Antrenörlük Sporda Psikososyal Alanlar IV Egzersiz Psikolojisi Konu Anlatımı

Egzersiz ve spor ortamında psikolojinin en somut biçimde devreye girdiği alanlardan biri, sporcunun sakatlanma öncesindeki ve sonrasındaki zihinsel süreçleridir.

Sakatlık, sporcunun geçici ya da kalıcı olarak egzersiz yapmasını ya da bir aktivitede bulunmasını kısıtlayan, bir kemik, kas veya eklem problemi olarak tanımlanır; ancak bu tanımın arkasında salt bedensel olmayan, sporcunun geçmişiyle, kişiliğiyle ve o an içinde bulunduğu ortamla iç içe geçmiş bir süreç yatar.

Amerika'da spor, egzersiz ve rekreasyon alanlarında her yıl yirmi beş milyondan fazla insanın sakatlandığı, bunların yaklaşık üç buçuk milyonunun on dört yaş ve altındaki çocuklar olduğu tahmin edilmektedir; bu rakamlar, sakatlığın istisnai değil düzenli bir spor sonucu olduğunu göstermektedir.

Sakatlığa yol açan etmenler iki başlık altında toplanabilir.

Kişisel yani endojen etmenler; fiziksel eksiklikler, yorgunluk ve aşırı yüklenme, anatomik sorunlar, riski kabullenme ve aşırı istek gibi psikolojik eğilimler, tam iyileşmemiş eski yaralanmalar, yaşın getirdiği aşırı hırs ya da beden algısındaki yetersizlik ve cinsiyete bağlı anatomik farklılıkları kapsar.

Çevresel yani eksojen etmenler ise kötü ya da yetersiz spor tekniği, yanlış antrenman, uygunsuz malzeme ve olumsuz zemin ya da hava koşulları gibi dışsal koşullardır.

Bu iki grup etmenin birlikte değerlendirilmesi gerekir, çünkü aynı fiziksel yüklenme, psikolojik olarak kırılgan bir sporcuda çok daha kolay sakatlıkla sonuçlanabilir.

Sakatlanma anının kendisi bile psikolojik açıdan farklı biçimlerde yaşanır.

Görünür bir yaralanmayı, örneğin açık bir kırığı ya da bir tendonun koptuğu anda duyulan sesi, fiziksel olarak deneyimlemek, olayın travmaya dönüşmesinin başlangıcı olabilir; kapalı, dışarıdan görünmeyen bir yaralanmanın psikolojik yıkımı ise genellikle daha azdır.

Araştırmalar spor sakatlıklarını üç başlıkta incelemektedir: yüksek hızlı çarpışma ya da sürantrenman gibi fiziksel etmenler, kişilik ve dikkat gibi psikolojik etmenler, geçmiş yaşam olayları ve stres gibi psikososyal etmenler.

Bir sporcunun kendisine, rakibine ve sakatlık ihtimaline karşı geliştirdiği problem çözme becerisi kadar, dikkatini bir noktada toplayabilme kapasitesi de sakatlığa yatkınlığı belirler; optimum düzeyin üzerindeki stres, sakatlık riskini artıran bir etken olarak öne çıkar.

Sakatlık gerçekleştikten sonra devreye giren süreç, kişilik ve yas kavramları üzerinden anlaşılabilir.

Sporcunun benlik saygısı ne kadar sağlamsa, kaybettiği performans düzeyine, formuna ve takımdaki yerine karşı yaşadığı yas süreci de o kadar sağlıklı ilerler.

Bu yas süreci beş basamaktan oluşur: sakatlığı kabullenmemekle başlayan inkar, ardından gelen kızgınlık, tedavi süresine dair pazarlık, bekleme döneminin getirdiği depresyon ve son olarak kabullenme ile yeniden düzenleme.

Bu son basamak sporcunun en olumlu dönemidir; çünkü sporcu artık geçmiş hatalarını yeniden değerlendirebilir, yeni hedefler belirleyebilir ve sahaya psikolojik olarak daha güçlü dönebilir.

Sağlıklı bir yas sürecinin merkezinde, sporcunun bu doğal tepkileri (öfke, üzüntü, kayıp hissi) bastırmadan yaşamasına izin verilmesi yatar.

Rehabilitasyon sürecinin kendisi de biyolojik, psikolojik ve sosyal değişkenlerin karşılıklı etkileşimiyle şekillenir; sakatlığın durumluk, sosyo-demografik, biyolojik, psikolojik ve sosyal-bağlamsal boyutları bir arada ele alındığında, sporcunun tedavi sonrası benlik saygısı, öz güveni ve kaygı düzeyi arasında anlamlı bir ilişki ortaya çıkmaktadır.