SPL Sermaye Piyasası Araçları 1 Kamu Borçlanma Araçları Konu Anlatımı

Kamu borçlanma araçlarını anlamak için önce devletin neden borçlandığını görmek gerekir.

Modern kamu maliyesinde devlet yalnız temel güvenlik ve adalet hizmetlerini değil, ekonomik ve sosyal nitelikli birçok hizmeti de üstlenir.

Bu görev artışı kamu harcamalarını büyütür.

Harcamalar artarken vergi gelirleri aynı hızla artırılamadığında kamu açığı oluşur ve bu açık finanse edilmek zorunda kalır.

Devletin başvurabileceği başlıca kaynak vergidir, fakat vergi oranlarını veya matrahını sınırsız artırmak mümkün değildir.

Para basma yolu, özellikle enflasyonla mücadele edilen dönemlerde ciddi risk taşır.

Bu nedenle borçlanma, hem geçici nakit ihtiyacını karşılamak hem de bütçe gelirleriyle giderleri arasındaki zaman ve tutar uyumsuzluğunu yönetmek için önemli bir araç haline gelir.

Borçlanma bütçe açığını kapatan pasif bir işlem gibi görülmemelidir.

Borç alındığında bugünkü finansman sorunu çözülür, fakat geleceğe faiz ve anapara ödeme yükümlülüğü bırakılır.

Bu nedenle borçlanma ile bütçe politikası karşılıklı etkileşim içindedir.

Borç stoku milli gelire oranla aşırı büyürse yatırımcıların risk algısı bozulabilir, ülkenin borçlanma maliyeti yükselebilir ve büyüme ile istihdam üzerinde olumsuz sonuçlar doğabilir.

Bu ilişki, borç yönetimini yalnız muhasebe kaydı olmaktan çıkarır.

Hangi kaynaktan, hangi vadeyle, hangi para cinsiyle ve hangi faiz yapısıyla borçlanıldığı ekonomide karar alıcılar için merkezi bir değerlendirme alanıdır.

Kamu borcu ilk olarak iç borç ve dış borç şeklinde ayrılır.

İç borçlanma, kamu finansmanının yurt içi kaynaklardan sağlanmasıdır.

Bu durumda devlet, bireylerden, bankalardan, bazı sosyal güvenlik kuruluşlarından veya diğer yurt içi kurumlardan borçlanabilir.

İç borçta kaynak ülke içinde el değiştirir; borç geri ödendiğinde milli ekonomi içindeki bir kesimden başka bir kesime aktarım yapılmış olur.

Türkiye bakımından devlet iç borcu, Hazine tarafından yurt içinde ihraç edilen devlet iç borçlanma senetlerini, geçici nakit ihtiyacını karşılamak için yurt içi piyasalardan yapılan borçlanmaları ve Hazine tarafından üstlenilen mali yükümlülükleri kapsar.

Devlet iç borçlanma senedi denildiğinde devlet tahvili ile hazine bonosu birlikte düşünülür.

Dış borçlanma ise kamu finansmanının yurt dışı kaynaklardan sağlanmasıdır.

Burada yalnız borç verenin uyruğuna bakmak yeterli değildir; borç veren ve borç alanın ekonomik menfaat merkezinin nerede bulunduğu önem taşır.

Dış finansman yabancı devletlerden, uluslararası veya bölgesel kuruluşlardan, uluslararası sermaye ve finansman piyasalarındaki bankalardan ya da kredi sağlayan kuruluş ve firmalardan gelebilir.

Dış borçlanma özellikle yurt içi tasarrufların yetersiz olduğu ekonomilerde öne çıkar.

Ancak dış borcun geri ödemesi kaynak çıkışı yaratır ve döviz geliri, kur riski, vade yapısı gibi unsurları önemli hale getirir.

Bu yüzden dış borçlanma, uygun koşullu proje veya program finansmanı sağlayabilse bile, sürdürülebilirlik açısından dikkatli yönetilmesi gereken bir alandır.

İkinci temel ayrım vadeye dayanır.

Kısa vadeli borçlanma, genel olarak bir yıla kadar olan borçları ifade eder; bazı sınıflandırmalarda daha uzun eşikler kullanılabilse de analizde hangi ölçütün kullanıldığı açıkça bilinmelidir.

Orijinal vade, borçlanma anlaşmasının yapıldığı tarihle son ödeme tarihi arasındaki süredir.

Kalan vade ise bugünden ödeme tarihine kadar kalan süreyi anlatır.

Bu ayrım önemlidir, çünkü uzun vadeli olarak alınmış bir borcun vadesine bir yıldan az kalmış kısmı likidite yönetimi açısından kısa vadeli baskı yaratabilir.

Kısa vadeli borçlar çoğu zaman kamu harcamalarının yapılma zamanı ile gelirlerin tahsil edilme zamanı arasındaki uyumsuzluğu gidermek için kullanılır ve para piyasası niteliği ağır basar.

Uzun vadeli borçlanmada amaç yalnız geçici nakit açığını kapatmak değildir; bütçe gelirlerinin yetersiz kaldığı durumlarda finansman yükünü gelecek dönemlere yaymak da söz konusudur.

Uzun vadeli borç veren yatırımcı, likiditesinden daha uzun süre vazgeçtiği için normal koşullarda daha yüksek faiz talep eder.

Uzun vadeli borçlar süreli veya süresiz olabilir.

Süreli borçta anapara ve faiz ödemelerinin zamanı ve biçimi baştan belirlenir; geri ödeme bir itfa planı içinde yapılır.

Süresiz borçta ise faiz ödeme düzeni bellidir, fakat anaparanın ne zaman ödeneceğini devlet tek taraflı belirler.

Bu ayrım, borcun yalnız vadesini değil, devletin geri ödeme esnekliğini de gösterir.

Borçlanmanın katılım biçimi de ayrı bir sınıflandırma doğurur.

İsteğe bağlı borçlanmada alacaklı, devletin sunduğu senedi kendi rızasıyla satın alır; ancak miktar, faiz, ihraç biçimi ve itfa koşulları kamu otoritesi tarafından belirlenir.

Zorunlu borçlanmada ise belirli kurumların senet satın alması zorunlu tutulabilir.

Bu yönüyle zorunlu borçlanma vergiye yaklaşır; fakat karşılığında faiz veya benzeri bir ödeme bulunduğu için vergiden ayrılır.

Piyasa yapıcılığı mekanizması üzerinden belirli bankalara tahvil alım yükümlülüğü getirilmesi, bu mantığın güncel bir örneği olarak düşünülebilir.

Kamu borçlanma araçlarının merkezinde devlet iç borçlanma senetleri bulunur.

Hazine bonosu kısa vadeli, devlet tahvili daha uzun vadeli borçlanma aracıdır.

Bu senetler kuponlu veya kuponsuz olabilir.

Kuponsuz senetler iskonto ile satılır ve yatırımcının getirisi alış fiyatı ile vade sonundaki nominal ödeme arasındaki farktan doğar.

Kuponlu senetlerde ise yatırımcı belirli dönemlerde faiz ödemesi alır ve vade sonunda anaparaya ulaşır.

Faiz yapısı sabit, değişken veya enflasyona endeksli olabilir.

Bu çeşitlilik, devletin finansman maliyetini ve yatırımcının üstlendiği faiz, enflasyon ve likidite riskini farklılaştırır.

Borç yönetiminde bu sınıflandırmaların birlikte okunması gerekir.

Örneğin kısa vadeli iç borçlanma geçici nakit yönetimini kolaylaştırabilir, fakat sık yenileme gerektirdiği için çevrim riskini artırabilir.

Uzun vadeli dış borç daha rahat itfa takvimi sağlayabilir, ancak dış kaynak ve kur etkisi nedeniyle geri ödeme döneminde farklı kırılganlıklar doğurabilir.

Benzer şekilde isteğe bağlı borçlanma piyasa talebine dayanırken, zorunlu borçlanma kamusal yönlendirme niteliği taşır.