Antrenörlük Sporda Psikososyal Alanlar IV Sporda Etik ve Fair Play Konu Anlatımı

Etik, eski Yunancadan gelen ve “ahlaki, ahlakla ilgili” anlamına gelen bir sözcüktür; insan tutum ve davranışlarının doğru ya da yanlış yönden değerlendirilmesidir.

Antrenörlük mesleğinde etik, yalnızca soyut bir ilke değil, sporcunun karakter gelişimini doğrudan etkileyen bir uygulama alanıdır; çünkü antrenörler, sporculara teknik ve taktik bilgi aktaran kişiler olmanın ötesinde, onların bilişsel, fiziksel ve duyuşsal gelişiminde en yakından gözlemlendikleri rol modellerdir.

On yaşında spora başlayan bir çocuğun ilk antrenöründen nasıl etkilendiği düşünüldüğünde, etik ilkelerden yoksun bir antrenörün sporcusuna vereceği zarar daha iyi anlaşılır.

Sporda yaşanan etik dışı davranışlar beş başlık altında toplanabilir.

Şiddet, başkalarına zarar vermek amacıyla kullanılan fiziksel güç ya da kuvvetin adaletsiz biçimde kullanılmasıdır.

Mobbing, bir kişiye yönelik sistematik, sürekli ve çoklu biçimde sergilenen düşmanca iletişimdir; tesadüfi ya da tek seferlik bir olumsuzluk mobbing sayılmaz, sistematik ve tekrarlayıcı olması gerekir.

Doping, sağlıklı kişilerin performanslarını yapay yollarla artırmak amacıyla vücutlarına yabancı madde almasıdır ve adil rekabeti kirletmenin yanı sıra ciddi sağlık sorunlarına yol açar.

Şike, kulüplerin ya da sporcuların maddi veya manevi çıkar karşılığında bir müsabakanın sonucunu önceden belirlemesidir.

Taciz ise, özellikle kadın sporcular ve antrenörler arasında daha sık görülen, güvenli bir spor ortamı hakkını doğrudan tehdit eden bir davranış biçimidir.

Bu davranışların hiçbiri boşlukta ortaya çıkmaz; bireyler etik dışı davranışlarını çeşitli gerekçelerle kendilerine meşru gösterirler: işlerin çabuklaşması için kuralları atlamak, “benim bir çıkarım yok, sadece yardım ediyorum” demek ya da “nasıl olsa kimse fark etmeyecek” diye düşünmek bu gerekçelerden birkaçıdır.

Bu tuzağa düşmemek için bir karar öncesinde sorulması gereken sorular vardır: bu doğru mu, bu adil mi, zarar görecek biri varsa bu kişi zararı hak ediyor mu, bu kararı ailenle paylaşabilir misin.

Etik eğitiminin amacı da tam olarak budur: bireyleri, ahlak üzerinde kendi kendine yargılama yapabilecek düzeye getirmek.

Bu süreç etik farkındalıkla başlar, etik yargılamayla devam eder, etik açıdan doğru olanı yapmaya yönelten güdülenmeyle ilerler ve yaşam boyu sürecek bir etik karakterin oluşmasıyla tamamlanır.

Etik karar verme süreci de kendi içinde aşamalıdır: problemi tarafsızca tanımlamak, kısa ve uzun vadeli amaçları belirlemek, durumu mesleki etik ilkelere göre incelemek, çözüm alternatifleri üretmek, bunlardan uygun olanı seçmek ve son olarak uygulamayı gözden geçirmek.

Bu süreç boyunca antrenörün sporcuya, hakeme ve yöneticiye karşı taşıdığı sorumluluklar birbirinden farklı ama tutarlıdır: sporculara karşı din, dil, cinsiyet ve yaş ayrımı yapmamak, yarışma kurallarına olduğu kadar yazılı olmayan kurallara, yani fair play’e sadık kalmak, sporcuyla cinsel ya da duygusal bir ilişkiye girmemek; hakemlere karşı gerginlik anlarında soğukkanlı kalmak ve fair play kavramına değer vermek; yöneticilere karşı ise profesyonel ve dürüst bir tutum sergilemek.

Bu ilkelerin arkasında, ahlaki gelişimi açıklayan kuramlar yatar.

Piaget’ye göre çocuklar önce yetişkinlerin belirlediği kurallara yaptırım korkusuyla uyduğu heteronom bir ahlak evresinden, kendi doğru-yanlış yargısını kurduğu otonom bir evreye geçer.

Kohlberg ahlaki gelişimi üç düzeyde ele alır: gelenek öncesi düzeyde birey kuralı gücün cezasından çekindiği için, geleneksel düzeyde toplumsal onay ve düzenin sürdürülmesi için, gelenek ötesi düzeyde ise kendi seçtiği etik ilkeler doğrultusunda izler; bir sporcunun performans arttırıcı madde kullanmamasının nedeni kurallardan çekinmek değil kendi etik değerleriyse, bu gelenek ötesi düzeye örnektir.

Rest’in dört bileşenli modeli ise ahlaki bir eylemin; durumu doğru yorumlamayı sağlayan ahlaki hassasiyet, hangi eylemin doğru olduğuna karar verme yetisi olan ahlaki yargı, sonuçlara karşı sorumluluk almayı içeren ahlaki güdülenme ve bu görevde ısrar etme cesareti olan ahlaki karakterden oluştuğunu ortaya koyar.