DUS Histoloji ve Embriyoloji Organogenez ve Konjenital Anomaliler Konu Anlatımı

Prenatal gelişim, yalnızca embriyonun erken görünümünü anlatan dar bir süreç değildir; ovumdan fetusa, oradan doğuma kadar uzanan büyüme ve farklılaşma düzenidir.

Bu düzenin ilk iki haftası ovum dönemi olarak ele alınır; bu sırada döllenmiş yapı uterus iç yüzeyine yerleşir, hücre bölünmeleriyle büyür ve henüz çok küçük boyutlardadır.

Embriyo dönemi, intrauterin yaşamın ilk iki ayındaki kritik yapı kurma evresidir.

Bu evrede organ ve doku taslakları ortaya çıkar, hücresel farklılaşma belirginleşir ve organogenez denen süreç gerçekleşir.

Fetus dönemi ise organogenezden sonra başlar; bu aşamada daha çok morfogenez, yani oluşmuş taslakların büyümesi ve biçimlenmesi ön plandadır.

Kaynakta embriyo dönemindeki bozukluklar organopati veya malformasyon, fetus dönemindeki büyüme ve gelişim bozuklukları ise morfopati veya deformasyon olarak ayrılır.

Bu ayrım önemlidir, çünkü organ taslağı yanlış kurulduğunda sonuç, yalnızca büyüme yönünün sapması değil, yapının kendisinin hatalı oluşmasıdır.

Organogenezin duyarlı olmasının nedeni, aynı anda birçok hücre grubunun farklılaşması, göç etmesi, çoğalması ve birbirleriyle birleşmesidir.

Kaynak, en kritik dönemi 25-45. günler arası olarak verir ve embriyo döneminde ortaya çıkabilen konjenital deformitelerin genetik, fiziksel etkenler, intoksikasyonlar, viral hastalıklar, yetersiz beslenme ve annenin fazla alkol alması gibi nedenlerle ilişkili olabileceğini belirtir.

Bu nedenler tek başına ezberlenecek bir liste gibi değil, gelişimin hassas noktalarına müdahale eden etkiler olarak anlaşılmalıdır.

Hücre kitlesi bir çıkıntıyı oluşturamazsa, iki çıkıntı yeterince yaklaşamazsa, aradaki epitel ortadan kalkamazsa ya da mezenşim çoğalması yetersiz kalırsa, kraniyofasiyal yapılar arasındaki normal ilişkiler bozulur.

Ortodontik anomalilerin embriyolojik zemini de çoğu zaman bu bozulmuş ilişkilerdir.

Yüz gelişimi, stomodeum adı verilen ilkel ağız çevresinde belirginleşen çıkıntılarla başlar.

Dördüncü haftanın başlarında yüz taslağı görülür; tek frontonazal çıkıntı, çift maksiller çıkıntı ve çift mandibular çıkıntı stomodeumun çevresindeki temel yapılardır.

Maksiller ve mandibular çıkıntılar birinci çift faringeal arkuslardan köken alır; bu bölgeye göç eden nöral krista hücreleri çoğalarak yüz ve ağız çevresindeki kıkırdak, kemik, ligament ve bağ doku elemanlarının önemli kaynağını oluşturur.

Frontonazal çıkıntının frontal parçası alınla, nazal parçası burun ve stomodeum sınırıyla ilişkilidir.

Maksiller çıkıntılar ilkel ağzın lateral sınırlarını, mandibular çıkıntılar ise alt sınırını oluşturur.

Embriyonal dönemin sonunda yüz insan yüzü özelliklerini kazanmaya başlar; mandibula ve alt dudak, mandibular çıkıntıların orta hatta kaynaşmasıyla erken oluşan yapılardandır.

Üçüncü haftada embriyonik diskten hızlı gelişim başlar; primitif çizgi belirginleşir, notokord gelişir ve ektoderm, endoderm, mezoderm olmak üzere üç germ tabakası farklılaşır.

Ektoderm epidermis, merkezi ve periferik sinir sistemi, göz, iç kulak, nöral krest hücreleri, kafadaki bağ dokularının çoğu ve ağız boşluğu ektoderminden gelişen diş minesine kaynaklık eder.

Endoderm solunum yolları, sindirim kanalını döşeyen epitel ve sindirim kanalına açılan bezlerle karaciğer ve pankreas gibi organların glandüler hücreleriyle ilişkilidir.

Mezoderm ise iskelet kasları, kan hücreleri, damar tabakaları, kemikler ve tendonlar gibi yapılara kaynak olur.

Mine dışındaki diş yapıları, mezoderm ve nöral krista kökenli çevre mezenşiminden, yani ekto-mezenşimden farklılaşır.

Bu köken ilişkisi, diş-çene-yüz sistemindeki anomalilerin neden yalnızca dişle sınırlı kalmadığını açıklar.

Dördüncü hafta baş-boyun gelişiminin belirginleştiği dönemdir.

Faringeal arklar çift taraflı olarak gelişir ve farinks ile ağız bölgesine ait yapıların kaynağını oluşturur.

Birinci ark maksilla, mandibula, temporal kemik ve incusla; ayrıca mandibula kasları ve n. mandibularis ile ilişkilendirilir.

İkinci ark hyoid ark olarak belirtilir; stapes ve yüz kaslarıyla ilişkilidir, özgün siniri n. facialis olarak verilir.

Diğer arklar hyoid, larinks kasları ve laringeal kıkırdak gibi yapılara katkı sağlar; bazı arkların gelişmediği ifade edilir.

Bu dönemde stomodeum primitif beyin ve kardiyak çıkıntılar arasında ektodermal bir girinti olarak görülür; bukkofaringeal membran daha sonra yırtılarak oral ve faringeal kavitelerin ilişki kurmasına izin verir.

Mandibular çıkıntıların birleşememesi nadir görülen mandibula yarıklarıyla ilişkilendirilir.

Beşinci ve altıncı haftalar yüz çıkıntılarının birleşme düzeni açısından belirleyicidir.

Beşinci haftada nazal plakodlar ortaya çıkar, derinleşerek nazal pitleri oluşturur ve frontonazal kökenli mezenşim medial ve lateral nazal çıkıntıları meydana getirir.

Altıncı haftada mandibula ve maksiller çıkıntılar ağız köşesini oluşturur; bu birleşme yetersiz olursa makrostomi, aşırı olursa mikrostomi ve daha ileri durumda astomi gibi bozukluklar ortaya çıkabilir.

Lateral nazal çıkıntı ile maksiller çıkıntı arasındaki nazooptik yarık daha sonra nazolakrimal kanala dönüşür; bu dönüşümün gerçekleşmemesi oblik yüz yarıklarıyla ilişkilendirilir.

Maksiller çıkıntılarla medial nazal çıkıntıların birleşmesi primer damağı oluşturur.

Primer damak, üst dudak ve üst çene alveol kemiğinin foramen insizivuma kadar uzanan premaksilla bölgesiyle ilişkilidir; birleşme aksadığında dudak yarıkları ve primer damak yarıkları görülür.

Sekonder damak gelişimi, yüz gelişiminin en iyi anlaşılması gereken birleşme süreçlerinden biridir.

Yedinci haftada dil oral kaviteyi doldurur; dilin iki yanında maksiller çıkıntı kökenli palatinal çıkıntılar dikey konumdadır.

Sekizinci haftada mandibulanın büyüme atağı sayesinde dil ağız tabanına doğru çekilir ve palatal çıkıntılar yatay konuma geçer.

Sonra birbirlerine ve sekonder nazal septuma yaklaşarak kaynaşırlar; aradaki epitel apoptozla ortadan kalkar.

Böylece sekonder damak oluşur.

Damak raflarının yatay konuma yükselmesinde mezenşim hücrelerinde hyalüronik asit hidrasyonuyla oluşan intrinsik kuvvetten söz edilir.

Nazal septum ile lateral damak çıkıntıları arasındaki kaynaşma önde başlayıp arkaya doğru tamamlanır.

Yarık damağın embriyolojik temeli, lateral damak çıkıntılarındaki mezenşim kitlelerinin birbirleriyle, nazal septumla veya medial damak çıkıntısının posterior kenarıyla birleşememesidir.

Kaynak, yarık damak için 1/2500 sıklık ve kadınlarda daha sık görülme bilgisini, dudak yarığı için ise 1/1000 insidans ve erkeklerde baskınlığı verir.

Dil gelişimi de bu kraniyofasiyal bütünlüğe dahildir.

Dil oluşumu embriyonel yaşamın dördüncü haftasında başlar.

Birinci faringeal arkta iki lateral dil çıkıntısı ve birinci ile ikinci ark arasında tüberkulum impar görülür; bu üç çıkıntının birleşmesi dil korpusunu oluşturur.