Antrenörlük Sporda Psikososyal Alanlar III Sporda Etik ve Fair Play Konu Anlatımı

Ahlak, bir toplumda birey ya da grupların uymak zorunda olduğu davranış biçimlerini ve kuralları ifade eder; amacı bireylerin toplum tarafından kabul gören davranışları oluşturmasını sağlamaktır.

Etik ise ahlaki yargılarımızın doğruluğunun ya da yanlışlığının ardında yatan eylem zorunluluklarını inceleyen felsefe dalıdır ve hangi hareketlerin ahlakça doğru, hangilerinin doğru olmadığı sorusuna değer yüklü bir yanıt arar.

Doğru kararı almada bireyleri etkileyen unsurlar; beklentiler, toplum kuralları, yasalar ve vicdandır.

Bu dört unsur dört ayrı etik sistemi temsil eder: amaçlanan sonuç etiğine göre bir eylemin ahlaki doğruluğu amaçlanan sonuçlarıyla belirlenir; toplumsal sözleşme etiğine göre bu doğruluk toplumun normları ve gelenekleriyle belirlenir; kural etiğine göre standartlar ve yasalarla belirlenir; kişisel etiğe göre ise kişinin kendi vicdanıyla belirlenir.

Her sistemin kendi içinde güçlü yanları ve eleştirilen noktaları vardır, bu yüzden bir antrenör etik bir ikilem yaşadığında kararının yasa ve kurallara uygunluğu kadar toplum normlarına ve vicdanına uygunluğuna da bakmalıdır.

Etik, tarihi gelişimi içinde ayrıca üç şekilde sınıflandırılır: betimleyici etik insanların sergilediği davranışları ve bu davranışların nedenlerini inceler; normatif etik bireylerin durum ve olaylar karşısında nasıl davranması, nasıl bir insan olması gerektiği üzerinde durur; meta etik ise etiğin doğasını ve ahlaki davranışların nedenlerini araştırır.

Normatif etik kendi içinde ikiye ayrılır: teleolojik etikte bir eylemin ahlaki olup olmadığını o eylemin sonucu belirlerken, deontolojik etikte eylemin sonucundan çok niyeti önemlidir ve birey iyi niyetle davrandığında sonuç ne olursa olsun eylem ahlaki sayılır.

Bu ayrım antrenörlük açısından önemlidir; çünkü bir antrenörün sporcu için aldığı bir kararın ahlaki olup olmadığı bazen sonucuna, bazen o kararı alırken taşıdığı niyete göre değerlendirilir.

Uluslararası spor komiteleri ve birlikleri, bu teorik çerçeveyi antrenörlük etik ilkelerine dönüştürmüştür.

Bu ilkelerin ortak paydaları arasında sporculara insan haklarına saygılı, cinsiyet, yaş, din, dil ve ırk ayrımı gözetmeksizin davranmak, cinsel tacizde bulunmamak, sporcunun sağlığını kazanma hırsının önünde tutmak, yeterliliğinin dışındaki konularda tavsiye vermekten kaçınmak ve antrenman süresinin sporcuların akademik gelişimine ayrılan zamanı etkilememesi yer alır.

Bu ilkeler ihlal edildiğinde ortaya çıkan başlıca etik dışı davranışlar mobbing, doping, şiddet ve taciz olarak sınıflandırılır.

Mobbing, bir bireyin ya da grubun başka bir bireye duygusal boyutta hasar veren, uzun süre tekrarlanan bir davranış ve tutumdur; kişinin şerefine, doğruluğuna, güvenilirliğine ve yeterliliğine yönelik saldırılar biçiminde ortaya çıkar.

Doping, Dünya Anti-Doping Ajansının tanımıyla bir sporcunun vücudunda sportif performansı artırma potansiyeli taşıyan, sağlığı tehdit eden ya da spor ruhuna aykırı bir madde veya yöntemin bulunmasıdır; sporda olması gereken eşitlik temelini kirletir ve sağlıklı bireylerin ölümle sonuçlanabilen trajik sonlarına yol açabilir.

Şiddet, sporcuların psikolojik, fizyolojik ve çevresel etkilerle rakibe, hakeme ya da takım arkadaşına karşı yaptığı kural dışı eylemler, kaba güç ve aşırı davranışlar olarak tanımlanır.

Taciz ise bir bireyin rızası olmadan gerçekleştirilen tutum, söz ve davranışlardır; mobbingin aksine tek seferlik bir eylem bile taciz sayılmaya yeter.

Bu dört davranışın karşısında konumlanan fair play, yazılı kurallara olduğu kadar yazılı olmayan kurallara da sadık kalmaktır.

Kaynak metinde antrenör etik ilkeleri arasında sayılan bu ilke, sporcuya kaybetmenin de kazanmak kadar doğal olduğunu, önemli olanın adil oyun oynamak, rakibe, hakeme ve antrenörlere saygılı davranmak olduğunu öğretmeyi ve bu yönde davranışta bulunmayı gerektirir.

Sportif ortamlarda şiddeti azaltmak için önerilen ilk adım da budur; çünkü seyircinin kışkırtıcı tutumu, hakemin taraflı davranışı ve sporcunun kötü psikolojik hazırlığı gibi etkenlerin hepsi, sahada fair play kültürü yerleşmediğinde çok daha kolay şiddete dönüşür.