Antrenörlük Sporda Öğrenme ve Öğretme IV Konu Anlatımı

Öğrenme ve öğretme kavramları, antrenörlüğün bilimsel temelini oluşturan eğitim, öğretim ve antrenman tanımlarından yola çıkar. Eğitim, yirminci yüzyıl başında istendik yönde davranış değiştirme süreci olarak tanımlanırken günümüzde toplumsal hedefler doğrultusunda ve bireyin kendi potansiyeline dayalı olarak gelişimine katkı sağlayan bir süreç olarak ele alınır. Öğretim ise bu gelişimin amaçlı, planlı, sistemli ve programlı biçimde, öğrenmenin sistematik olarak kılavuzlanmasıyla yürütülmesidir; sporda bu karşılığını antrenman ve antrenörlük uygulamalarında bulur. Bir antrenmanın gerçekten öğretici olabilmesi, önce sporcunun yaşına, gelişim düzeyine ve spora katılım amacına göre kapsamlı bir ihtiyaç analizi yapılmasına bağlıdır. Gelişimsel Spora Katılım Modeli ve Uzun Vadeli Sporcu Gelişimi Modeli bu ihtiyaçların hangi bileşenler üzerinden okunacağını gösterirken, Sosyal Ekolojik Model sporcuyu çevreleyen sosyal ve yönetsel katmanların da hesaba katılması gerektiğini ortaya koyar. Böylece öğrenme ve öğretme, tek bir antrenman anına değil, sporcunun bütününe bakan bir planlama çabasına dönüşür.

Bir sporcunun yeni bir beceriyi ne kadar kolay öğreneceği, boş bir zihinle değil geçmiş hareket deneyimleriyle antrenmana gelmesinden etkilenir. Öğrenme aktarımı, bu geçmiş deneyimin yeni beceriyi olumlu, olumsuz veya nötr yönde etkilemesidir; pozitif aktarımda geçmişte öğrenilen bir hareket kalıbı yeni beceriyi kolaylaştırırken, negatif aktarımda aynı geçmiş deneyim yeni öğrenmeyi geçici olarak zorlaştırır. Hız-doğruluk takası ise birçok motor beceride hızın artmasının doğruluğu, doğruluğun artmasının da hızı düşürdüğünü anlatan bir başka temel etkendir. Üçüncü etken, sporcunun performans sırasında kullandığı bilgi kaynaklarıdır: dışarıdan gelen görsel ve işitsel bilgiler ile vücudun kendi içinden gelen konum ve kas bilgisi bir arada işlenerek hareketin düzeltilmesini sağlar. Antrenör bu üç etkeni bilerek sporcularına daha uygun, daha hızlı öğrenme ortamları kurabilir.

Sporcunun zihni, davranışçı kuramların iddia ettiği gibi yalnızca uyarana tepki veren edilgen bir alıcı değildir; bilişsel öğrenme kuramlarına göre öğrenen, çevreden topladığı bilgiyi dikkat, kısa süreli bellek ve uzun süreli bellek üzerinden işleyip anlamlandıran, sonra da bu bilgiyi yaşamında kullanan bir bilgi işlemcidir. Bu bilgi işleme sürecinin nasıl geliştiği ise yapılandırmacı kuramların konusudur. Bilişsel yapılandırmacılık, Piaget'in çocukların duyusal-motor, işlem öncesi, somut işlemler ve soyut işlemler olarak adlandırılan dört bilişsel gelişim evresinden geçtiği gözlemine dayanır; her evrede çocuğun dünyayı anlama biçimi niteliksel olarak değişir. Sosyal yapılandırmacılık ise Vygotsky'nin çalışmalarına dayanarak üst düzey zihinsel işlevlerin bireyler arasındaki etkileşim ve iş birliğiyle geliştiğini vurgular. Antrenör, sporcusunun hangi bilişsel gelişim evresinde olduğunu ve bilgiyi nasıl işlediğini bilirse, antrenman içeriğini bu gelişim düzeyine uygun kurabilir.

İnsan vücudundaki eklemlerin çok sayıda bağımsız hareket ekseni sunması, becerikli bir hareketi ortaya koyarken bu serbestlik derecelerinin koordine edilmesini ve kontrol edilmesini gerektirir. Bu koordinasyonun nasıl gerçekleştiğini iki farklı kuram açıklar. Motor program teorileri, hareketle ilgili kararların beyindeki bir komuta merkezinde önceden alındığını ve genelleştirilmiş motor programın, denemeden denemeye değişmeyen özellikleri ile duruma göre ayarlanabilen esnek parametreleri birlikte kullanarak hareketi ürettiğini savunur. Dinamik sistem teorisi ise tek bir komuta merkezi yerine kişi, çevre ve görev arasındaki dinamik etkileşimin hareketi kendiliğinden organize ettiğini öne sürer ve bireyle, çevreyle ve görevle ilgili sınırlılıkların hareket kalıbının hem kısıtlayıcısı hem de belirleyicisi olduğunu gösterir. Bu iki kuram birlikte, antrenörün hareket öğretimini nasıl kurgulaması gerektiğine dair tamamlayıcı bir çerçeve sunar.

Spor eğitiminde kullanılan öğretim ilkelerinin bir bölümü davranışçı öğrenme kuramlarından, bir bölümü ise insancıl kuramlardan beslenir ve bu iki kaynak birbirini tamamlar. Davranışçı ilkeler, Pavlov'un koşullanma çalışmalarından Thorndike'ın pekiştirme ilkesine ve Skinner'ın edimsel koşullamasına uzanan bir çizgide, istenen davranışın ödül ve övgüyle güçlendirilmesini, istenmeyen davranışın görmezden gelinmesini önerir; antrenman hedeflerinin gözlenebilir biçimde tanımlanması da bu geleneğin bir sonucudur. İnsancıl ilkeler ise Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi ve Rogers'ın kendini gerçekleştirme kavramından yola çıkarak sporcunun temel ihtiyaçları karşılanmadan üst düzey gelişime yönelemeyeceğini, öğrenmenin en güçlü haliyle sporcunun kendi içinden gelen istekle gerçekleştiğini vurgular. Etkili bir antrenör, davranışı biçimlendiren dışsal pekiştireçlerle sporcunun içsel motivasyonunu besleyen insancıl yaklaşımı birlikte kullanır.

Spor eğitiminde kullanılan öğretim yöntem ve teknikleri üç düzeyde ele alınabilir. En genel düzeyde sunuş, buluş ve araştırma-inceleme olmak üzere üç öğretim stratejisi vardır; sunuşta antrenör antrenmanı baştan sona kendisi yapılandırırken, buluş ve araştırma-inceleme stratejilerinde karar sporcuya doğru kayar. Bunun altında spor eğitiminde kullanılan doğrudan, bireyselleşmiş, işbirlikli, akran, spor eğitimi, taktik oyun, araştırma ve bireysel sosyal sorumluluk modelleri yer alır ve her biri farklı bir öğrenme kuramına yaslanır. En somut düzeyde ise Mosston'ın öğreten merkezlilikten öğrenen merkezliliğe uzanan on bir öğretim stili bulunur; komut ve alıştırma stilinde antrenör her ayrıntıyı belirlerken, kendi kendine öğrenme stilinde sporcu neyi ve nasıl öğreneceğine tamamen kendisi karar verir. Antrenörün bu üç düzeyi tanıması, sporcunun gelişim amacına en uygun yöntemi seçmesini sağlar.

Öğrenme her zaman bireysel bir süreç olarak yaşanmaz; birçok durumda sosyal ortamlar içinde, başkalarını gözlemleyerek ve onlarla etkileşerek gerçekleşir. Sosyal öğrenme yaklaşımı bu süreci toplumbilim ve psikoloji disiplinlerinin bakış açılarıyla ele alır. Toplumbilim açısından aile ve akran grupları, çocuğun ve gencin davranışlarını, değerlerini ve kimliğini şekillendiren en etkili sosyal gruplardır. Psikoloji açısından ise Bandura'nın sosyal bilişsel öğrenme kuramı öne çıkar; bu kurama göre bireyin özellikleri, davranışı ve sosyal çevresi karşılıklı olarak birbirini etkiler ve birey başkalarının davranışlarını gözlemleyerek, geleceğe dönük öngörüde bulunarak ve kendi davranışını denetleyerek öğrenir. Antrenör için bu yaklaşımın anlamı, sporcunun yalnızca kendi antrenmanından değil, takım arkadaşlarından, ailesinden ve içinde bulunduğu sosyal gruptan da öğrendiğini görmesidir.

Eğitsel oyunlar, dördüncü kademe öğrenme ve öğretme bilgisinde yalnızca çocukları eğlendiren etkinlikler olarak değil, beceri aktarımı, taktik algı, motivasyon ve sporcu gelişimi açısından planlanmış öğrenme ortamları olarak değerlendirilir. Kaynak metin öğrenme aktarımı, öğretim modelleri, taktik oyun modeli, amaçlı oyun, amaçlı alıştırma ve sporcu gelişim modelleri üzerinde durur. Oyun formu, sporcunun gerçek hareket bağlamına benzer durumlarda karar vermesini, problemi çözmesini ve teknik beceriyi anlamlı kullanmasını sağlar. Antrenör için kritik nokta, oyunun serbest bırakılmış rastgele etkinlik değil; yaşa, hedefe, güvenliğe ve öğrenme çıktısına göre tasarlanmış bir öğretim aracı olmasıdır.

Bir antrenörün sporcusunu doğru geliştirebilmesi, önce onun nerede olduğunu doğru ölçüp değerlendirmesine bağlıdır. Alan yazında ölçüte dayalı, karşılaştırmalı, duyumsanan, açıklanmış, yordanmış ve yaşamsal olay türü olmak üzere altı ihtiyaç saptama türü tanımlanmıştır; her biri sporcunun eksiğini farklı bir açıdan ortaya koyar. Bu ihtiyaçları saptamak için kullanılan başlıca yöntemler ise fiziksel ve becer testleri, gözlem, görüşme, belge tarama, yaşamsal olay çözümlemesi ve anketlerdir. Testler fiziksel uygunluğu ve spora özgü beceriyi ölçerken, gözlem antrenörün spor ortamında en sık başvurduğu yoldur; görüşme yapılandırılmış, yarı yapılandırılmış veya yapılandırılmamış biçimde derinlemesine bilgi toplar, anketler ise büyük gruplardan hızlı veri toplamaya imkân verir. Bu yöntemlerin doğru seçilip güvenilir biçimde uygulanması, ölçme ve değerlendirmenin antrenman kararlarına sağlam bir temel oluşturmasını sağlar.

Antrenör-sporcu ilişkisinin kalitesi, sporcunun yetkinlik, öz güven, bağ ve karakter gelişiminde antrenörlüğün en belirleyici araçlarından biridir. Jowett'e göre nitelikli bir antrenör-sporcu ilişkisi yakınlık, bağlılık, tamamlayıcılık ve karşılıklı uyum düzeyine bağlıdır; bu nitelikler karşılıklı güven ve saygı deneyimlenmeden ortaya çıkmaz. Bu ilişkiyi zaman içinde geliştirip sürdürmek için önerilen COMPASS modeli yedi somut iletişim stratejisi sunar: anlaşmazlıkları yapıcı biçimde yönetme, açık olma, motivasyonel stratejiler kullanma, olumlu olma, tavsiye verme, destek olma ve sporla sınırlı kalmayan bir sosyal ağ kurma. Karakter gelişiminin de birincil belirleyicisinin sporcunun takım arkadaşları, antrenörü ve çevresiyle kurduğu kişilerarası iletişim olduğu vurgulanır. Antrenörlükte iletişim, bu yüzden yalnızca teknik bilgi aktarmaktan ibaret değil, sürekli bakım isteyen bir ilişki kurma becerisidir.