Antrenörlük Sporda Psikososyal Alanlar III Egzersiz Psikolojisi Konu Anlatımı

Sporcuların başarı yolunda karşılaştıkları, kaçındıkları ya da başa çıkmak zorunda oldukları pek çok durum vardır ve bunların her biri, yoğunluğu farklı olsa da birer stres faktörüdür.

Bu stres faktörlerinin süregelen etkisi, spor bilimlerinde göz ardı edilemeyecek kadar önemli bir konu olan tükenmişliğe zemin hazırlar.

Kaynak metin sporcu tükenmişliğini, gerçekliğe ters düşen başarı bağlanımı ile gelen zihinsel, duygusal ve fiziksel bitkinlik durumu olarak tanımlar; bu durum, sporcu kendine fazla yüklenildiğini, yaptığı şey üzerinde kontrolü kaybettiğini ya da adil davranılmadığını hissettiğinde ortaya çıkmaya başlar.

Literatürde bir sendrom olarak nitelendirilen bu tükenmişlik, süregelen duygusal ve fiziksel bitkinlik, spora karşı duyarsızlaşma ve azalan başarı hissi deneyimleriyle karakterize olur; sporcunun kişiliği, motivasyonel faktörleri, içinde bulunduğu çevre ve tüm bunlara ilişkin algısı bu sürecin gelişiminde belirleyici rol oynar.

Aşırı antrenman, performansta düşüş ile sonuçlanan, bireylerin adapte olabilmesi için fazla yoğun ve uzun süreli antrenman yükü olarak tanımlanır; antrenman sürecinin yorgunlukta doruk noktalara çıkacak kadar normal olmayan biçimde uzatılmasıdır.

Kaliteli bir toparlanma süreci olmadan tekrar yüklenen antrenman, sporcuların zamanla fiziksel olarak bitkin düşmesine yol açar.

Sporcuda duygusuzluk, ilgisizlik, mod değişimleri ve iştah kaybı gibi psikolojik belirtilerin yanında dinlenik kalp atımında artış, sızı, kas ağrısı, geç toparlanma ve sindirim bozuklukları gibi fizyolojik değişimler gözleniyorsa sporcu aşırı antrenman sinyalleri veriyor demektir.

Tükenmişliğin belirlenmesinde ise motivasyonun azalması, kronik yorgunluk, kaygı ve sıkılma, artan ve geçmeyen fiziksel rahatsızlıklar, yeme bozuklukları, uyku sorunları, aidiyet hissinin kaybolması, kafa karışıklığı ve unutma sorunları gözlemlenebilir.

Aşırı idealist, mükemmeliyetçi, başkası odaklı, sürekli endişelenen ve kişiler arası ilişkileri zayıf sporcuların bu sürece daha yakın olduğu belirtilir.

Bu yıpranmanın önüne geçmek için antrenmanın monoton hale getirilmemesi, gereğinden fazla yüklenilmemesi, süregelen stresten uzaklaşmak için kısa molalar verilmesi, sporcuların bazı karar süreçlerine dahil edilmesi ve antrenman planına zihinsel antrenman periyotlarının eklenmesi önerilir.

Yarışma öncesi kadar yarışma sonrası gerginliğin de yönetilmesi ve eğlence faktörünün unutulmaması gerekir.

Sporcu bağlılığının, yani branşına duyduğu coşku, güven ve adanmışlığın artırılması da tükenmişliğin önlenmesinde etkili bulunmuştur; sporcunun yer aldığı takımın değerleriyle kendi değerleri örtüştüğünde antrenmandan ve çevreden keyif alarak spor ortamında kalmak isteyeceği, aksi hâlde kendini sosyal olarak geri çekip fizyolojik olarak sakatlanmalara açık hâle geleceği vurgulanır.

Tükenmişlik ve aşırı antrenmanla aynı zeminde beliren sağlıksız davranışlar arasında yeme bozuklukları öne çıkar.

Anoreksiya nervoza, obez olma korkusu, bozuk beden algısı, kilo kaybı ve normal vücut ağırlığını reddetmeyle karakterize olurken; bulimia, yeme kalıbının normal olmadığının farkında olunarak yemeği bırakamama korkusu ve tıkındıktan sonra gelen kendini aşağılama duygusuyla tanımlanır.

Aşırı diyet uygulama, kilo alımı olmadan aşırı yemek, egzersiz bağımlılığı ve besin stoklama gibi davranışlar bu bozuklukların somut belirtileri arasında sayılır.

Kas yoksunluğu ise kas kitlesinin azlığına dair bir algı bozukluğudur ve kas kitlesini artırmaya yönelik kaygı temelli davranışlarla kendini gösterir; bu algı bozukluğunun kadın sporcularda ve estetik ya da kiloya bağlı sporlarda daha sık görüldüğü belirtilir.

Ayrıca sporcuların performans arttırmak, arkadaş baskısına uymak ya da özsaygılarını korumak amacıyla başvurdukları madde kullanımı da sağlıksız davranışlar arasında değerlendirilir.

Antrenörün bu tabloda üstlendiği rol, sporcuyu sürekli gözlemlemek ve iletişim biçiminden sakatlanma sıklığına, duygu durumundan yorgunluk düzeyine kadar geniş bir yelpazede takip etmektir.