SPL Yatırım Kuruluşları Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri ile Yan Hizmetlere İlişkin Esaslar Hakkında Tebliğ III-37.1 Konu Anlatımı

III-37.1 sayılı düzenlemeyi anlamanın anahtarı, yatırım hizmeti ile yan hizmet arasındaki ayrımı doğru kurmaktır.

Sermaye piyasasında kurumlar yalnız aracılık yapan ticari işletmeler değildir; yatırımcı emrini alabilir, bu emri başka bir yetkili kuruluşa iletebilir, müşteri adına işlem gerçekleştirebilir, kendi hesabından alım satım yapabilir, portföy yönetebilir, yatırım danışmanlığı sunabilir, halka arzda satışa aracılık edebilir veya müşteri varlıklarının saklanması ve yönetimiyle ilgilenebilir.

Bu hizmetlerin her biri yatırımcı, piyasa ve kurum açısından farklı risk üretir.

Düzenleme bu yüzden faaliyetleri tek bir izin torbası içinde değil, hizmet bazında ele alır.

Yatırım hizmet ve faaliyetleri, sermaye piyasası araçlarıyla ilgili emirlerin alınması ve iletilmesinden başlar.

Bu faaliyet yatırımcı emrinin, işlemi gerçekleştirecek başka bir yetkili kuruluşa aktarılması mantığına dayanır.

İkinci düzeyde, emirlerin müşteri adına ve hesabına ya da kurumun kendi adına fakat müşteri hesabına gerçekleştirilmesi vardır.

Daha riskli bir alan ise sermaye piyasası araçlarının kurumun kendi hesabından alım satımıdır; burada kurum doğrudan piyasa pozisyonu taşır.

Bireysel portföy yöneticiliği ve yatırım danışmanlığı ise yatırımcının karar alma süreciyle daha yakından ilişkilidir.

Halka arzda yüklenimde bulunarak veya bulunmaksızın satışa aracılık, sermaye piyasası aracının yatırımcıya ulaştırılmasıyla ilgilidir.

Çok taraflı alım satım sistemleri ve borsa dışı teşkilatlanmış pazar yerlerinin işletilmesi, piyasa altyapısına dönük daha kurumsal bir faaliyettir.

Bu hizmetlerin sunulmasında temel kural izin zorunluluğudur.

Bir yatırım hizmeti veya faaliyeti düzenli uğraş, ticari faaliyet ya da mesleki faaliyet olarak yürütülecekse Kuruldan izin alınması gerekir.

Kurumun yalnız kendi portföyü için, müşterilere hizmet sunma amacı olmadan sermaye piyasası aracı işlemi yapması bu izin rejiminin dışında tutulur.

Bu ayrım önemlidir; çünkü düzenleme yatırımcıya sunulan hizmeti ve piyasa aracılığını denetim altına alır.

Kurumun kendi adına yaptığı yatırım kararı ile müşteriye karşı üstlendiği aracılık veya danışmanlık rolü aynı hukuki sonuçları doğurmaz.

Yan hizmetlerde daha farklı bir mekanizma vardır.

Yan hizmetler, yetkili olunan yatırım hizmet ve faaliyetlerine bağlı olarak ayrıca yetki belgesi alınmadan sunulabilir.

Ancak bu, yan hizmetlerin tamamen serbest olduğu anlamına gelmez.

Yatırım kuruluşu sunmayı planladığı yan hizmetler için Kurula bildirimde bulunur.

Bildirimi izleyen yirmi iş günü içinde Kurul aksine görüş bildirmezse ilgili yan hizmet düzenlemede belirtilen esaslara göre yürütülmeye başlanabilir.

Kurul aksine görüş bildirirse faaliyete başlanamaz.

Böylece izin rejimi ile bildirim rejimi arasında kontrollü bir denge kurulur.

Tebliğin önemli bir bölümü aracı kurumların gruplandırılmasına ayrılır.

Dar yetkili aracı kurumlar emir iletimine aracılık ve yatırım danışmanlığı faaliyetlerinden birini veya tamamını yürütebilir.

Kısmi yetkili aracı kurumlar işlem aracılığı, en iyi gayret aracılığı, sınırlı saklama ve portföy yöneticiliği faaliyetlerinden birini veya tamamını üstlenebilir.

Geniş yetkili aracı kurumlar ise portföy aracılığı, genel saklama ve aracılık yüklenimi gibi mali yapı üzerinde daha ağır etki doğurabilecek faaliyetleri yürütebilir.

Burada sınıflandırmanın ölçütü yalnız faaliyet sayısı değildir.

Asıl ölçüt, faaliyetin kurumun mali yapısını ne kadar etkilediği ve ne düzeyde risk taşıdığıdır.

Bu sınıflandırma sermaye yeterliliğiyle doğrudan bağlantılıdır.

Dar, kısmi ve geniş yetkili aracı kurumlar için farklı asgari özsermaye tutarları öngörülür.

Mantık açıktır: daha sınırlı risk taşıyan hizmetlerde daha düşük, kurumun bilançosunu ve yatırımcı varlıklarını daha fazla etkileyen hizmetlerde daha yüksek sermaye gücü aranır.

Özellikle portföy aracılığı, genel saklama veya yüklenim faaliyetleri, kurumun piyasa ve karşı taraf riskini artırabileceği için geniş yetki düzeyi daha güçlü mali yapı gerektirir.

Bu nedenle yetki sınıflandırması yalnız teorik bir adlandırma değil, kurumun hangi faaliyetleri hangi sermaye temeliyle yapabileceğini belirleyen denetim aracıdır.

Yurt dışında yerleşik kuruluşların faaliyetleri de düzenlemenin sınırlarını gösterir.

Türkiye'de yerleşik kişilerin tamamen kendi girişimleriyle yurt dışındaki finansal kuruluşlardan yatırım hizmeti alması ve bu kuruluşlar nezdinde hesap açması, Türkiye'deki düzenleme ve gözetim kapsamı dışında bırakılır.

Ancak yurt dışı kuruluş Türkiye'de iş yeri açarsa, Türkçe internet sitesi oluşturursa veya Türkiye'de yerleşik kişi ya da kurumlar aracılığıyla ya da doğrudan tanıtım ve pazarlama faaliyeti yürütürse faaliyetlerin Türkiye'de yerleşik kişilere yönelik olduğu kabul edilir.

Bu durumda Kurulun yatırım hizmetlerine ilişkin düzenlemeleri uygulanır.

Ayrımın merkezinde yatırımcının kendi inisiyatifi ile Türkiye pazarına yönelen aktif pazarlama arasındaki fark bulunur.

Alım satıma aracılık faaliyetleri içinde emir iletimine aracılık özel bir örnek sunar.

Bu faaliyette yatırım kuruluşu müşteriden aldığı sermaye piyasası aracı emrini, işlemi gerçekleştirecek işlem aracısı veya portföy aracısına iletir ve sonuç hakkında bilgilendirme yapar.

Emir iletimine aracılık yetkisi olan kuruluşun müşteri varlıklarını saklama yetkisi bulunmadığından, müşteri varlıklarının saklanması için saklama hizmetine yetkili bir yatırım kuruluşuyla ilişki kurulması gerekir.

Bu yapı, hizmet zincirindeki rollerin ayrılmasını sağlar.

Emir alan kurum, işlemi yapan kurum ve saklama hizmeti sunan kurum aynı risk ve sorumluluk alanında değerlendirilmez.

Emir iletimine aracılığın yürütülmesinde sözleşme ve kayıt düzeni de önemlidir.

Emir iletimine yetkili kuruluş ile lehine faaliyet gösterilecek kuruluş arasında hak ve yükümlülükleri belirleyen sözleşme yapılır.

Müşteri hesapları ve işlemleri, lehine faaliyet gösterilen kuruluş nezdinde müşteri bazında izlenir.

Çerçeve sözleşmeler ve risk bildirimleri dahil olmak üzere iletilen emirlere ilişkin belgelerin örnekleri emir iletimine aracılık eden kuruluşta saklanır.

Ayrıca hem emir iletimine aracılık eden kuruluş hem de lehine faaliyet gösterilen yetkili kuruluş müşteri emirlerinin gizliliğini korumakla yükümlüdür.

Böylece düzenleme, hizmetin ticari akışını olduğu kadar yatırımcı bilgisinin güvenliğini de korur.

Bu düzenlemede yatırım kuruluşu kavramı da dikkat ister.

Yatırım kuruluşu, aracı kurumları ve bankaları içine alan üst kavramdır; bununla birlikte Kurulca bazı yatırım hizmetleri veya yan hizmetler için izin verilen portföy yönetim şirketleri ve kolektif yatırım kuruluşları bu üst yapıya otomatik olarak dahil edilmez.

Bu ayrım, faaliyet izninin kurum türüyle birlikte okunması gerektiğini gösterir.

Aynı hizmet adı farklı kurumlarda farklı şartlara bağlanabilir.