Sermaye Piyasası Kurumları ve Araçları Konu Anlatımı

Sermaye piyasasını doğru okumak için kurum ve araç ayrımını net kurmak gerekir.

Kurumlar, piyasadaki işlemleri yapan, yöneten, saklayan, denetleyen veya kayıt altına alan yapılardır; araçlar ise yatırımcının elindeki hakkı veya ihraççının fon sağlama yöntemini temsil eder.

Bu ayrım basit görünse de SMMM düzeyinde kurumun kendisi ile onun işlettiği ürün birbirine karıştırılabilir.

Örneğin yatırım fonu tüzel kişiliği olmayan ayrı bir mal varlığıdır; portföy yönetim şirketi ise bu fonu kuran ve yöneten anonim ortaklıktır.

Aynı şekilde borsa, alım satım emirlerini belirli kurallar içinde karşılaştıran ve fiyat oluşumunu ilan eden pazar yapısını ifade ederken, borsada işlem gören pay veya kira sertifikası bir sermaye piyasası aracıdır.

Kanun'un kurumlar listesi, piyasanın sadece aracı kurumdan ibaret olmadığını gösterir.

Yatırım kuruluşları, kolektif yatırım kuruluşları, sermaye piyasasında faaliyette bulunan bağımsız denetim, değerleme ve derecelendirme kuruluşları, portföy yönetim şirketleri, ipotek finansmanı kuruluşları, konut finansmanı ve varlık finansmanı fonları, varlık kiralama şirketleri, merkezi takas kuruluşları, merkezi saklama kuruluşları ve veri depolama kuruluşları bu yapının farklı görevlerini üstlenir.

Merkezi saklama kuruluşu, sermaye piyasası araçlarının merkezi saklanması ve bunlara bağlı hakların kullanımı hizmetini veren anonim ortaklık niteliğinde özel hukuk tüzel kişisidir.

Merkezi takas tarafında ise işlemlerin karşılıklı yükümlülüklerinin tamamlanması önem kazanır; merkezi karşı taraf, alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın gerçekleşmesini taahhüt eden kuruluştur.

Araçlar tarafında paylar, borçlanma araçları, kira sertifikaları, gayrimenkul sertifikaları, türev araçlar ve fon katılma payları farklı ekonomik ilişkileri temsil eder.

Gayrimenkul sertifikası, inşa edilen veya edilecek bir gayrimenkul projesinin finansmanında kullanılan ve projenin belirli bağımsız bölümü ya da alan birimi üzerinde ekonomik temsil sağlayan sermaye piyasası aracıdır.

Kira sertifikası ise varlık veya hak finansmanı amacıyla varlık kiralama şirketleri tarafından ihraç edilir ve sahiplerine bu varlık veya haktan elde edilen gelirler üzerinde payları oranında hak sağlar.

Türev araçlar ise dayanak varlık, fiyat, faiz, döviz, kıymetli maden, endeks veya benzeri değişkenlere bağlı değerlenen sözleşmesel araçlardır; bunlarda amaç riskten korunma da olabilir, piyasa beklentisiyle pozisyon alma da olabilir.

Yatırım fonu ve yatırım ortaklığı ayrımı kurum-araç ilişkisinin merkezindedir.

Yatırım fonu, tasarruf sahiplerinden katılma payı karşılığında toplanan para veya diğer varlıklarla, fon iç tüzüğü çerçevesinde oluşturulan ve tüzel kişiliği bulunmayan ayrı bir mal varlığıdır.

Portföy yönetim şirketi fonu temsil eder, yönetir veya yönetimini denetler; fakat fon mal varlığı portföy yönetim şirketinin ve saklama hizmetini yürüten kuruluşun mal varlığından ayrıdır.

Bu ayrılık, fonun şirket borçlarından etkilenmemesini ve yatırımcı menfaatinin korunmasını sağlar.

Yatırım ortaklıklarında ise tüzel kişiliği olan bir ortaklık yapısı ve portföy işletme amacı öne çıkar; değişken sermayeli yatırım ortaklığı gibi türlerde sermayenin net aktif değerle ilişkisi ayrıca önem taşır.

Kurumların kuruluş ve faaliyete geçme şartları da piyasa güvenliği için konulmuştur.

Borsalar ve piyasa işleticileri anonim şirket şeklinde kurulmalı, payları nama yazılı olmalı, payları nakit karşılığı çıkarılmalı, sermayeleri Kurulca belirlenen tutardan az olmamalı ve esas sözleşmeleri mevzuata uygun olmalıdır.

Aracı kurum ve benzeri yatırım kuruluşlarında kurucu ortakların mali güç, dürüstlük ve itibar şartlarını taşıması, belirli suçlardan mahkum olmaması ve faaliyet izni iptali gibi ağır geçmiş riskleri barındırmaması aranır.

Böylece sermaye piyasası kurumları yalnızca teknik altyapı sağlayan işletmeler olarak değil, yatırımcının güvenini ve piyasanın açıklığını taşıyan düzenlenmiş aktörler olarak konumlanır.

Bu kurum ve araç haritası aynı zamanda riskin nerede tutulduğunu da gösterir.

Fon mal varlığının portföy yönetim şirketinden ayrılması, merkezi saklama kuruluşunun hak kullanımını takip etmesi, borsanın fiyat oluşumunu düzenli pazarda ilan etmesi ve veri depolama kuruluşunun işlem bilgilerinin izlenmesine hizmet etmesi aynı mantığa bağlıdır.