DUS Fizyoloji Endokrin ve Üreme Fizyolojisi Konu Anlatımı

Endokrin sistemin temel dili hormondur.

Hormonlar endokrin bezler tarafından iç çevreye ve dolaşıma salgılanan, hedef hücrelerinde biyolojik etkiler gösteren kimyasal maddelerdir.

Bir hücrenin hormona yanıt verebilmesi için özgül reseptör proteinleri taşıması gerekir; bu nedenle hormon tüm vücuda ulaşsa bile yalnızca uygun reseptör taşıyan dokularda anlamlı yanıt doğurur.

Hormonlar hedef organların metabolizmasını etkiler, kimyasal tepkimelerin hızını kontrol eder, hücre zarından madde taşınmasını değiştirir, su-elektrolit dengesi ve kan basıncını düzenler.

Bunlara ek olarak büyüme, gelişme ve üreme fonksiyonlarının düzenlenmesine yardım eder.

Kaynak hormonları kimyasal yapılarına göre polipeptitler ve proteinler, glikoproteinler, aminler ve steroidler olarak sınıflandırır.

Etki yeri açısından ise endokrin, parakrin ve otokrin mekanizma ayrımı yapılır: endokrin etkide hormon dolaşımla uzak hedefe gider, parakrin etkide komşu hücreyi etkiler, otokrin etkide salgılayan hücrenin kendisinde yanıt oluşturur.

Hipofiz, endokrin sistemin merkezi bağlantılarından biridir.

Yaklaşık 1 cm çapında, 0,5-1 gram ağırlığında, hipotalamusa hipofizer sapla bağlı bir bez olarak tanımlanır.

Yapısal ve fonksiyonel olarak adenohipofiz, yani ön hipofiz, ve nörohipofiz, yani arka hipofiz, bölümlerine ayrılır.

Ön hipofiz hormonlarının salgılanması hipotalamustan gelen serbestleştirici veya baskılayıcı hormonlarla kontrol edilir.

Hipotalamusta üretilen bu düzenleyiciler medyan eminens bölgesindeki akson sonlanmalarına taşınır ve kapillerlere serbestlenir.

Büyüme hormonu serbestleştirici hormon GH salgılanmasını uyarırken somatostatin GH salgısını baskılar.

TRH ön hipofizden TSH salgılanmasını, CRH ACTH salgılanmasını, GnRH FSH ve LH salgılanmasını uyarır.

Prolaktin baskılayıcı hormon olarak dopamin, PRL salgılanmasını baskılar; prolaktin salgısını uyaran aday faktörler arasında TRH, oksitosin, sekretin ve VIP gibi moleküller belirtilir.

Ön hipofizde beş salgı hücresi tipi bulunur: somatotroplar GH, tirotroplar TSH, kortikotroplar ACTH, gonadotroplar FSH ve LH, laktotroplar prolaktin salgılar.

Bu düzen, hipotalamus-hipofiz-hedef bez eksenlerinin mantığını kurar.

GH birçok dokuda büyüme ve metabolik etkiler oluşturur.

TSH tiroid bezinde tiroid hormonlarının salgılanmasını uyarır.

ACTH adrenal korteksten glukokortikoid salgılanmasını artırır.

FSH ve LH üreme sisteminde gamet üretimi ve seks hormonlarının salgılanmasıyla ilişkilidir.

Prolaktin meme dokusu ve üreme sistemi üzerinde süt üretimiyle bağlantılıdır.

Arka hipofiz ise ön hipofizden farklıdır; hipotalamusun bir uzantısı gibi düşünülebilir ve çoğunlukla terminal sinir lifleri, sinir sonlanmaları ve nöroglia hücrelerinden oluşur.

ADH ve oksitosin aslında hipotalamusun supraoptik ve paraventriküler çekirdeklerindeki nöron gövdelerinde üretilir, aksonlarla arka hipofize taşınır, veziküllerde depolanır ve hipotalamustan gelen uyarılara yanıt olarak dolaşıma verilir.

ADH böbreklerde su geri emilimini artırır ve kan basıncını etkiler; oksitosin meme dokusunda süt boşaltılması ve uterusta kasılmayla ilişkilidir.

Tiroid ve paratiroid bezleri metabolizma ile mineral dengesinin iki ayrı ama ilişkili alanını yönetir.

Tiroid bezi larinksin altında, trakeanın önünde yer alır ve fonksiyonel ünitesi kolloidle dolu folliküllerdir.

Follikül hücreleri T4 ve T3 hormonlarını sentezler; parafolliküler C hücreleri kalsitonin salgılar.

Kolloidin başlıca bileşeni tiroglobulindir ve tiroid hormon sentezi ile depolanmasında önemlidir.

Tiroid hormonları bazal metabolik hızın en önemli belirleyicileri olarak verilir; karbonhidrat, lipit ve protein metabolizmasını düzenler, normal büyüme ve gelişme ile fetal hayat ve doğumdan sonraki ilk yıllarda sinir sisteminin olgunlaşması için gereklidir.

TSH uyarısıyla follikül hücreleri kolloidi pinositozla alır, T4 ve T3 tiroglobulinden hidrolizle serbestleşir ve dolaşıma verilir.

Kaynak tiroidden salgılanan hormonların yaklaşık yüzde 93’ünün T4, yüzde 7’sinin T3 olduğunu; T3’ün yaklaşık beş kat güçlü olduğunu ve periferde T4’ün büyük ölçüde T3’e dönüştüğünü belirtir.

Paratiroid bezleri genellikle dört küçük bezdir; esas hücrelerinden salgılanan PTH kan kalsiyumunun en önemli düzenleyicisi olarak tanımlanır.

PTH kemik, böbrek ve bağırsak etkileriyle kan kalsiyumunu artırırken fosfatı azaltır; vitamin D ve kalsitoninle birlikte kalsiyum düzenini kurar.

Adrenal bezler stres yanıtı, su-elektrolit dengesi ve kan basıncı kontrolünde önemli bir çifttir.

Her böbreğin üst kutbunda yer alır ve dış korteks ile iç medulladan oluşur.

Korteks bezin büyük kısmını oluşturur; zona glomeruloza, zona fasikülata ve zona retikülaris bölgelerine ayrılır.

Kortikosteroidler işlevsel olarak mineralokortikoidler, glukokortikoidler ve seks steroidleri şeklinde sınıflandırılır.

Zona glomeruloza aldosteron üretir ve sodyum-potasyum gibi elektrolit dengesine katılır.

Zona fasikülata kortizol ve kortikosteron üretir; glikoz, protein ve yağ metabolizmasıyla ilişkilidir.

Zona retikülaris dehidroepiandrosteron ve androstenedion gibi zayıf androjenleri üretir; bu hormonlar gonadlardan salgılanan seks steroidlerinin işlevlerine yardımcı olur.

Adrenal medulla ise modifiye sempatik gangliyona benzetilir.

Kromaffin hücreler nöral krest kökenlidir; preganglionik sempatik aksonlardan salınan asetilkoline yanıt olarak epinefrin ve norepinefrin üretir, depolar ve dolaşıma salgılar.

Bu katekolaminler glikojenoliz, glikoneojenez, hiperglisemi, bazal metabolik hız artışı, bronkodilatasyon ve kardiyovasküler yanıtlarla ilişkilidir; epinefrin kalp hızı ve kasılma kuvvetini belirgin artırırken, norepinefrin özellikle kan basıncı ve vazokonstrüksiyon etkileriyle öne çıkar.

Pankreas hem endokrin hem ekzokrin bezdir.

Endokrin kısmı Langerhans adacıklarından oluşur ve glikoz homeostazının fizyolojik kontrolü için gereklidir.

Adacıklarda glukagon salgılayan alfa hücreleri, insülin salgılayan beta hücreleri, somatostatin salgılayan delta hücreleri ve pankreatik polipeptit salgılayan PP hücreleri bulunur.

İnsülin, plazma glikoz konsantrasyonunu düzenleyen en önemli protein yapılı hormon olarak tanımlanır ve kan glikozuna duyarlı negatif geri bildirim sistemiyle salgılanır.

Karbonhidrattan zengin yemekten sonra glikoz yükselmesi beta hücrelerinden iki aşamalı insülin salgılanmasına yol açar.

İnsülin glikozdan glikojen sentezini artırır, glukoneogenezi azaltır, glikozun yağ ve kas hücresine girişini artırır, kan glikozunu düşürür, amino asit girişini ve protein-yağ sentezini destekler.

Glukagon alfa hücrelerinden salgılanır ve insüline zıt etkiyle kan glikozunu artırır; karaciğerde glikojenoliz, glukoneogenez ve yağ yıkımını artırır.

Somatostatin ise insülin ve glukagon salgılanmasını baskılayarak glikoz metabolizmasına yardımcı olur.

Üreme fizyolojisi, endokrin eksenlerin doğal hedeflerinden biridir.

Hipotalamusun GnRH salgısı ön hipofizden FSH ve LH salınımını uyarır; bu hormonlar üreme sisteminde gamet üretimi ve seks hormonlarının salgılanmasıyla ilişkilidir.

Tiroid hormonlarının normal üreme işlevlerinin devamı için gerekli etkiler arasında sayılması, metabolizma ve üreme arasındaki bağlantıyı gösterir.

Adrenal korteksin zona retikülarisinden salgılanan zayıf androjenler de gonadal seks steroidlerine yardımcı olur.

Arka hipofiz oksitosini uterus kasılması ve meme dokusunda süt boşaltılmasıyla ilişkilendirirken, ön hipofiz prolaktini süt üretimiyle ilişkilendirir.

Böylece üreme, yalnızca gonadların yerel işlevi değil, hipotalamus, hipofiz, tiroid, adrenal, pankreas ve hedef dokular arasındaki hormon-reseptör ağının düzenlediği bütüncül bir süreç olarak anlaşılır.

Üreme fizyolojisi, bu endokrin ağın yalnızca kısa bir uzantısı değil, hipotalamus ve hipofizin hedef dokularla kurduğu düzenin doğrudan parçasıdır.

Kaynak, hipotalamusun gonadotropin serbestleştirici hormonunun ön hipofizden FSH ve LH salgılanmasını uyardığını belirtir.

Ön hipofizde bu iki hormonu salgılayan hücreler gonadotroplardır.

Hedef doku üreme sistemi olarak verilir ve başlıca etkiler gamet üretimi ile seks hormonlarının salgılanmasıdır.

Bu ifade erkek ve kadın üreme fizyolojisinin ortak eksenini kurar: hipotalamustan GnRH gelir, ön hipofiz FSH ve LH salgılar, üreme sistemi hem gamet üretimi hem de seks hormonu üretimiyle yanıt verir.

Kaynak gonadların adını ovaryumlar ve testisler olarak adrenal seks steroidleri bağlamında ayrıca anar; böylece üreme organlarının endokrin hedef ve endokrin üretici olarak çift yönlü konumu ortaya çıkar.

Kadın üreme işlevleri kaynakta özellikle uterus ve meme dokusu üzerinden somutlaşır.

Prolaktin, ön hipofiz laktotroplarından salgılanır; hedef dokusu meme dokusu ve üreme sistemi olarak verilir, başlıca etkisi süt üretimidir.

Prolaktin salgısı hipotalamustan gelen dopaminle baskılanır; TRH, oksitosin, sekretin ve VIP gibi faktörler prolaktin salgısını uyaran adaylar arasında sayılır.

Arka hipofiz hormonu oksitosin ise hipotalamusun supraoptik ve paraventriküler çekirdeklerinde üretilir, aksonlarla arka hipofize taşınır, veziküllerde depolanır ve uyarıya yanıt olarak dolaşıma verilir.

Hedefi meme dokusu ve uterustur; süt boşaltılması ve uterus kasılmasıyla ilişkilidir.

Bu nedenle kaynak düzeyinde kadın üreme fizyolojisi, gonadotropinlerin gamet ve seks hormonlarıyla ilişkisi yanında, prolaktinle süt üretimi ve oksitosinle süt boşaltılması-uterus kasılması üzerinden öğretilir.

Erkek üreme fizyolojisi kaynakta ayrıntılı spermatogenez basamaklarıyla değil, aynı gonadotropin ekseni ve seks steroidleri bağlantısıyla desteklenir.

GnRH'nin FSH ve LH salgısını uyarması, hedefin üreme sistemi olması ve etkinin gamet üretimi ile seks hormonlarının salgılanması olarak verilmesi testisler için de geçerlidir.