SPL Yatırım Kuruluşları Yatırım Kuruluşlarının Kuruluş ve Faaliyet Esasları Hakkında Tebliğ III-39.1 Konu Anlatımı

III-39.1 sayılı düzenleme, yatırım kuruluşlarının yalnız piyasada işlem yapma yetkisini değil, bu yetkinin hangi kurumsal yapı içinde kullanılacağını belirler.

Yatırım hizmetleri ve yan hizmetler yatırımcı varlığına, piyasa güvenine ve kurumun mali yapısına temas ettiği için kuruluşun kimler tarafından kurulduğu, nasıl yönetildiği, hangi sermaye gücüne sahip olduğu ve faaliyet sırasında hangi örgütsel kontrolleri kurduğu önemlidir.

Bu nedenle düzenleme kuruluş, kurucu, ortak, personel, faaliyet izni, merkez dışı örgüt, dışarıdan hizmet alımı ve faaliyetlerin durdurulması gibi başlıkları birlikte ele alır.

Yatırım kuruluşu kavramı geniş bir üst başlıktır.

Kanundaki tanıma göre aracı kurumlar, yatırım hizmet ve faaliyetinde bulunmak üzere kuruluş ve faaliyet esasları Kurulca belirlenen diğer sermaye piyasası kurumları ve bankalar yatırım kuruluşu kapsamındadır.

Aracı kurum ise Kanundaki belirli yatırım hizmetlerini, özellikle alım satım aracılığı ve halka arza aracılık faaliyetlerini münhasıran yapmak üzere Kurul tarafından yetkilendirilen yatırım kuruluşudur.

Bankalar bakımından ise Bankacılık Kanunu çerçevesinde lisans verilen mevduat, katılım, kalkınma ve yatırım bankaları gündeme gelir.

Bu ayrım, her düzenleme hükmünün aynı şekilde bütün kurumlara uygulanmadığını gösterir.

Düzenlemenin kapsamını okurken aracı kurum, banka ve yatırım kuruluşu ifadelerine dikkat etmek gerekir.

Bazı hükümler yalnız aracı kurumlar için geçerlidir.

Örneğin kuruluş şartları, ortaklık yapısı değişiklikleri, ticaret unvanı ve işletme adı gibi konular aracı kurum merkezlidir.

Buna karşılık çerçeve sözleşme imzalama yükümlülüğü, müşteri sınıflandırma veya personelde aranan bazı şartlar hem aracı kurumları hem bankaları ilgilendirebilir.

Bu nedenle kavramları ayırmak, düzenlemenin doğru kişiye ve kuruma uygulanması bakımından zorunludur.

Aracı kurumların kuruluşunda temel şekil anonim ortaklıktır.

Payların tamamı nama yazılı olmalı, paylar nakit karşılığı çıkarılmalı, kuruluş sermayesi Kurulun belirlediği asgari düzeyin altında olmamalı ve esas sözleşme Kanun ile ilgili düzenlemelere uygun olmalıdır.

Ortaklık yapısının şeffaf ve açık olması da ayrıca aranır.

Bu şartlar, yatırım hizmeti sunacak kurumun belirsiz veya izlenemeyen bir ortaklık zinciriyle piyasaya girmesini engellemeyi amaçlar.

Sermaye piyasasında güven yalnız işlem anında değil, kurumun kuruluş aşamasında da korunur.

Kuruculara ilişkin şartlar da aynı güven mantığına dayanır.

Kurucu ortakların müflis olmaması, konkordato ilan etmemiş veya haklarında iflasın ertelenmesi kararı verilmemiş olması gerekir.

Faaliyet izni iptal edilen kuruluşlarda iptale yol açan olayda sorumluluğu bulunan kişiler kurucu olamaz.

Belirli suçlardan kesinleşmiş mahkumiyetin bulunmaması, ödeme güçlüğü içindeki bankerlerle ilgili düzenlemeler kapsamında tasfiye kararı verilmemiş olması, gerekli mali güç ile işin gerektirdiği dürüstlük ve itibara sahip bulunulması aranır.

Tüzel kişi kurucu ortaklarda, önemli etkiye sahip ortakların da bu şartları taşıması gerekir.

Önemli etki, doğrudan veya dolaylı olarak yüzde on veya daha fazla sermaye ya da oy hakkına sahip olmak veya daha düşük oranla bile yönetim kurulu üyesi belirleme imtiyazı veren paylara sahip olmak şeklinde anlaşılır.

Ticaret unvanı, işletme adı ve marka kullanımı da düzenlenir.

Aracı kurumların ticaret unvanında yatırım hizmetlerini göstermek üzere menkul değerler veya menkul kıymetler ibarelerinden biri yer almalıdır.

Geniş yetkili aracı kurumlar yatırım menkul değerler veya yatırım menkul kıymetler ibarelerini kullanabilir.

İşletme adı veya marka kullanmak isteyen aracı kurum Kuruldan izin alır ve işletme adının ticaret unvanıyla bağ kurulabilecek nitelikte olması gerekir.

Bu hükümlerin amacı yatırımcının karşısındaki kurumun niteliğini ve hukuki kimliğini karıştırmamasıdır.

Kuruluş izni ile faaliyet izni birbirinden ayrıdır.

Kuruluş şartlarını ve kuruculara ilişkin koşulları sağlayan aracı kurum esas sözleşmesiyle birlikte Kurula başvurur.

Kuruluş izni alınması, kurumun hemen yatırım hizmeti sunabileceği anlamına gelmez.

Aracı kurum ayrıca faaliyete geçmek üzere başvuru yapmak zorundadır.

Kuruluş izninden sonra belirli süre içinde faaliyet izni için başvuru yapılmaması halinde faaliyet izni alma hakkı düşer.

Faaliyet izinleri her bir yatırım hizmeti ve faaliyet bazında verilir.

Bu nedenle kurumun varlığı ile hangi faaliyeti yapabileceği ayrı değerlendirilir.

Faaliyet izni alındıktan sonra da şartların korunması gerekir.

Düzenlemenin mantığında izin, tek seferlik bir kuruluş belgesi değil, devam eden uygunluk halidir.

Sermaye yeterliliğinin sağlanması, organizasyon yapısının korunması, personelin aranan nitelikleri taşıması, bilgi işlem altyapısının işlem hacmini ve güvenliği desteklemesi bu devamlılığın parçasıdır.

Bir yatırım kuruluşu faaliyete başladığı andan itibaren müşteriyle, piyasayla ve düzenleyici otoriteyle sürekli ilişki içinde olduğundan, kuruluş aşamasındaki şartların faaliyet dönemi boyunca zayıflamaması beklenir.

Faaliyete geçişte genel şartlar, düzenlemenin pratik denetim omurgasını oluşturur.

Kuruluş şartları kaybedilmemiş olmalı, asgari kuruluş sermayesi nakden ve tamamen ödenmiş bulunmalı, tercih edilen hizmetlere göre sermaye yeterliliği yükümlülükleri yerine getirilmelidir.

Aracı kurumun uygun organizasyon yapısı kurması, yeterli personel istihdam etmesi, genel müdür ve yardımcıları için aranan şartları sağlaması, gerekli bilgi işlem altyapısını ve güvenlik önlemlerini oluşturması, varsa teminatları tesis etmesi gerekir.

Bankalar bakımından bazı şartlar farklı uygulanır; ancak yatırım hizmetinin sağlıklı yürütülmesi için organizasyon, personel ve bilgi işlem gibi unsurlar önemini korur.

Organizasyon yapısı, yalnız kutucuk doldurma niteliğinde bir idari şart değildir.

Tercih edilen yatırım hizmetlerine uygun hizmet birimleri kurulmalı, yeterli mekan ve teknik donanım sağlanmalı, birim yöneticisi ve yeterli personel istihdam edilmelidir.

Belge, kayıt ve muhasebe işlemlerini yürütecek sorumlu birim oluşturulmalı, görev tanımları ile yetki ve sorumluluklar belirlenmelidir.

İç kontrol, teftiş ve risk yönetiminden oluşan iç denetim sistemi kurulmalı ve organizasyon çıkar çatışmalarını önleyecek şekilde tasarlanmalıdır.

Bu yapı, yatırımcıya verilen hizmet ile kurum içi gözetim arasındaki bağdır.

Çıkar çatışması hükümleri bu bağın neden gerekli olduğunu açıkça gösterir.

Yatırım kuruluşu, kendisi, ortakları, çalışanları, yöneticileri ve bunlarla ilişkili kişiler ile müşteriler arasında; ayrıca bir müşteri ile başka bir müşteri arasında çıkabilecek menfaat çatışmalarını önleyecek idari tedbirleri almak zorundadır.

Piyasanın işleyişinden kaynaklanan makul nedenlerle çatışma tamamen önlenemiyorsa, ilgili hizmet sunulmadan önce müşteriye çatışmanın içeriği ve nedenleri açıklanır.