Antrenörlük Sporda Öğrenme ve Öğretme IV Öğrenmeyi Etkileyen Faktörler Konu Anlatımı

Bir sporcunun yeni bir motor beceriyi öğrenme hızı ve kalitesi, o beceriyi tek başına ele alarak açıklanamaz; öğrenmeyi etkileyen birden çok etken vardır ve bunların başında öğrenme aktarımı gelir.

Aktarım, bir bireyin farklı koşullar altındaki bir beceri performansının veya yeni bir beceri öğreniminin, o kişinin başka beceri veya becerilerle olan geçmiş deneyiminden etkilenmesi olgusudur.

Pozitif aktarım, öğrenenin geçmiş beceri deneyiminin yeni beceri öğrenimini kolaylaştırdığı durumlarda ortaya çıkar; örneğin futbolda öğrenilen alan savunması basketboldaki alan savunmasının öğrenilmesini hızlandırabilir, hentboldaki kale atışındaki kol pozisyonu ile sutopundaki kale atışı arasındaki benzerlik de aynı şekilde işler.

Negatif aktarım ise geçmiş deneyimin yeni öğrenmeyi geçici olarak engellediği durumlardır; softbol ile beyzboldaki atış hareketi benzer görünse de topun yörüngesi bakımından farklılaştığı için birinde edinilen alışkanlık diğerinde geçici bir isabet kaybına yol açabilir, benzer biçimde badmintonda edinilen bilek hareketi tenise geçişte başlangıçta zorluk yaratabilir.

İki beceri arasında hiçbir ortak yön yoksa sıfır aktarım söz konusudur.

Negatif aktarımın etkisi kalıcı değildir ve genellikle yalnızca öğrenmenin erken aşamasında görülür, alıştırma ile aşılır; buna karşın antrenörün sporcusunun geçmiş deneyimlerini bilmesi hem olumlu aktarımdan yararlanmak hem de olumsuz aktarıma karşı önlem almak için önemlidir.

Aktarımın neden gerçekleştiğini açıklayan kuramlardan biri özdeş unsurlar teorisidir; bu teoriye göre iki becerinin paylaştığı ortak unsur ne kadar fazlaysa aktarım da o kadar güçlü olur.

Aktarıma uygun işlem teorisi ise bunu tamamlayarak, aktarımın yalnızca hareketin fiziksel benzerliğinden değil, iki görevin gerektirdiği bilişsel işlemin benzerliğinden de kaynaklanabileceğini öne sürer; örneğin futbol, çim hokeyi ve basketboldaki savunma oyuncusunun topla kale veya pota arasında durma zorunluluğu, oyun okuma becerisinin bir branştan diğerine aktarılmasını sağlayabilir.

Antrenörün pozitif aktarımı teşvik edebilmesi için önce beceriyi temel hareket modeli, stratejik ve kavramsal yönleri, algısal unsurları ve zamansal-mekânsal özellikleri bakımından analiz etmesi, ardından sporcunun geçmiş deneyimlerini tanıması, benzerlik ve farklılıkları açıkça göstermesi ve aktarım kaynağı olarak kullanacağı becerinin gerçekten iyi öğrenilmiş olmasından emin olması gerekir.

Öğrenmeyi etkileyen ikinci temel etken hız-doğruluk takasıdır.

Birçok motor beceride sporcunun hem hızlı hem doğru performans göstermesi beklenir; ancak hızın artması genellikle doğruluğu, doğruluğun artması da hızı olumsuz etkiler.

Bu ilişki, hedefe olan mesafe arttıkça veya hedefin boyutu küçüldükçe hareketin doğru yapılabilmesi için yavaşlatılması gerektiğini anlatan bir ilkeye dayanır.

Bazı beceriler doğası gereği hız gerektirirken bazıları öncelikle doğruluk ister, bu yüzden bir beceriyi öğretme hızı da becerinin kendi hız-doğruluk profiline göre belirlenmelidir; anahtarı anahtar deliğine yerleştirme gibi basit bir hareket bile önce hareketin çevresel bağlamının algılanmasını, ardından uygun hız ve doğrulukta uygulanmasını gerektiren aşamalı bir süreçtir.

Üçüncü etken, sporcunun performans sırasında yararlandığı bilgi kaynaklarıdır.

Bu kaynaklar temelde ikiye ayrılır: çevreden gelen dıştan bilgi ve vücudun kendisinden gelen içten bilgi.

Dıştan gelen bilginin en temel kaynağı görme duyusudur; sporcu görme yoluyla hem çevresindeki nesneleri hem de kendi hareketiyle bu nesneler arasındaki ilişkiyi algılar, örneğin kendisine atılan bir topun geliş açısından topun nereye düşeceğini kestirebilir.

İçten gelen bilgi ise proprioseptif geri bildirim olarak adlandırılır ve vücudun kendi konumu, kas gerilimi ve eklem açısı hakkında bilgi verir; bu bilgi genellikle hareket üretim geri bildirimi olarak da anılır.

Elit sporcuların başarısı büyük ölçüde hem rakibin hareketini erken fark etme hem de kendi hareketindeki hataları tespit edip bir sonraki denemede düzeltme becerisine bağlıdır; cimnastik ve dansta sporcunun kendi vücut duruşuyla ilgili hataları fark edip düzeltebilmesi buna örnektir.