SPL Yatırım Kuruluşları Sermaye Piyasası Araçlarının Kredili Alımı, Açığa Satış ve Ödünç Alma ve Verme İşlemleri Hakkında Tebliğ Seri: V, No: 65 Konu Anlatımı

Kredili alım, açığa satış ve sermaye piyasası aracı ödünç alma verme işlemleri, basit alım satım emirlerinden daha karmaşık riskler taşır.

Kredili alımda yatırımcı, sermaye piyasası aracını kısmen borçlanarak edinir.

Açığa satışta yatırımcı elinde bulunmayan aracı satar ve daha sonra yerine koyma yükümlülüğü üstlenir.

Ödünç alma ve verme işlemleri ise sermaye piyasası araçlarının geçici olarak devredilmesiyle bu yükümlülüklerin karşılanmasına veya piyasa işleyişinin desteklenmesine hizmet eder.

Bu işlemler fiyat oluşumunu, likiditeyi ve piyasa verimliliğini destekleyebilir; fakat denetimsiz bırakıldığında hem müşteri hem aracı kurum hem de piyasa açısından zarar büyütücü etki yaratabilir.

Düzenlemenin çıkış noktası, bu işlemlerin alım satım aracılığı faaliyetinin devamı niteliğinde görülmesidir.

6362 sayılı Kanunda yatırım hizmetleriyle sınırlı olarak kredi veya ödünç verilmesi yan hizmetler arasında sayılır.

Kurul, ödünç alma verme ve açığa satış işlemlerinin ilke ve esaslarını belirlemeye; kredili sermaye piyasası aracı işlemlerinde ise ilgili kurumların görüşleri alınarak düzenleme yapmaya yetkilidir.

Bu çerçevede Seri V, No: 65 düzenlemesinin Kanuna aykırı olmayan hükümleri uygulanmaya devam eder.

Ana fikir, piyasa riskinin yönetilebilmesi ve Kurulun gerekli hallerde zamanında müdahale edebilmesidir.

Yetkili kuruluşlar bakımından temel ayrım aracı kurum, banka ve Takasbank arasındadır.

Aracı kurumların kredili alım, açığa satış ve ödünç işlemleri yapabilmesi için sermaye piyasası araçlarının alım satımına aracılık yetkisine sahip olması gerekir; ayrıca yeni bir izin alınması aranmaz.

Ancak bu işlemler tamamen serbest değildir.

Aracı kurumlar mekan, teknik donanım, personel ve muhasebe sistemi gibi şartları sağladıklarını Kurula belgelemek zorundadır.

Bildirimden sonra belirli süre içinde aksi yönde bildirim gelmezse işlem yapabilirler.

Bu nedenle rejim izin değil bildirim esaslıdır; fakat bildirim şartı denetim bağlantısını korur.

Bankaların müşterilere sermaye piyasası aracı alımı için kullandırdığı krediler de belirli yönleriyle düzenleme kapsamına girer.

Özellikle özkaynak olarak sayılan kıymetler karşılığında açılan krediler, ilgili mevzuat saklı kalmak kaydıyla aracı kurumlar için düzenlenen genel ve özel işlem limitleri dışındaki esaslara tabi olabilir.

Sermaye piyasası aracı ödünç alma ve verme işlemlerinde ise aracı kurumlar ve bankalara ek olarak Takasbank da rol alabilir.

Takasbank bünyesinde oluşturulan ödünç piyasasına kabul koşulları, işlem kuralları ve diğer hükümler Kurul onayıyla belirlenir.

Merkez karşı taraf uygulamasının ödünç pay piyasasında kullanılması, karşı taraf riskinin merkezi yapıyla yönetilmesine hizmet eder.

Aracı kurum ve bankaların sağlaması gereken genel şartlar, işlemin günlük risk takibine dayanır.

Aracı kurum gerekli teknik donanımı kurmalı, yeterli teknik ve mesleki bilgiye sahip personel istihdam etmeli, özkaynak oranlarının mevzuata ve müşteriyle yapılan sözleşmelere uygunluğunu izlemeli, müşteri risklerini günlük takip edip raporlamalıdır.

Yönetim kurulu kararıyla bir genel müdür yardımcısı veya uygun birim yöneticisi sorumlu atanır.

Ayrıca aracı kurumlarda sorumlu yönetim kurulu üyesi başkanlığında, genel müdür veya yardımcısı ile ilgili birim yöneticilerinden oluşan kredi komitesi kurulur.

Komite kararları tarih ve sıra numarasıyla karar defterine kaydedilir.

Bu yapı, kredili işlemin tekil müşteri kararı olmaktan çok kurumsal risk kararı olduğunu gösterir.

Her sermaye piyasası aracı kredili alıma veya açığa satışa konu olamaz.

Borsalar ve diğer teşkilatlanmış piyasalarda işlem gören araçlar arasından uygun olanlar piyasa kapitalizasyonu, likidite, dolaşımdaki pay sayısı ve işlem sıklığı gibi ölçütlerle belirlenir.

Liste ilgili borsa tarafından oluşturulur, Kurula bildirilir ve Kurul onayından sonra ilan edilir.

Bazı pazarlar ve araç türleri kapsam dışında tutulabilir; varantlar, sertifikalar, bazı kira sertifikaları ve yatırım fonları gibi araçlarda kredili alım veya açığa satış yasağı söz konusu olabilir.

Liste dışına çıkarılan araçlar için tasfiye süreci ayrıca yönetilir.

Amaç, düşük likiditeli veya yüksek oynaklık taşıyan araçlarda kaldıraçlı risk birikimini sınırlamaktır.

Genel işlem sınırı aracı kurumun toplam riskini sınırlar.

Aracı kurumun belirli bir anda kullandırdığı kredilerin toplam tutarı ile müşteri veya kendi hesabına açığa sattığı payların değerleri, her faaliyet için ayrı hesaplanmak üzere, önceki üç ay sonu özsermaye ortalamasının belirli katını aşamaz.

Son aya ait özsermaye ortalamadan düşükse limit hesabında daha düşük olan son ay rakamı dikkate alınır.

Kurul, gerekli gördüğünde bu sınırları değiştirebilir, düşürebilir veya kurumun bu işlemleri yapmasını yasaklayabilir.

Böylece kurumun bilanço büyüklüğüyle üstlendiği kredili işlem ve açığa satış hacmi arasında bağ kurulur.

Özel işlem sınırı ise toplam kurum hacminden ziyade müşteri ve sermaye piyasası aracı bazındaki yoğunlaşmayı kontrol eder.

Aracı kurumun bir müşteriye açacağı kredi tutarı, genel işlem sınırı hesabında kullanılan ortalama özsermayenin belirli oranını aşamaz.

Sürdürme teminatının daha yüksek uygulanması halinde bazı artırım imkanları bulunsa da bu imkanlar sınırsız değildir.

Ayrıca tüm müşteri hesaplarındaki kredili işleme konu payların bir ihraççıya ait kısmı da kurum özsermayesine göre sınırlandırılır.

Bir gerçek kişiyle eşi ve velayeti altındaki çocukları, belirli ortaklık ilişkileri ve birlikte hareket eden kişiler tek müşteri gibi değerlendirilebilir.

Böylece riskin görünürde farklı hesaplara dağıtılarak yoğunlaşma sınırını aşması engellenir.

Kredi hesabı ve hesapların ayrılığı da risk kontrolünün parçasıdır.

Kredili alım ve açığa satış yapacak gerçek veya tüzel kişi adına kredi hesabı açılır.

Aynı müşterinin hem kredili alım hem açığa satış işlemi varsa her işlem türü için ayrı hesap açılır.

Kredi hesabı müşterinin diğer hesaplarından ayrı işler ve ayrı izlenir.

Müşterinin bu işlemlerden doğan özkaynak veya benzeri yükümlülükleri, aracı kurum nezdindeki başka hesaplarında bulunan nakit veya menkul kıymetler teminat gösterilerek kendiliğinden kapatılamaz.

Ancak özkaynak açığının tamamlanması için müşterinin yazılı talimatı varsa hesaplar arasında virman yapılabilir.

Bu ayrım, riskin hangi hesaptan doğduğunu görünür kılar.

Çerçeve sözleşmeler işlem ilişkisinin hukuki temelidir.

Kredili alım, açığa satış ve ödünç alma verme işlemleri için işlemin niteliğine uygun çerçeve sözleşme imzalanır.

Bu sözleşmeler başlangıçta bir kez yapılan ve münferit işlemlerin esasını oluşturan genel anlaşmalardır; ayrı ayrı düzenlenebileceği gibi tek sözleşmede farklı bölümler veya alım satım aracılığı sözleşmesine ek sözleşmeler şeklinde de kurulabilir.

Sözleşmeler müteselsil sıra numaralı ve en az iki nüsha olmalı, bir örneği müşteriye verilmelidir.

Mevzuata aykırı, müşterinin haklarını ciddi biçimde zedeleyen veya aracı kuruma tek taraflı olağanüstü haklar sağlayan hükümlere yer verilemez.

Özkaynak olarak kabul edilebilecek kıymetler, işlemin güvence mantığını gösterir.

Türk lirası, konvertibl döviz, işlem listelerinde yer alan sermaye piyasası araçları, yatırım fonu katılma payları, borsada işlem gören devlet tahvili ve hazine bonosu, borsa yatırım fonu katılma payları, belirli standartlardaki altın ve kıymetli madenler ile Kurulca uygun görülen diğer araçlar özkaynak olabilir.