Mali Müşavirlik SMMM Yeterlilik Sınavı Finansal Muhasebe Konu Anlatımı

Finansal muhasebe, işletmenin varlıkları ve bu varlıkların kaynakları üzerinde değişim doğuran para ile ifade edilebilir işlemleri kaydeden, sınıflandıran, özetleyen, analiz eden ve yorumlayan bir bilgi sistemidir. Bu sistem yalnızca kayıt tutmak için değil, işletme sahipleri, yöneticiler, yatırımcılar, kredi kurumları, çalışanlar, mali analistler ve devlet gibi kullanıcıların karar alabileceği güvenilir bilgi üretmek için çalışır. Temel kavramlar bu güvenin çerçevesini kurar: işletme sahiplerinden ayrı kişilik kabul edilir, faaliyetlerin sürekliliği varsayılır, dönemler birbirinden ayrılır, ölçü para birimiyle yapılır, maliyet esası uygulanır, kayıtlar belgeye dayanır, politikalar tutarlı sürdürülür, tablolar yeterince açıklanır, riskler ihtiyatla dikkate alınır, önemli olaylar gizlenmez ve işlem biçiminden çok özü esas alınır.

Tekdüzen hesap planı, aynı nitelikteki işlemlerin aynı mantıkla izlenmesini sağlayan sınıflandırma omurgasıdır. Planda 1 ve 2 ile başlayan hesaplar varlıkları, 3 ve 4 ile başlayan hesaplar yabancı kaynakları, 5 ile başlayan hesaplar özkaynakları, 6 ile başlayan hesaplar gelir tablosu hesaplarını, 7 ile başlayan hesaplar maliyet hesaplarını, 9 ile başlayan hesaplar ise nazım hesapları temsil eder. Bilanço hesaplarında aktif karakterli varlık hesapları artışta borçlanır, azalışta alacaklanır; pasif karakterli kaynak hesapları artışta alacaklanır, azalışta borçlanır. Gelir ve kâr hesapları pasif gibi, gider ve zarar hesapları aktif gibi çalışır. Düzenleyici hesaplar, örneğin birikmiş amortisman ya da verilen çekler gibi, ilgili ana hesabın gerçek değerini göstermeye yardım eder.

Hazır değerler, işletmenin kasasında veya bankasında bulunan nakit ile istenildiği anda değer kaybına uğramadan paraya çevrilebilen değerleri kapsar; menkul kıymetler bu gruba dahil edilmez. Bu grupta kasa, alınan çekler, bankalar, verilen çekler ve ödeme emirleri ile diğer hazır değerler izlenir. Ulusal para itibari değerle, yabancı paralar ise dönem sonu kuruna göre değerlendirilir; olumlu farklar kambiyo kârı, olumsuz farklar kambiyo zararı olarak kaydedilir. Menkul kıymetler ise faiz geliri, kâr payı veya fiyat değişiminden yararlanmak için geçici elde tutulan hisse senedi, tahvil, bono ve benzeri araçlardır. Alış bedeli, faiz tahakkuku, satış kârı veya zararı ve değer düşüklüğü karşılığı ayrı ayrı takip edilir.

Ticari alacaklar, işletmenin ticari ilişkilerinden doğan ve bir yıl içinde paraya dönüşmesi beklenen senetli veya senetsiz alacakları kapsar. Mal ve hizmet satışından kaynaklanan senetsiz alacaklar alıcılar hesabında, senede bağlanmış alacaklar alacak senetleri hesabında izlenir. Bono ve poliçe gibi senetlerde ciro, aval, iskonto ve protesto gibi işlemler muhasebe sonucunu değiştirir. Vadesi gelen senet ödenmezse, henüz şüpheli hale gelmemiş durumda diğer ticari alacaklara aktarılabilir; dava veya icra safhası gibi tahsil belirsizliği güçlenirse şüpheli ticari alacaklara alınır. Şüpheli hale gelen alacak için tahmin edilen risk kadar karşılık ayrılır ve bu karşılık aktif düzenleyici hesap olarak alacağın bilanço değerini azaltır.

Stok değerleme, işletmenin elindeki malları hangi maliyetle taşıdığını ve satılan ya da üretime gönderilen stokların hangi bedelle kayıttan çıkarıldığını belirleyen muhasebe alanıdır. Kaynak notlarda stoklar, satmak, üretimde kullanmak veya tüketmek amacıyla elde tutulan ve genellikle bir yıl içinde kullanılacak ya da nakde dönüşecek varlıklar olarak ele alınır. İlk madde ve malzeme, yarı mamuller, mamuller ve ticari mallar bu yüzden maliyet akışıyla birlikte düşünülür. FIFO yaklaşımında ilk alınan stokların önce çıktığı varsayılır; ortalama maliyet yaklaşımında ise eldeki stokların toplam maliyeti toplam miktara yayılarak birim maliyet hesaplanır. Her iki yöntemde de temel dikkat noktası, alış bedeliyle birlikte stokun edinilmesine ilişkin giderlerin maliyete eklenmesi, alış iadesi ve alış iskontosu gibi unsurların maliyeti azaltmasıdır.

Stok sayımı ve envanteri, kayıtların kağıt üzerindeki düzeninden fiili varlık durumuna geçişi sağlar. Envanter, belirli bir tarihte işletmenin varlık, alacak ve borçlarının miktar ve değerlerini sayım, kontrol ve düzeltme yoluyla saptama sürecidir. Kaynak notlarda bu süreç üç aşamalı anlatılır: önce varlık ve borçların fiili durumu belirlenir, sonra bu fiili durum muhasebe kayıtlarıyla karşılaştırılır, en sonunda gerekli envanter kayıtları yapılır. Stoklar açısından sayım, eldeki ilk madde, yarı mamul, mamul, ticari mal ve diğer stokların miktarını güvenilir hale getirir. Fark varsa, noksanlık ya da fazlalık geçici hesaplarda izlenir; değer düşüklüğü varsa karşılık ayrılır. Böylece dönem sonu stok tutarı yalnızca defter bakiyesine değil, fiilen var olan ve değerlendirilen stoklara dayanır.

Maddi ve maddi olmayan duran varlıklar, işletmenin bir yıldan uzun süre yararlanmayı beklediği varlıkları iki farklı nitelikle izler. Maddi duran varlıklar fiziki varlığı bulunan ve işletme faaliyetlerinde kullanılan arazi, yeraltı ve yerüstü düzenleri, binalar, tesis, makine ve cihazlar, taşıtlar, demirbaşlar, yapılmakta olan yatırımlar ve verilen avanslardan oluşur. Maddi olmayan duran varlıklar ise fiziksel varlığı bulunmayan fakat işletmeye yarar sağlayan haklar, şerefiye, kuruluş ve örgütlenme giderleri, araştırma geliştirme giderleri, özel maliyetler ve benzeri kalemleri kapsar. Her iki grupta da maliyet bedeli, edinim ve kullanılabilir hale getirme harcamalarını anlamayı gerektirir. Fark, birinde tüketimin amortismanla; diğerinde yararlanma süresine yayılan itfa mantığıyla daha belirgin okunmasıdır.

Mali duran varlıklar, işletmenin kısa vadeli alım satım amacıyla değil, uzun vadeli yatırım, yasal zorunluluk veya başka işletmelere ortak olma amacıyla elde tuttuğu finansal varlıkları kapsar. Kaynak notlarda bu grup bağlı menkul kıymetler, iştirakler, bağlı ortaklıklar, sermaye taahhütleri, değer düşüklüğü karşılıkları ve diğer mali duran varlık hesaplarıyla açıklanır. Temel ayrım sermaye payının niteliğindedir. İştirak hesabı, işletmenin başka bir ortaklığın yönetimine ve ortaklık politikasına katılma amacı taşıdığı payları izler; kaynak notta bu payın en az yüzde on, en fazla yüzde elli aralığında olduğu belirtilir. Bağlı ortaklık ise yüzde elliden fazla sermaye payı veya oy hakkı bulunan yatırımı gösterir. Değer azalması sürekli ya da önemli hale gelirse karşılık ayrılır.

Amortisman, duran varlığın maliyetini kullanıldığı süreye yayarak giderleştirme mantığıdır. Kaynak notlarda birikmiş amortisman hesabı, maddi duran varlık bedellerinin kullanılabilecekleri süre içinde yok edilmesini sağlayan hesap olarak açıklanır. Normal amortisman yöntemi varlığın faydalı ömrüne göre eşit tutarlı dağıtım yapar; azalan bakiyeler yöntemi normal oranın iki katını esas alır, ancak üst sınır yüzde ellidir ve sonraki yıllarda amortismana esas tutar azalarak devam eder. Binek otomobillerde kıst amortisman, aktife giriş döneminde ay kesrini tam ay sayarak kalan ay süresi üzerinden amortisman ayrılmasına dayanır. Yeniden değerleme ise maddi duran varlıklardaki değer artışının özkaynaklarda sermaye yedeği olarak izlenmesiyle bağlantılıdır. Bu ayrım, gider yazma ile özkaynakta değer artışı izlemeyi birbirinden ayırır.

Yabancı kaynaklar, işletmenin üçüncü kişilere olan borçlarını ve belirli yükümlülüklerini gösterir; kısa ve uzun vade ayrımında temel ölçü bilanço tarihinden itibaren bir yıldır. Kısa vadeli yabancı kaynaklarda banka kredileri, ticari borçlar, diğer borçlar, alınan avanslar, ödenecek vergi ve sosyal güvenlik yükümlülükleri, borç ve gider karşılıkları, gelecek aylara ait gelirler ve gider tahakkukları izlenir. Uzun vadeli yabancı kaynaklarda aynı mantık bir yılı aşan borçlara uygulanır; vadesi bir yılın altına düşen uzun vadeli kredi veya tahvil taksitleri kısa vadeli ilgili hesaplara aktarılır. Borç senetleri için reeskont, borcun bilanço günündeki değerini göstermek için kullanılır. Tutarı veya tahakkuk zamanı kesinleşmeyen yükümlülükler karşılık hesaplarında izlenir.

Özkaynaklar, işletme sahip veya ortaklarının işletme üzerindeki haklarını gösterir ve net aktifin hangi kısmının ortaklarca karşılandığını ortaya koyar. Bu grup ödenmiş sermaye, sermaye yedekleri, kâr yedekleri, geçmiş yıllar kârları, geçmiş yıllar zararları ve dönem net kârı veya zararından oluşur. Sermaye hesabı ana sözleşmede yer alan veya işletmeye tahsis edilen tutarı gösterirken, ödenmemiş sermaye taahhüt edilen fakat henüz yerine getirilmeyen kısmı düzenleyici hesap olarak izler. Sermaye yedekleri hisse senedi ihraç primi, iptal kârı ve yeniden değerleme artışı gibi sermaye hareketlerinden doğar. Kâr yedekleri kanun, ana sözleşme veya yetkili organ kararıyla dağıtılmayıp işletmede bırakılan kârları temsil eder.

Gelir tablosu hesapları, işletmenin bir faaliyet döneminde elde ettiği gelirleri ve bu gelirleri elde etmek için katlandığı maliyet ve giderleri dönem sonucu düzeni içinde gösterir. Brüt satışlar, satış indirimleri, satışların maliyeti, faaliyet giderleri, diğer olağan gelir ve kârlar, diğer olağan gider ve zararlar, finansman giderleri, olağandışı gelir ve kârlar, olağandışı gider ve zararlar ile dönem net kâr veya zararı bu yapının parçalarıdır. Yurt içi ve yurt dışı satışlar KDV dahil edilmeden brüt satışlarda izlenir; satıştan iadeler ve iskontolar net satışa ulaşmak için düşülür. Satılan mamul, ticari mal veya hizmetin maliyeti brüt satış kârını belirler. Sonuç hesapları dönem sonunda 690 dönem kârı veya zararı hesabına aktarılır.

Dönem sonu çalışması, kayıtlı bilgilerin fiili durumla karşılaştırılıp mali tablolara güvenilir şekilde taşınmasıdır. Muhasebe süreci açılış kaydı, günlük işlemlerin belgelendirilmesi, yevmiye ve büyük defter kayıtları, aylık mizanlar, genel geçici mizan, dönem sonu envanteri, düzeltme kayıtları, kesin mizan, mali tablolar ve kapanış kayıtlarıyla ilerler. Envanter; sayım, kontrol ve düzeltme yoluyla belirli tarihteki varlık, borç ve alacakların miktar ve değerini saptar. Değerleme ise maliyet bedeli, borsa rayici, tasarruf değeri, mukayyet değer, itibari değer, vergi değeri ve emsal bedeli gibi ölçülerle kayıtlı tutarın bilanço günündeki anlamını belirler. Bilanço varlık ve kaynak eşitliğini, gelir tablosu dönem performansını gösterir.