Antrenörlük Sporda Öğrenme ve Öğretme IV Motor Gelişim ve Hareket Eğitimi Konu Anlatımı

İnsan vücudu çok sayıda eksende hareket edebilen eklemlerden oluştuğu için, aynı hareketi gerçekleştirmenin sayısız yolu vardır; bu bağımsız bileşenlere serbestlik derecesi denir.

Amaçlı bir hareketi üretebilmek için bu serbestlik derecelerinin etkili bir hareket kalıbı oluşturacak biçimde organize edilmesi koordinasyon, ortamın gerekliliklerine göre bu değişkenlerin ayarlanabilmesi ise kontrol olarak tanımlanır; serbestlik derecelerini koordine ve kontrol etme sorunu hem hareket bilimcilerin hem de robot mühendisliğinin ortak uğraşıdır.

Becerikli hareketin nasıl koordine ve kontrol edildiğini açıklayan iki farklı kuramsal yaklaşım vardır.

Motor program teorilerine göre hareketle ilgili bütün kararlar beyindeki belirli bir komuta merkezinde alınır, hafızada uygun hareket planı seçilir ve hareketin uygulanması için gerekli bilgiler ilgili vücut parçalarına gönderilir.

İlk motor program kuramları her hareket için ayrı bir programın hafızada tutulduğunu varsaymış, ancak bu görüş hem hafıza kapasitesi hem de daha önce hiç yapılmamış bir hareketin nasıl üretileceği sorunlarıyla eleştirilmiştir.

Bu eleştirilere karşılık geliştirilen genelleştirilmiş motor program kavramı, belirli bir hareket yerine hareketin şablonunu tanımlayan, bazı bileşenleri denemeden denemeye değişmeyen, bazı bileşenleri ise esnek olan bir motor komutlar bütünüdür.

Değişmeyen özellikler arasında hareketin veya parçaların gerçekleşme sırası, becerinin içsel ritmi sayılabilen göreceli zamanlama ve kasların ürettiği kuvvetin birbirine oranı olan göreceli kuvvet yer alır; buna karşılık toplam süre, toplam kuvvet, hareketin yönü ve kullanılan kas grubu gibi parametreler duruma göre esnek biçimde ayarlanabilir.

Sporcunun benzer hareketleri tekrar tekrar denemesiyle oluşan şema, bu parametrelerin duruma uygun biçimde ayarlanmasını sağlayan kural bütünüdür ve bir beceriyle ilgili ne kadar çeşitli tekrar yapılırsa şema o kadar güçlenir.

Motor programın hareketi nasıl kontrol ettiği açık-döngü ve kapalı-döngü kontrol sistemleriyle açıklanır.

Açık-döngü kontrolde hareketin tamamlanması için gerekli bütün bilgiler önceden planlanır ve hareket sırasında elde edilen geri bildirim ancak bir sonraki denemede dikkate alınabilir; kapalı-döngü kontrolde ise hareket başladıktan sonra da duyusal geri bildirime dayanarak düzeltme yapılabilir.

Çok hızlı gerçekleşen hareketlerde geri bildirimi işleyecek zaman olmadığından açık-döngü kontrol devreye girer, süre tanıyan hareketlerde ise kapalı-döngü kontrol kullanılır; öğrenmenin ilk aşamasında çoğunlukla kapalı-döngü kontrol egemenken beceride ustalaşıldıkça açık-döngü kontrol öne çıkar.

Motor programın varlığına üç tür kanıt gösterilir: hareket karmaşıklaştıkça reaksiyon zamanının uzaması, duyusal sinir yollarının kesildiği deafferentasyon deneylerinde hayvanların öğrenilmiş hareketi yine de doğru biçimde tamamlayabilmesi ve beklenmedik biçimde engellenen hareketlerde kas elektriksel aktivitesinin engellenmemiş harekete yakın kalması.

Dinamik sistem teorisi ise hareketin merkezi bir komuta merkezinden değil, kişi, çevre ve görev arasındaki dinamik etkileşimden kendiliğinden organize olarak ortaya çıktığını savunur.

Bu kurama göre hareketin ortaya çıkışını belirleyen sınırlılıklar üç kaynaktan gelir: vücut yapısı, fiziksel uygunluk ve algısal-karar verme becerileri gibi bireyle ilintili sınırlılıklar; yerçekimi, ışık ve sosyal beklentiler gibi çevreyle ilintili sınırlılıklar; ve hareketin amacı, branşa özgü kurallar ile kullanılan araç-gereçler gibi görevle ilintili sınırlılıklar.

Sınırlılıklar her zaman olumsuz değildir, aynı zamanda hareketin belirli bir biçimde organize olmasını da sağlar.

Sistemler kararlı bir denge durumunda kalmayı tercih eder; bu denge durumlarına çekici durumlar denir ve bir çekici durum ne kadar derinse iyi öğrenilmiş bir hareket kalıbı o kadar değiştirilmesi zor, ne kadar sığsa yeni öğrenilen bir hareket kalıbı o kadar kolay düzeltilebilir hale gelir.

Sınırlılıklardaki bir değişiklik sistemi dengesizleştirdiğinde faz kayması adı verilen ani bir hareket kalıbı değişimi ortaya çıkar.