SPL Geniş Kapsamlı Sermaye Piyasası Mevzuatı ve Meslek Kuralları Borsa Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği III-52.2 Konu Anlatımı

Borsa yatırım fonlarını anlamanın başlangıç noktası, bu aracın hem yatırım fonu hem de borsada işlem gören sermaye piyasası aracı özelliklerini birleştirmesidir.

BYF, katılma payları Borsa İstanbul’da işlem gören, fon portföyünün kompozisyonunu yansıtacak biçimde portföydeki varlıkların veya nakdin teslimiyle katılma payı oluşturulmasına ve katılma paylarının iadesi karşılığında karşılık gelen varlıkların veya nakdin alınmasına imkan veren, tasarruf sahipleri hesabına inançlı mülkiyet esasına göre yönetilen tüzel kişiliği olmayan malvarlığıdır.

Kuruluş portföy yönetim şirketi tarafından içtüzükle yapılır ve fonun kurucusu, yöneticisi ve portföy saklayıcısının fona ilişkin hesap ve işlemleri Kurul denetimine tabidir.

Bu yapı, yatırımcının tek tek endeks bileşeni almak yerine tek bir fon payı üzerinden endekse erişmesini sağlar.

BYF’nin klasik yatırım fonundan ayrıldığı yer, borsada işlem görmesi ve birincil piyasa mekanizmasına sahip olmasıdır.

Klasik yatırım fonunda yatırımcı fon payını genellikle kurucu tarafından hesaplanan fiyat üzerinden alır veya satar; ikincil piyasa işlemi bulunmadığı için borsa fiyatı, iskonto veya prim tartışması doğmaz.

BYF’de ise katılma paylarının Borsa’da arz ve talebe göre oluşan işlem fiyatı vardır, ayrıca kurucu tarafından hesaplanan fon birim pay değeri izlenir.

Bu iki değer zaman zaman farklılaşabilir.

Birincil piyasa işlemleri sayesinde yetkilendirilmiş katılımcılar belirli büyüklükte pay oluşturabilir veya geri alabilir.

Fon birim pay değeri işlem fiyatından yüksekse paylar iade edilip karşılık gelen varlıklar alınabilir; işlem fiyatı fon birim pay değerinden yüksekse portföy bileşenleri teslim edilerek yeni pay oluşturulup borsada satılabilir.

Bu arbitraj imkanı fiyat ile değer arasındaki farkı sınırlayan temel mekanizmadır.

BYF’lerin kuruluş amacı, Kurul tarafından uygun görülen bir endeksi takip etmektir.

Takip stratejisi üç ana yolla kurulabilir.

Birincisinde fon toplam değerinin en az yüzde sekseni devamlı olarak takip edilen endeks kapsamındaki varlıklara yatırılır.

Bu durumda portföy, endeks bileşenlerinin tamamını ağırlıklarıyla kopyalayabilir veya endeks hareketlerini en iyi temsil eden seçilmiş bileşenlerden örnekleme yapabilir.

İkincisinde fon toplam değerinin en az yüzde sekseni, aynı endeksi takip eden ve yabancı borsalarda işlem gören BYF katılma paylarına yönlendirilir.

Üçüncüsünde ise takip edilen endeks kapsamında yatırım yapılması zorunlu olmayan varlıklara yatırım yapılabilir; endeks getirisini sağlama taahhüdü içeren swap sözleşmeleri bu kapsamda önem kazanır.

Swap kullanılan yapılarda karşı taraf riski fon toplam değerinin belirli bir oranıyla sınırlandırılır ve unvanda dolaylı endeks takibini belirten ibareye yer verilmesi gerekir.

Takip başarısı yalnız endeksi izliyor ifadesiyle ölçülmez.

Tebliğ, takip farkı ve takip hatası kavramlarını öne çıkarır.

Takip farkı, fon portföyünün seçilen dönemdeki performansının izlenen endeks performansından ne yönde ayrıldığını gösterir.

Takip hatası ise fon getirisi ile endeks getirisi arasındaki farkın değişkenliğini gösterir.

Böylece yatırımcı yalnız dönem sonu getiriye değil, fonun endeksten ne kadar ve ne sıklıkla saptığına da bakabilir.

Bu göstergelerin hesaplanmasına ve açıklanmasına ilişkin esaslar bilgilendirme dokümanlarında yer alır.

Aylık açıklamalar, yıl sonu tahminleri ve önceki tahminlerle gerçekleşmelerin karşılaştırılması, BYF’nin pasif yönetim vaadinin şeffaf biçimde izlenmesini sağlar.

Portföye alınabilecek varlıklar geniş fakat sınırsız değildir.

Türkiye’de kurulan ihraççı payları, özel sektör ve kamu borçlanma araçları, yabancı pay ve borçlanma araçları, altın ve diğer kıymetli madenlere dayalı araçlar, aynı endeksi takip eden yabancı BYF katılma payları, kira sertifikaları, gayrimenkul sertifikaları, varantlar, yatırım kuruluşu sertifikaları, repo ve ters repo işlemleri, vadeli mevduat ve katılma hesapları, Takasbank para piyasası işlemleri, belirli yabancı paralar, swap sözleşmeleri ve Kurulca uygun görülen diğer araçlar portföy evrenini oluşturabilir.

Ancak birçok kalem için borsada işlem görme, tek ihraççı yoğunlaşması, vadeli mevduat oranı, ters repo ve Takasbank para piyasası toplamı, kredi kullanımı ve karşı taraf riski gibi sınırlar vardır.

Bu sınırlar, endeks takibi yapılırken portföyün likidite ve yoğunlaşma riskinin kontrol altında tutulmasına hizmet eder.

BYF paylarının oluşturulması ve geri alınması, kurucu, portföy saklayıcısı ve yetkilendirilmiş katılımcı arasındaki ilişkiyle çalışır.

Yetkilendirilmiş katılımcı, kurucuyla sözleşme imzalamış ve işlem aracılığı veya portföy aracılığı izni bulunan aracı kurumdur.

Pay oluşturma sürecinde fon portföy kompozisyonunu temsil eden varlıklar veya nakit portföy saklayıcısına teslim edilir ve asgari işlem birimi veya katları kadar katılma payı oluşturulur.

Geri alımda ise aynı büyüklükte pay saklayıcıya iade edilir ve karşılık gelen varlıklar veya nakit teslim alınır.

Asgari işlem birimi bilgilendirme dokümanlarında gösterilir.

İkincil piyasada ise yatırımcılar BYF katılma paylarını Borsa’da alıp satar; bu piyasa tüm yatırımcılara açıktır.

Unvan, izahname, halka arz, işlem görme ve açıklama hükümleri BYF’nin yatırımcıya doğru tanıtılması için önemlidir.

BYF unvanı yatırım stratejisine uygun olmalı, başka fonlarla karışıklık yaratmamalı ve portföydeki varlık yapısına göre gerekli ibareleri taşımalıdır.

Halka arz ve Borsa’ya başvuru süreçlerinde belirli süreler ve asgari fon değeri koşulları bulunur.

Faaliyet süresince fon toplam değerinin belirli eşiğin altında kalması durumunda Kurul ek süre verebilir; uyum sağlanamazsa tasfiye veya farklı fon türüne dönüşüm gündeme gelebilir.

Portföy değerlemesinde endeks kapsamındaki varlıklar endeksin hesaplanma yöntemiyle uyumlu esaslara göre, diğer varlıklar ise yatırım fonu finansal raporlama düzenlemelerine göre değerlenir.

Olağanüstü koşullarda değerleme veya işlemler durdurulabilir.

Temettü dağıtımı mümkün olabilir; katılma payları itibari değer taşımaz ve Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdinde hak sahibi bazında kayden izlenir.

BYF düzenlemesinde asgari fon büyüklüğü ve halka arz tutarı da likiditeyi korumaya yöneliktir.

Katılma paylarının Borsa’da işlem göreceği dikkate alındığından, çok düşük işlem hacmi oluşmasını önlemek için kuruluş ve halka arz aşamasında belirli büyüklük koşulları aranır.

İlk halka arzda aracılık yüklenimi sözleşmesi yapılması, satılamayan payların belirli şartlarla karşılanmasını sağlayarak fonun başlangıç büyüklüğünü destekler.