Mali Müşavirlik Hukuk (Ticaret, Borçlar, İş, Sosyal Güvenlik, İcra-İflas) Konu Anlatımı

Borç ilişkisi, alacaklıya borçludan belirli bir edimi isteme yetkisi veren nispi hukuki bağdır. Bu bağın temel kaynakları sözleşme, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşmedir. Sözleşmede borç, tarafların hukuki sonuç doğurmaya yönelen uyumlu irade açıklamalarından doğar. Haksız fiilde borcun kaynağı, hukuka aykırı ve kusurlu davranışla başkasına zarar verilmesidir; kusursuz sorumluluk hallerinde ise kanun kusur aramadan tazmin yükler. Sebepsiz zenginleşmede merkezde zarar verme değil, haklı sebep olmaksızın bir malvarlığının diğerinin aleyhine artması vardır. SMMM sınavlarında temel tuzak, bu üç kaynağı aynı tazminat diliyle karıştırmaktır. Sözleşmede ifa beklentisi, haksız fiilde zarar ve illiyet bağı, sebepsiz zenginleşmede geri verme borcu ayrı ayrı düşünülmelidir. Ayrıca borç ilişkisi yalnız para borcu değildir; verme, yapma ve yapmama edimleri de borcun konusu olabilir.

Sözleşmelerde temel mesele, tarafların hukuki sonuç doğurmaya yönelen iradelerinin aynı esaslı noktalarda birleşip birleşmediğidir. Öneri ve kabul açık sözlerle yapılabileceği gibi davranışlardan da anlaşılabilir; fakat susma her zaman kabul anlamına gelmez. Süreli öneride öneren süre sonuna kadar bağlı kalır, süresiz öneride hazır olanlar bakımından hemen kabul, hazır olmayanlar bakımından olağan ulaşma süresi önem taşır. Kanunda aksi yoksa sözleşmeler şekle bağlı değildir; ancak kanuni şekil öngörülmüşse buna uyulmaması geçerlilik sorunu yaratır. Taraflar içeriği serbestçe belirleyebilir, fakat emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine ve kişilik haklarına aykırı düzenlemeler korunmaz. SMMM sınavlarında önerinin geri alınması, genel işlem koşulları, aşırı yararlanma, ön sözleşme ve görünürdeki işlem gibi ayrımlar sık tuzak oluşturur. Kuruluş, geçerlilik ve yorum sırası bozulmamalıdır.

Borcun olağan sona erme yolu ifadır; borçlu edimi borç ilişkisinin gereğine uygun şekilde yerine getirir ve alacaklı da usulüne uygun ifayı kabul eder. İfanın kim tarafından, nerede, ne zaman ve hangi sırayla yapılacağı Türk Borçlar Kanununda tamamlayıcı kurallarla düzenlenir. Borç yalnız ifayla sona ermez; ibra, yenileme, alacaklı ve borçlu sıfatlarının birleşmesi, kusursuz imkansızlık ve takas da sona erme sonucu doğurabilir. Borca aykırılıkta ise hiç ifa etmeme, kötü ifa, temerrüt ve karşılıklı sözleşmelerde seçimlik haklar önemlidir. Zamanaşımı borcu silmez; ileri sürülürse alacağın dava veya takip yoluyla zorlanmasını engeller. SMMM sınavlarında en sık hata, imkansızlık ile aşırı ifa güçlüğünü, alacaklı temerrüdü ile borçlu temerrüdünü ve takas hakkı ile ödeme savunmasını karıştırmaktır. Faiz ve gider sırası da ayrıca izlenmelidir.

Borçlar hukukunun özel hükümleri, sözleşmeleri ekonomik işlevlerine göre ayırır ve her tipe özgü asli borçları belirler. Satışta satıcı zilyetlik ve mülkiyet devrini, alıcı bedel ödemeyi üstlenir. Kirada amaç mülkiyet devri değil, kullanma veya kullanmayla birlikte yararlanma hakkının geçici bırakılmasıdır. Tüketim ödüncünde para ya da tüketilebilen şey ödünç alana geçer ve aynı nitelikte geri verme borcu doğar. Eser sözleşmesinde sonuç meydana getirme, vekalette ise iş görme ve özen-sadakat ilişkisi öne çıkar. Kefalette kefil, asıl borçlunun borcunu ifa etmemesi riskine karşı alacaklıya kişisel güvence verir. Adi ortaklıkta taraflar ortak amacı gerçekleştirmek için emek veya mallarını birleştirir. Sınavlarda doğru nitelendirme, uygulanacak hükmü ve tarafların sorumluluğunu belirler. Tarafların kullandığı ad tek başına yeterli değildir.

Ticari işletme hukuku, esnaf faaliyeti sınırını aşan düzeyde gelir sağlamaya yönelen bağımsız ve devamlı işletme faaliyetini merkeze alır. Bir ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten gerçek kişi tacir sayılır; ticaret şirketleri de tüzel kişi tacirdir. Tacir sıfatı ticaret unvanı kullanma, işletmeyi ticaret siciline tescil ettirme, ticari defter tutma, basiretli iş insanı gibi davranma ve her türlü borç için iflasa tabi olma sonuçlarını doğurur. Ticari iş kavramı, kanunda düzenlenen hususları ve ticari işletmeyi ilgilendiren işlem ve fiilleri kapsar. Ticaret sicili açıklık ve güven sağlar; kayıtların üçüncü kişilere etkisi sınavlarda önemlidir. Ticari defterler ise malvarlığı, borç-alacak ilişkileri ve faaliyet sonuçlarının izlenmesi için tutulur. SMMM adayları için bu konu hukuki sıfat ile muhasebe düzeninin birleştiği alandır.

Şahıs şirketleri, Türk Ticaret Kanunu sisteminde kollektif ve komandit şirketleri anlatır. Kollektif şirket; ticari işletmeyi ticaret unvanı altında işletmek amacıyla gerçek kişiler arasında kurulur ve ortaklardan hiçbirinin şirket alacaklılarına karşı sorumluluğu sınırlı değildir. Komandit şirket de ticari işletme ve ticaret unvanı unsurlarına dayanır; ancak ortaklar komandite ve komanditer olarak ayrılır. Komandite ortak sınırsız sorumludur ve gerçek kişi olmalıdır. Komanditer ortak ise belirli sermaye ile sınırlı sorumluluk taşıyabilir; tüzel kişiler ancak komanditer olabilir. Kollektif şirketin yazılı sözleşme, zorunlu kayıt, tescil ve tescilsiz işe başlama sonuçları komandit şirkette özel hükümler saklı kalmak üzere uygulanır. Komanditlik sözleşmeden açıkça anlaşılamıyorsa şirket kollektif sayılır. Bu nedenle sınavda olay etiketine değil, ortakların sorumluluk düzenine ve sözleşme içeriğine bakmak belirleyicidir.

Anonim şirket, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş, borçlarından dolayı yalnız kendi malvarlığıyla sorumlu olan sermaye şirketidir. Pay sahipleri şirket alacaklılarına değil, taahhüt ettikleri sermaye payları bakımından şirkete karşı sorumludur; bu ayrım sınavlarda sık karıştırılır. Şirket kanunen yasaklanmamış her ekonomik amaç ve konu için kurulabilir. Esas sermaye veya kayıtlı sermaye sistemi, şirketin sermaye tabanını gösterir; güncel asgari tutarlar kanundaki Cumhurbaşkanı artırımı notlarıyla birlikte okunmalıdır. Kuruluş, kurucuların kanuna uygun esas sözleşmede anonim şirket kurma iradesini açıklaması ve sermayeyi şartsız taahhüt etmesiyle başlar; tescille tüzel kişilik boyutu tamamlanır. Anonim şirketin zorunlu organları içinde yönetim kurulu merkezi konumdadır. Yönetim kurulu bir veya daha fazla kişiden oluşabilir, şirketi yönetir ve temsil eder; bazı görevleri devredilemez. Genel kurul pay sahipliği iradesini yansıtsa da günlük yönetim kurulun alanındadır.

Limited şirket, bir veya daha çok gerçek ya da tüzel kişi tarafından ticaret unvanı altında kurulan, esas sermayesi belirli ve bu sermayesi esas sermaye paylarının toplamından oluşan sermaye şirketidir. Ortaklar şirket borçlarından sorumlu değildir; kural olarak taahhüt ettikleri esas sermaye paylarını ödemek ve sözleşmede öngörülmüşse ek ödeme ile yan edim yükümlülüklerini yerine getirmekle yükümlüdür. Ortak sayısı elliyi aşamaz; tek ortaklı limited şirket mümkündür, fakat tek ortaklık durumunun müdürlerce tescil ve ilan ettirilmesi gerekir. Şirket sözleşmesi yazılı yapılır ve ticaret sicili müdürlüğünde yetkilendirilmiş personel huzurunda imzalanır. Sözleşmede unvan, merkez, işletme konusu, sermaye payları, müdürler ve ilan şekli açıkça yer almalıdır. Genel kurul bazı yetkilerini devredemez; yönetim ve temsil ise şirket sözleşmesiyle müdürlere, ortaklara veya üçüncü kişilere verilebilir. En az bir ortağın yönetim ve temsil yetkisi bulunmalıdır.

Kıymetli evrakta hak ile senet birbirine sıkı biçimde bağlanır; senette yer alan hak, senetten ayrı ileri sürülemez ve ayrı devredilemez. Borçlu, kural olarak ancak senedin teslimi karşılığında ödeme yapmakla yükümlüdür; senedin niteliğine göre hak sahibi görünen kişiye iyi niyetle ödeme borçtan kurtarıcı olabilir. Devirde zilyetliğin geçirilmesi zorunludur; emre yazılı senetlerde ciro, nama yazılı senetlerde yazılı devir beyanı ayrıca aranır. Kambiyo senetleri bakımından borçlanma ehliyeti, sözleşme ile borçlanma ehliyetine bağlanmıştır. Poliçe kayıtsız şartsız havale, bono kayıtsız şartsız ödeme vaadi, çek ise banka muhataplı ödeme havalesi üzerine kurulur. Her biri sıkı şekil şartlarına bağlıdır; bazı eksiklikler kanuni tamamlayıcı kurallarla giderilirken bazıları senedin niteliğini ortadan kaldırır. Çekte ibraz, ödememe tespiti ve başvurma hakları özellikle sınav tuzağıdır.

İş sözleşmesi, işçinin bağımlı olarak iş görmeyi, işverenin ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Bağımlılık, iş sözleşmesini eser veya vekalet benzeri ilişkilerden ayıran ana ölçüttür. Kanunda aksi belirtilmedikçe özel şekle tabi değildir; ancak süresi bir yıl ve daha fazla olan sözleşmeler yazılı yapılır. Yazılı sözleşme yoksa işveren, çalışma koşullarını ve temel bilgileri işçiye belirli süre içinde yazılı belgeyle vermek zorundadır. Taraflar kanuni sınırlara uyarak belirli veya belirsiz süreli, tam veya kısmi süreli, deneme süreli ya da diğer çalışma biçimlerinde sözleşme kurabilir. Belirli süreli sözleşme objektif koşula ve yazılı şekle dayanır; esaslı neden yoksa zincirleme yapılması başlangıçtan itibaren belirsiz süre sonucunu doğurur. Kısmi süreli, çağrı üzerine, uzaktan, deneme süreli ve takım sözleşmesi türlerinde eşit işlem, süre, ücret ve yazılılık kuralları sınavlarda özellikle aranır.

Ücret, işçinin iş görme ediminin para ile ölçülen karşılığıdır; bu yüzden İş Kanunu onu yalnız bir borç ilişkisi kalemi olarak değil, geçim güvencesi olarak korur. Ücret kural olarak Türk parasıyla, işyerinde veya banka hesabı üzerinden ödenir; bono, kupon ya da geçerli parayı temsil ettiği ileri sürülen araçlarla ödeme yapılamaz. Ödeme dönemi en geç ayda birdir, sözleşmeyle bir haftaya indirilebilir. Ücret yirmi gün içinde mücbir sebep olmadan ödenmezse işçi çalışmaktan kaçınabilir; bu toplu görünse bile grev sayılmaz. Çalışma süresinde ana eşik haftalık kırk beş saattir. Denkleştirme varsa bazı haftalarda bu sınırın aşılması tek başına fazla çalışma doğurmaz. Fazla çalışma için onay, yıllık iki yüz yetmiş saat sınırı, zamlı ücret veya serbest zaman seçenekleri özellikle karıştırılır.

İş sözleşmesinin sona ermesinde önce sözleşmenin belirli mi belirsiz mi olduğu, sonra sona erdirme sebebinin bildirimli fesih mi haklı nedenle derhal fesih mi olduğu belirlenir. Belirsiz süreli sözleşmede taraf, kıdeme göre iki, dört, altı veya sekiz haftalık bildirim süresine uyar; uymazsa ihbar tazminatı doğar. İş güvencesi kapsamındaki işyerlerinde işveren feshi ayrıca geçerli sebebe dayandırmalı, yazılı bildirimde sebebi açık ve kesin göstermeli, davranış veya verim fesihlerinde savunma almalıdır. İşçi işe iade iddiasında önce arabulucuya gider. Haklı nedenle derhal fesihte bildirim süresi beklenmez; sağlık, ahlak ve iyiniyet, zorlayıcı sebep gibi kanuni kategoriler aranır. Kıdem tazminatı ise 4857’de fon kuruluncaya kadar 1475 sayılı Kanun’un korunan düzenine bağlıdır; her sona erme kıdem hakkı doğurmaz.

5510 sayılı Kanun sosyal güvenliği üç ana eksende kurar: kısa vadeli sigorta kolları, uzun vadeli sigorta kolları ve genel sağlık sigortası. Kısa vadeli kollar iş kazası ve meslek hastalığı, hastalık ve analık risklerine yönelir; uzun vadeli kollar malullük, yaşlılık ve ölüm risklerini karşılar. Genel sağlık sigortası ise hastalık halinde parasal gelir bağlama mantığından çok sağlık hizmetlerinin finansmanını hedefler. Her sigortalı her kol bakımından aynı kapsamda değildir. Hizmet akdiyle çalışanlar, bağımsız çalışanlar ve kamu görevlileri ana statülerdir; ayrıca bazı kişiler yalnız belirli sigorta kollarına tabi tutulabilir. Hükümlü ve tutuklu çalışmaları, çırak ve stajyerler, kursiyerler ya da yurt dışına götürülen işçiler bu nedenle özel okunur. SMMM için doğru sigorta kolu, doğru prim oranı ve doğru yardım sonucunun başlangıç noktasıdır.

Sigortalılık, kişinin 5510 sayılı Kanun bakımından hangi statüde ve hangi tarihten itibaren sosyal güvenlik sistemine bağlandığını gösterir. Hizmet akdiyle çalışanlar, bağımsız çalışanlar ve kamu görevlileri farklı bentlerde düzenlenir; bu ayrım primin kim tarafından bildirileceğini ve hangi matrah üzerinden hesaplanacağını belirler. Sigortalılık hak ve yükümlülüklerinden vazgeçilemez, sözleşmelerle ortadan kaldırılamaz ve devir edilemez. Prim hesabında merkez kavram prime esas kazançtır. 4/a çalışanlarında hak edilen ücretler, prim ve ikramiye gibi ödemeler brüt toplam içinde ele alınır; bazı ayni yardımlar ve belirli tazminatlar istisna tutulur. 4/b sigortalısı ise alt ve üst sınırlar arasında günlük kazancını beyan eder. Prim oranı kısa vadeli, uzun vadeli ve genel sağlık sigortası ayrımına göre değişir; ödeme borcu kamu alacağı mantığıyla takip edilir.

SGK bildirim ve beyan yükümlülükleri, sigortalılığın Kurum kayıtlarında doğru zamanda ve doğru içerikle görünmesini sağlar. İşveren, 4/a kapsamında çalıştıracağı kişiyi kural olarak işe başlamadan önce işe giriş bildirgesiyle bildirir; inşaat, balıkçılık, tarım, ilk işyeri ve bazı kamu görevleri için özel süreler vardır. Sigortalının kendi bildirimini yapmaması aleyhine delil değildir. İşveren ayrıca sigortalı çalıştırmaya başladığı tarihte işyeri bildirgesi vermekle yükümlüdür; devir, nakil, intikal ve şirket değişikliklerinde ayrıca süreler doğar. Aylık prim ve hizmet bilgileri ya da muhtasar ve prim hizmet beyannamesi, çalışma günü ve prime esas kazancı Kuruma taşır. Kayıtların saklanması, denetime sunulması, primlerin ödenmesi ve bilgi istemlerine cevap verilmesi bu düzenin parçasıdır. Geç, eksik veya gerçeğe aykırı beyan idari para cezası ve prim takibi doğurabilir.

İlamlı ve ilamsız icra ayrımı, alacaklının elindeki hukuki dayanağın takip usulünü nasıl değiştirdiğini gösterir. İlamlı takipte mahkeme kararı veya kanunun ilam gücü tanıdığı belge icra dairesine sunulur; borçluya ödeme, teslim, tahliye ya da bir işi yapma emri gönderilir. Borçlu yalnız sınırlı sebeplerle icranın geri bırakılmasını isteyebilir. İlamsız takipte ise özellikle para ve teminat alacakları için önce takip talebi ve ödeme emri vardır. Borçlu yedi gün içinde borca, imzaya veya yetkiye itiraz ederse takip durur. Alacaklı, belgesinin niteliğine göre itirazın kaldırılması ya da bir yıl içinde itirazın iptali yoluna gider. SMMM adayının dikkat edeceği tuzak, ilamsız takibin mahkeme kararı gerektirmeden başlayabilmesi fakat itirazla kolayca durması; ilamlı takipte ise savunmanın daha dar ve belgeye bağlı olmasıdır.

Haciz yolu, kesinleşen para alacağı takibinde borçlunun haczi mümkün mal, hak ve alacaklarının alacaklı yararına paraya çevrilmesine hazırlık sağlayan cebri icra aşamasıdır. Ödeme emrindeki süre geçtikten veya itiraz kaldırıldıktan sonra alacaklı, mal beyanını beklemeden haciz isteyebilir. Bu hak ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır; itiraz, dava ve taksit sözleşmesi gibi dönemler hesapta dikkate alınmaz. İcra dairesi talep üzerine kural olarak üç gün içinde hacze başlar. Haciz sınırsız değildir: borçlunun ve ailesinin zorunlu yaşam eşyası, meslek için gerekli araçlar, haline uygun ev ve bazı gelirler tamamen veya kısmen korunur. Maaş ve ücretlerde borçlunun geçimi için gerekli kısım ayrılır; kesilecek tutar dörtte birden az olamaz. Sınav tuzağı, alacak miktarını aşan haczin yapılamayacağı ve konut haczinde mahkeme onayının aranabileceğidir.

İflas, borçlunun haczi mümkün malvarlığının bütün alacaklılar yararına topluca tasfiye edilmesidir. Haciz yolundan farkı, tek alacaklının belirli malı paraya çevirmesi değil, iflas masasının kurulması ve alacaklıların kanuni sıraya göre tatmin edilmesidir. İflas yoluna kural olarak iflasa tabi kişiler hakkında gidilir; takipte yetkili icra dairesi borçlunun muamele merkeziyle, dava ise borçlunun muamele merkezindeki asliye ticaret mahkemesiyle bağlantılıdır. Adi iflas takibinde ödeme emri borçluya yedi günlük ödeme ve itiraz alanı tanır. İtiraz yoksa veya itiraz bertaraf edilirse mahkeme depo emri verir; borçlu ödemezse iflas kararı doğabilir. İflas açılınca paraya çevrilmemiş hacizli mallar masaya girer, borçlunun tasarrufları alacaklılara karşı etkisizleşir, haciz takipleri durur ve kesinleşmeyle düşer. Rehinli takiplerin özel konumu ve alacak sırası en önemli ayırıcı noktalardır.

Konkordato, mali durumu bozulan borçlunun alacaklı çoğunluğu ve mahkeme denetimi altında borçlarını yeniden yapılandırmasına imkan veren kurumdur. Amaç yalnız borçluya zaman kazandırmak değil, alacaklıların iflasa göre daha elverişli bir sonuca ulaşmasını sağlamaktır. Süreç geçici mühletle başlar; belgeler eksiksizse mahkeme geçici mühlet verir, komiser görevlendirir ve malvarlığını koruyucu tedbirler alır. Geçici mühlet üç ay olup en fazla iki ay uzatılabilir. Başarı ihtimali görülürse bir yıllık kesin mühlet verilir; güçlük varsa altı aya kadar uzatma mümkündür. Mühlet içinde takipler durur, yeni takip yapılamaz, zamanaşımı ve hak düşürücü süreler işlemez; fakat imtiyazlı alacaklar ve rehinli alacaklar için özel istisnalar vardır. Borçlu komiser gözetiminde faaliyetini sürdürür ve önemli tasarruflar için mahkeme iznine ihtiyaç duyar. Proje kabul çoğunluğu ve tasdik şartları sağlanmazsa talep reddedilir, bazı hallerde iflas açılır.

İdari yargılama hukuku, Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemelerinde görülen uyuşmazlıkların usulünü belirler. Vergi yargısı bu düzen içinde özel süre ve yetki kurallarıyla öne çıkar. İptal davası idari işlemin hukuka aykırılığına, tam yargı davası idari eylem veya işlem nedeniyle kişisel hakkın ihlaline dayanır; mahkeme yerindelik değil hukuka uygunluk denetimi yapar. Dava dilekçesinde taraf bilgileri, konu, sebepler, deliller, yazılı bildirim tarihi ve vergi uyuşmazlıklarında verginin türü, yılı, ihbarname bilgileri ve miktar gösterilmelidir. Genel dava süresi idare mahkemelerinde altmış gün, vergi mahkemelerinde otuz gündür. Üst makama başvuru süreyi durdurabilir; idarenin otuz gün susması zımni ret sayılır. Genel kural dava açılmasının yürütmeyi durdurmamasıdır; vergi mahkemesinde vergi uyuşmazlığı davası ise dava konusu tarhiyatın tahsil işlemlerini kanundaki istisnalar dışında durdurur.