Antrenörlük Spor ve Sağlık Bilimleri III Sinir Sistemi ve Homeostazis Konu Anlatımı

Kardiyo-pulmoner sistem, vücuda dokulara oksijen taşımak ve karbondioksiti dışarı çıkarmak için etkili bir yol sağlar; ancak kaynak metnin vurguladığı asıl işlev bundan ibaret değildir.

Kalp dolaşım sisteminin görevi, dokulara gerekli kanı ulaştırarak oksijen ihtiyacının karşılanması, metabolik artıklardan temizlenmesi, ısı ve sıvının düzenlenmesinin sağlanması ve bu sayede homeostazisin korunarak farklı stres koşullarında yaşamın devam etmesinin sağlanmasıdır.

Antrenörlük eğitiminde kalp ve akciğerler arasındaki bu uyumun mekanizmasını anlamak, antrenörlere ve eğitmenlere büyük fayda sağlar; çünkü sporcunun bedeni her antrenman yükünde bu dengeyi yeniden kurmak zorundadır.

Bu dengenin kurucusu sinir sistemidir.

Solunum, sinirsel ve humoral etkenlerin etkisi altındadır.

Vücutta solunum mekanizması, medulla oblongatada bulunan inspirasyon ve ekspirasyon merkezi tarafından gerçekleştirilir; ayrıca ponsta apnöstik ve pnömotaksik merkezler bulunur.

Bu merkezler, inspirasyon ve ekspirasyonun ritmik olmasından ve ihtiyaca cevap verecek şekilde çalışmasından sorumludur ve medulla oblongatadaki merkezle bir bütünlük oluşturur.

Solunum merkezleri korteksten periferiğe giden santrifugal uyaranların etkisi altında olduğu gibi, periferden gelen proprioseptörlerden, yani kas ve eklemden gelen bilgiden; gerek periferik gerekse santral kemoreseptörlerden gelen uyarılardan da etkilenir.

Kanda karbondioksitin artması, hidrojen iyonlarının artması ve oksijenin düşmesi, solunuma doğrudan veya kemoreseptörler yoluyla dolaylı etki eden faktörlerdir.

Bu ağın işlevi, egzersizde dokuların oksijen kullanımı ve karbondioksit üretimi büyük ölçüde artarken bile, solunum kontrol mekanizmasının arterial kandaki parsiyel oksijen basıncını, parsiyel karbondioksit basıncını ve hidrojen iyonu yoğunluğunu sabit bir şekilde devam ettirmesidir.

Kaynak metin bu dengenin yalnızca bazı fizyo-patolojik durumlarda, örneğin yüksek irtifada, çok şiddetli egzersizde ya da asidoz ve hipoksemiye yol açacak koşullarda bozulduğunu belirtir.

Solunum metabolik ihtiyaca cevap veremediğinde kanda karbondioksit birikir ve bu durum solunumsal asidoza yol açar; tam tersine solunum ihtiyacı aşarsa fazla karbondioksit atılır ve solunumsal alkaloz ortaya çıkar.

Egzersiz şiddetlendikçe kas içi laktik asit artışı da asidozu derinleştirir ve artan hidrojen iyonları ventilasyonun daha da artmasına, yani hiperventilasyona yol açar.

Dolaşım tarafında aynı sinirsel denetim kalbin üzerinden işler.

Kalbin ritmik çalışmasını düzenleyen özel bir ileti sistemi vardır: sağ atrium duvarında bulunan sinoatrial düğüm, otonom sinir sistemi tarafından uyarılarak kalbin çalışmasını başlatan elektriksel etkinliği üretir ve kasılma ritmini denetler; bu uyarı atrioventriküler düğüme, oradan his demetlerine ve purkinje liflerine aktarılarak ventriküllerin kasılmasını sağlar.

Kaynak metin bu noktada açıkça belirtir ki kalbin çalışmasını otonom sinir sistemi kontrol eder; sempatik sinirler kalbin hızlı çalışmasını, parasempatik sinirler ise yavaş çalışmasını sağlar.

Dayanıklılık sporcusunda istirahat kalp atım sayısının düşük olması, azalmış sempatik uyarı ve artmış vagal, yani parasempatik tonusla açıklanır.

Sinir sisteminin bu düzenleyici rolü egzersiz sırasında metabolik ihtiyaçlarla da örtüşür.

Hafif ve orta şiddetli egzersizlerde kan glikozunda belirgin bir değişiklik görülmezken, uzamış egzersizlerde sempatoadrenal etkinliğin artmasıyla kan glikozu yükselir; egzersiz hem şiddetli hem uzun sürerse karaciğer glikojeninin azalmasına bağlı olarak kan glikozu istirahat düzeyinin altına da düşebilir.

Bu, sinir sisteminin yalnızca solunum ve kalp hızını değil, dolaşımdaki enerji kaynaklarının sunumunu da dolaylı olarak yönettiğini gösterir.

Bu dengenin kırılgan olduğu durumlardan biri Valsalva manevrasıdır.

Kapalı glotisle yapılan zorlu bir ekspirasyon sırasında intratorasik basınç artar ve bu bölgeden geçen damarlar sıkışır; venöz kan ne toraksa ne karın boşluğuna girebilir, kanın kalbe dönüşü azalır ve bu azalış beyne giden kan miktarını da etkileyebilir.

Kan basıncındaki bu ani düşüş baş dönmesi, gözde noktalanma, hatta bayılmaya yol açabilir.