden sapması cubitus valgus ya da cubitus varus olarak adlandırılır.

Vertebral kolon 33 omurdan oluşur: 7 servikal, 12 torasik, 5 lumbar, 5 sakral ve 4 koksigeal omur; bu son iki grup erişkinlikte kaynaşarak tek kemik hâline gelir.

Servikal ve lumbar bölgeler doğal olarak lordotik, torasik ve sakrokoksigeal bölgeler ise kifotiktir; bu eğrilikler sabit değildir, gövde fleksiyonu torasik kifozu artırırken lumbar lordozu azaltır, ekstansiyon ise tam tersini yapar.

Bölgeler arasında hareket genişliği de farklıdır: kranioservikal bölge toplamda 120°-130°'lik fleksiyon-ekstansiyona ve 65°-75°'lik rotasyona izin verirken, lumbar bölgede rotasyon yalnızca 5°-7°'dir.

L5-S1 arasındaki lumbosakral eklem gövdenin ve üst ekstremitenin ağırlığını pelvise iletirken, sakroiliak eklem kama şeklindeki yapısıyla bu ağırlığı alt ekstremiteye aktarır; bu eklem erkeklerde daha güçlü bağ desteği nedeniyle daha stabildir, kadınlarda ise adet döngüsü ve gebelik sırasında daha hareketli hâle gelir.

Kalça eklemi, asetabulum içine oturan geniş bir top-soket eklemdir; iliofemoral, ischiofemoral ve pubofemoral ligamentler ile acetabular labrum bu eklemi yürüyüş sırasındaki çıkık kuvvetlerine karşı korur.

Fleksiyonu 0°-120°, ekstansiyonu 0°-20°, abduksiyonu 0°-45° ve dış rotasyonu 0°-45°'ye kadar uzanır.

Femur boynu ile şaftı arasındaki açı erişkinde ortalama 125°'dir; doğumda bu açı 140°-150° civarındayken büyüme ile küçülür, 125°'den büyük kalması coxa valga, küçük kalması ise coxa vara olarak adlandırılır.

Diz eklemi aslında üç ayrı eklemin -tibiofemoral, patellofemoral ve tibiofibular- bir arada çalışmasıdır.

Tibiofemoral eklem 130°-150°'lik fleksiyona izin verirken, ekstansiyonun son 30°'sinde tibia 10°-15° dış rotasyona giderek dizi kilitler; bu vida-ev mekanizması ön çapraz bağ yaralanmasında bozulur.

Medial ve lateral kollateral bağlar sırasıyla valgus ve varus kuvvetlerine karşı koyarken, tibia ile femur arasındaki iki menisküs yükün önemli bir kısmını taşıyarak eklem kıkırdağını korur; menisküs cerrahi ile çıkarıldığında eklem temas alanı üçte iki oranında azalır.

Patellofemoral eklemdeki patella ise quadriseps femorisin tork üretme kapasitesini yaklaşık %25 artırır.

Ayak ve ayak bileği bölgesinde talokrural, subtalar ve transvers tarsal eklemler öne çıkar.

Talokrural eklem tek eksenli bir menteşe eklemidir ve 25°'lik dorsifleksiyon ile 50°-60°'lik plantar fleksiyona izin verir; hareketlilikten çok dengeye hizmet eder.