Antrenörlük Spor ve Sağlık Bilimleri III Enerji Metabolizması ve Egzersiz Fizyolojisi Konu Anlatımı

Kaynak metin, farklı spor dallarının hangi enerji sistemine dayandığını doğrudan branş örnekleriyle anlatır.

Dayanıklılık sporlarında, yani bisiklet, triatlon, uzun mesafe koşu, yüzme ve kürek gibi uzun süreli etkinliklerde temel olarak aerobik enerji metabolizması baskındır.

Güç ve kuvvet sporları ise vücut geliştirme, halter, güreş, boks, kısa mesafe yüzme ve koşu gibi birkaç saniye ile birkaç dakika arasında süren branşları kapsar; bu sporlarda fosfokreatin ve anaerobik enerji sistemleri baskındır.

Takım sporlarında, futbol, basketbol ve buz hokeyi gibi branşlarda ise aerobik, anaerobik ve fosfokreatin enerji sistemlerinin tamamından yararlanılır; kaynak metin bu nedenle takım sporlarının fizyolojik açıdan karmaşık olduğunu vurgular.

Bu enerji sistemlerinin devreye giriş noktası, solunumsal ve laktat eşiği kavramlarıyla ölçülebilir hâle gelir.

Egzersiz esnasında solunum dakika hacmi, oksijen tüketimi ve karbondioksit üretimi kişinin maksimal iş kapasitesinin yaklaşık yüzde altmışına kadar doğrusal bir şekilde artar.

Maksimal iş kapasitesinin yüzde altmışından itibaren solunum dakika hacminin metabolik ihtiyaçtan daha fazla artmasının sebebi anaerobik süreçlerdir: laktik asit artar, kan bikarbonatı bunu tamponlamaya çalışırken karbondioksit metabolik karbondioksite eklenir ve bikarbonattaki azalma plazma hidrojen iyonu yoğunluğunu yükseltir.

Egzersizin şiddeti arttıkça kas içi laktik asit de artar ve asidoz oluşur; hidrojen iyonlarının artması ventilasyonun daha da artmasına, yani hiperventilasyona yol açar.

Solunumsal eşik, egzersiz şiddeti artışına göre solunumun oksijen tüketimindeki artıştan daha fazla artmaya başladığı noktadır; laktat eşiği ise egzersizin yol açtığı asidozun başka bir göstergesidir ve uzun süreli dayanıklılık antrenmanları bu eşiği yukarı taşır.

Kan laktatı düzeyi bu geçişin somut göstergesidir.

Normal koşullarda kanda yüz santimetreküpte beş ila on miligram arası laktat bulunurken, anaerobik süreçlerin devreye girdiği kısa süreli maksimal şiddetli çalışmalarda bu değer iki yüz miligrama kadar yükselebilir.

Kardiyovasküler kondisyonu düşük bir kişi aynı efor karşısında antrenmanlı birine göre daha fazla laktik asit artışı yaşar; antrenmanlı kişilerde laktik aside karşı gelişen bu tolerans artışı, maksimal eforda ulaşılan kan laktat düzeyinin antrenmanlılarda daha yüksek olmasıyla da kendini gösterir.

Maksimal oksijen tüketimi, yani maksVO2, dayanıklılık antrenmanlarıyla önemli ölçüde artar, ancak bu artış her bireyde sınırlıdır.

Kaynak metindeki bir örnekte, haftada üç gün maksVO2'sinin yüzde yetmiş beşi şiddetinde altı ay antrenman yapan sedanter bir birey, maksVO2 değerini otuz beş mililitre/kilogram/dakikadan kırk iki mililitre/kilogram/dakikaya çıkarabilmektedir; buna karşılık dünya çapındaki sporcularda bu oran yetmiş ile doksan dört mililitre/kilogram/dakika arasına ulaşabilmektedir.

Oksijen difüzyon kapasitesi de benzer bir farkı yansıtır: maksimal efor sırasında sporcularda elli ile yetmiş beş, sedanterlerde ise kırk ile elli santimetreküp/dakika/mmHg düzeyindedir ve bu kapasite genetik etkenlerden de etkilenir.

Bu enerji dönüşümü tek başına kaslarda gerçekleşmez; solunum ve dolaşım sistemleri ona eşlik eder.

Egzersiz sırasında dokuların artan oksijen kullanımını karşılamak için kalp debisi yükselir; ortalama bir kişide istirahatte dakikada beş litre olan bu değer egzersizde dört kattan fazla artabilir, elit dayanıklılık sporcusunda ise dakikada kırk litreye ulaşabilir.

Aynı şekilde sporcularda maksimal efor sırasında solunum dakika hacmi iki yüz litre/dakikaya çıkarken sedanterlerde bu değer yüz litre/dakikada kalır.