Gastrointestinal Fizyoloji Konu Anlatımı

Gastrointestinal sistem, bir ucunda ağız diğer ucunda anüs bulunan, ancak basit bir geçiş borusundan çok daha fazlası olan karmaşık bir tüptür.

Besin ağızdan girer, özefagustan mideye, oradan duodenum, jejunum ve ileuma, sonra kalın bağırsak, rektum ve anüse doğru ilerler.

Bu yolculuğun temel amacı, besin maddelerinin emilimini sağlamaktır.

Yiyecekler çoğu zaman proteinler ve polisakkaritler gibi makromoleküller halinde alınır; emilebilmeleri için suda çözünmeleri ve küçük moleküllere yıkılmaları gerekir.

Bu yıkılma sindirimdir.

Hidroklorik asit, safra, pankreas ve diğer ekzokrin bezlerden gelen enzimler, ayrıca bağırsak epitel zarına yerleşmiş bazı enzimler bu süreci yürütür.

Sindirimle oluşan moleküllerin, suyun ve küçük besin maddelerinin lümenden kana veya lenfe geçmesi emilimdir.

Motilite ise içerikleri salgılarla karıştıran ve ağızdan anüse doğru iten düz kas kasılmalarının ortak adıdır.

Sindirilmeyen ve emilmeyen materyalin dışkı olarak atılması uzaklaştırmadır.

Sindirim kanalında olaylar sindirim, sekresyon, absorbsiyon ve motilite olarak birbirinden ayrılabilir; fakat fizyolojik olarak sürekli birlikte çalışırlar.

Kanalın duvarı içten dışa mukoza, submukoza, muskularis eksterna ve seroza tabakalarından oluşur.

Mukoza epitel, lamina propria ve muskularis mukozadan meydana gelir; epitel lümenle doğrudan temas eden hücre tabakasıdır, lamina propriada duyusal sinirler, kan-lenf damarları ve bazı bezler bulunur, muskularis mukoza ince düz kas tabakasıdır.

Submukoza daha kalın, kollajen ve elastinden oluşan yumuşak bağ dokusudur ve sinir ağı içerir.

Muskularis eksterna içte sirküler, dışta longitudinal düz kas tabakalarından oluşur; seroza ise en dış tabakadır.

Bu düzen, kanal boyunca yerel farklılıklar gösterse de sindirim fizyolojisinin temel mimarisini oluşturur.

Enterik sinir sistemi, gastrointestinal kanalın yerel kontrol merkezidir.

Merkezi sinir sisteminden bağımsız işlev görebilir, ancak merkezi sinir sistemi koordinasyonda rol oynar.

Sindirim sistemi aktivitelerinin büyük kısmı bilinç dışıdır; bilinçli kontrol esas olarak ağız, boğaz, üst özefagus sfinkteri ve anüsle sınırlıdır.

Enterik sinir sistemi, otonom sinir sistemiyle birlikte çalışır; parasempatik kontrolün ana aracısı asetilkolin, sempatik sistemin önemli nörotransmitteri noradrenalindir.

İntrensek düzenlemede nöron gövdeleri de dahil olmak üzere kısa nöronlar ve ara nöronlar mide-bağırsak duvarı içindedir.

Bu sistem duyu, motor lifler ve bütünlüğü sağlayan nöronlar içerir.

Temel iki pleksus vardır: longitudinal ve sirküler kas tabakaları arasındaki myenterik veya Auerbach pleksusu gastrointestinal hareketleri, submukozadaki Meissner pleksusu ise sekresyonları ve lokal kan akımını kontrol eder.

Hormonal düzenleme de sindirim fizyolojisinin ayrılmaz parçasıdır.

Kolesistokinin ince bağırsaktaki I hücrelerinden salınır; safra kesesini kasmak ve mide boşalmasını engellemekle ilişkilendirilir.

Gastrin midede G hücreleri tarafından yapılır ve mide asit sekresyonunun düzenlenmesinde rol oynar.

Motilin gastrointestinal düz kas kasılmalarını artırır.

Sekretin pankreatik ve hepatik salgıyı uyarırken mide asit sekresyonunu inhibe eder.

Somatostatin gastrin salgısını baskılayarak mide asidini azaltır.

Bu hormonlar, sinirsel reflekslerle birlikte, sindirim kanalının her bölgesinin yükünü bir sonraki bölgenin kapasitesine göre ayarlar.

Ağız sindirimin giriş ve hazırlık bölümüdür.

Dişler besinleri keser, parçalar, deler, öğütür ve ezer.

Dil, tadın algılanmasına, yiyeceğin tükürükle karışmasına, dişler tarafından parçalanmasına ve yutulmak üzere farinkse iletilmesine yardım eder.

Üç çift büyük tükürük bezi bulunur: parotis, submandibular ve sublingual bezler.

Tükürük su, tuzlar, proteinler, antikorlar, tamponlar ve sindirim enzimi amilaz içerir; amilaz karbonhidrat sindirimini başlatır.

Çiğneme, lokmayı küçük parçalara ayırır, tükürükle yumuşatır ve yutmaya hazır hale getirir.

Yutma istemli başlar ama başladıktan sonra otomatik hale gelir.

İstemli evrede dil lokmayı yumuşak damağa iter.

Farinks evresinde yumuşak damak burun boşluğunu kapatır, larinks yukarı ve öne çekilir, epiglottis hava yolunu kapatır, üst özefagus sfinkteri gevşer.

Özefagus evresinde primer peristaltik dalga lokmayı mideye taşır; yetmezse sekonder peristaltizm devam eder.

Özefagusun üst üçte biri çizgili kas, alt üçte ikisi düz kas niteliğindedir.

Mide depolama, karıştırma ve kontrollü boşaltma organıdır.

Çok miktarda besini duodenumda işlenebilecek hale gelene kadar depolar, salgılarla karıştırarak kimus adı verilen yarı sıvı hale getirir ve ince bağırsakta sindirim-emilim için yeterli zamanı sağlayacak hızda boşaltır.

Besin bulunduğu sürece zayıf peristaltik dalgalar midenin gövdesinden antruma doğru ilerler ve şiddetlenerek içeriği pilora zorlar.

Pilor açıklığı küçük olduğundan yalnız birkaç mililitrelik içerik duodenuma geçer; antrum içeriğinin çoğu gövdeye geri püskürtülür ve güçlü karıştırma sağlanır.

Mide boşalması pilor sfinkterinin gevşemesiyle gerçekleşir, fakat hız çoğunlukla duodenumdan gelen sinyallerle ayarlanır.

Duodenumda fazla kimus, aşırı asit, işlenmemiş protein veya yağ bulunması boşalmayı yavaşlatır.

Mide günde yaklaşık 1,5 litre sıvı salgılar; bu sıvı HCl, mukus, pepsinojen, intrinsik faktör ve az miktarda lipaz içerir.

HCl pepsinojeni pepsine aktive eder; pepsin protein sindirimine katılır, nötral pH’da inaktive olur.

İntrinsik faktör ileumdan B12 emilimi için gereklidir; mukus mukozayı HCl etkisinden korur.

İnce bağırsak sindirim ve emilimin ana yeridir.

Kimus midede 1-3 saat kaldıktan sonra ince bağırsağa geçer.

İnce bağırsak hareketleri karıştırıcı ve ilerletici kasılmalar olarak ayrılabilir; peristaltik dalgalar kimusu yavaş ilerletir, yemekten sonra aktivite artar.

Gastrin, insülin ve serotonin intestinal motiliteyi artırırken, sekretin ve glukagon baskılar.

Duodenum yaklaşık 25 cm uzunluğunda başlangıç bölümüdür; pankreas ve safra kesesinden gelen salgıların kimusla karışmasını sağlar.

Jejunum yaklaşık 1 metre uzunluğunda, plika ve villuslardan zengin bir bölümdür; sindirim ve emilimde önemlidir.

İleum yaklaşık 2 metredir ve emilimin büyük bölümü burada sürer.

İleoçekal kapakçık kolondan ince bağırsağa geri akımı önler; ileoçekal sfinkter ileum içeriğinin çekuma yavaş boşalmasını sağlayarak emilimi kolaylaştırır.

İnce bağırsaktaki villus ve mikrovilluslar emilim yüzeyini artırır.

Enterokinaz tripsinojeni tripsine çevirir; disakkaridazlar karbonhidrat sindirimini tamamlar, aminopeptidazlar protein sindirimine yardım eder.

Karbonhidratlar monosakkarit, proteinler amino asit olarak emilir; lipitler safra ve pankreatik lipazla işlenir, bağırsak hücresinde şilomikron olarak paketlenip lenf ve kana verilir.

Kalın bağırsak, sindirimin son ürününü dışkıya dönüştürür.

Kimus ince bağırsağı terk ettiğinde sindirim tamamlanmış kabul edilir ve kalın bağırsağa geçer.

Burada sıvı kimustan su ve tuzlar emilir.