DUS Tıbbi Patoloji Oral Patoloji ve Granülomatöz Hastalıklar Konu Anlatımı

Oral mukozadaki lezyonları anlamak için ilk adım, ağız boşluğunu yalnız dişlerin çevresi olarak değil, epitel, bağ dokusu, damar, immün yanıt, enfeksiyon ve sistemik hastalık bulgularının birlikte göründüğü bir yüzey olarak okumaktır.

Kaynakta çenelerdeki yumuşak doku hastalıkları gelişimsel ve kalıtımsal beyaz lezyonlardan enfektif olmayan stomatitlere, viral ve mantar enfeksiyonlarından premalign lezyonlara, oral mukoza kanserlerine, dil patolojilerine ve pigmentasyonlara kadar geniş bir çerçevede sınıflanır.

Bu sınıflama, lezyonun yalnız rengini değil, kazınıp kazınmadığını, ağrılı olup olmadığını, ülser veya vezikül içerip içermediğini, yaşla ve sistemik hastalıkla ilişkisini de belirleyici kabul eder.

Gelişimsel ve kalıtımsal beyaz lezyonlarda maligniteden çok mukozal görünüm ve kalıtım paterni öne çıkar.

Lökodem yanak mukozasında iki taraflı, dudak mukozasında ve dilin yan taraflarında grimsi beyaz, diffüz, translusent süt lekesi tarzında görülür; bazen mukozada katlantılar olabilir ve semptomsuzdur.

White sponge nevus, diğer adlarıyla Cannon hastalığı veya familial white folded dysplasia, otozomal dominant geçişlidir.

Doğumda veya çocuklukta açığa çıkabilir, erken erişkinliğe kadar gelişir ve cinsiyet ayrımı göstermez.

Oral epitelyal nevus ya da beyaz katlantılı gingivostomatit olarak da anılması, klinik görünümünün katlantılı beyaz mukozal yüzeyle ilişkisini anlatır.

Herediter selim intraepitelyal keratoz da otozomal dominant geçişli olup beyaz süngersi nevusa benzer; daha çok çocuklarda görülür ve malign transformasyon göstermez.

Enfektif olmayan stomatitlerde inflamatuvar ve immün mekanizmalar ön plandadır.

Aftöz stomatitlerin bilinen tek bir etkeni yoktur; minör aftlar keratinize olmayan oral mukozada, ülser oluşmadan önce hassasiyetle başlayabilir ve yangılı, hafif ağrılı, sığ ülserasyonlar oluşturur.

Bölgesel lenfadenopati eşlik edebilir.

Majör aftlar daha az yaygındır, genellikle az sayıda lezyonla seyreder; daha büyük, ağrılı, düzensiz, dirençli ülserlerdir ve derin olanlar skarla iyileşebilir.

Herpetiform ülserasyonlar da aftöz karakterdedir, nonkeratinize mukozayı etkiler, çok sayıda küçük ülser aynı anda bulunabilir ve birleşerek düzensiz ülserler oluşturabilir.

Bednar aftları süt bebeklerinde damakta görülen travmatik yüzeysel ülserlerdir; ağız temizliği sırasında pterigoid çıkıntı üzerine mekanik travmayla ilişkilendirilir.

Behçet hastalığı oral patolojiyi sistemik inflamasyonla birleştiren önemli bir örnektir.

Kaynakta otoimmün olduğu düşünülen, sebebi ve prognozu belirsiz multisistemik inflamatuvar hastalık olarak tanımlanır.

Oral ülserasyonlar çoğu kez karakteristik ilk bulgudur; bu nedenle ayırıcı tanıda aftöz stomatitlerle karşılaştırılır.

Reiter sendromunda ise yüzeyel oral ülserler erken ve geçici bulgu olabilir, ağrısız oldukları için fark edilmeyebilir.

Eritema multiforme immünolojik kökenli hipersensitivite reaksiyonu olarak anlatılır.

Oral lezyonlar küçük eritemli veziküllerle başlar, rüptüre olur ve yüzeyleri nekrotik psödomembranla kaplı erozyonlara dönüşür; lezyonlar ağrılıdır ve dudaklar ile ağzın anterior kısmında daha sık görülür.

Büllöz hastalıklar oral mukozada erozyon ve deskuamasyonla kendini gösterebilir.

Pemfigus kronik otoimmün, deri ve mukozaları etkileyen büllöz bir hastalıktır.

Pemfigus vulgariste ilk tutulum çoğu kez oral kavitededir; pemfigus vegetans daha nadir olup erozyonlu bölgede hipertrofik granülasyonlar gelişebilir.

Pemfigus foliaceus ve eritematosusta oral lezyon çok nadirdir.

Sikatrisiyel pemfigoid veya benign müköz membran pemfigoidi etkeni bilinmeyen, kadınlarda ve ileri yaşta daha sık görülen bir tablodur; gingivada deskuamatif gingivitis şeklinde belirginleşebilir ve göz bulguları eşlik edebilir.

Diskoid lupus eritematozus ise sistemik bulgularla veya izole mukokutanöz lezyonlarla gidebilen otoimmün kronik inflamatuvar hastalığın yaygın formlarından biridir.

Granülomatöz hastalıklar içinde Wegener granülomatozu, oral mukozanın sistemik vaskülitik süreçlere açılan penceresini gösterir.

Kaynakta küçük venül, arteriol ve kapillerlerle orta çaplı arterleri tutan; başlıca üst solunum yolları, akciğer ve böbreği etkileyen; sistemik, nekrotizan, granülomatöz ve ANCA ilişkili bir vaskülit olarak açıklanır.

Lezyonlar herhangi bir organ sisteminde görülebilir; oral kavite ve deride de izlenebilir.

Tutulum yalnız deri ve mukoza ile sınırlıysa yüzeyel Wegener granülomatozu olarak adlandırılır; bu durumda sistemik tutulum yoktur veya yavaş gelişir.

Bu bilgi, oral lezyonun bazen lokal bir mukoza sorunu değil, damar duvarını ve çoklu organ sistemlerini ilgilendiren bir hastalığın bulgusu olabileceğini gösterir.

Travmatik, kimyasal ve ilaç nedenli lezyonlar ayırıcı tanıda klinik öykünün değerini artırır.

Travmatik hemorajik bül, travmatik hematom, kronik yanak ısırma, diş fırçalama nedenli erozyon, kendi kendini yaralama ile ilişkili ülser, pamuk rulo ülseri, epulis fissuratum, papiller hiperplazi, protez süksiyon boşluklarına bağlı palatal hipertrofi ve anestezi nedenli palatal nekroz bu grupta sayılır.

Kimyasal yaralanmalar aspirin, fenol, ojenol, alkol, akrilik rezin veya paraformaldehit yanığı şeklinde görülebilir.

İlaçlar lokal kimyasal irritasyon veya floranın bozulmasıyla, sistemik olarak ise kemik iliği depresyonu, hücresel immünite baskılanması, likenoid reaksiyon, eritema multiforme, toksik epidermal nekroliz, pigmentasyon, gingival hiperplazi veya kuru ağız üzerinden lezyon oluşturabilir.

Enfektif stomatitlerde etken ve klinik dağılım ayrımı belirleyicidir.

Primer herpetik stomatit herpes simpleks tip 1'in ilk kontaminasyonuyla ortaya çıkar; doğrudan temas veya damlacıkla bulaşır ve çoğu hasta küçük yaştadır.

Tüm oral mukoza yüzeylerinde kısa ömürlü veziküller sonrasında ülserasyonlar görülür.

Sekonder herpetik stomatit latent virüsün direnç düşüklüğünde reaktivasyonuyla perioral veya intraoral lezyon yapar.

Herpes zoster bir sinir dalı boyunca tek taraflı grup veziküllerle ağrılı dermatoz oluşturur; deriyle birlikte oral mukoza da etkilenebilir.

Coxsackie A ile herpangina yumuşak damak ve tonsillerde vezikül ve ülserlerle; el, ayak, ağız hastalığı ise çok sayıda oral ülser ve el-ayak papülleriyle seyreder.

EBV kaynaklı enfeksiyöz mononükleozda akut gingivitis, stomatitis, palatinal peteşiler, tonsiller eksuda ve yumuşak damak ödemi görülebilir.

Mantar enfeksiyonlarında kandidiazis oral floradaki Candida albicans'ın patojen duruma geçmesiyle oluşur.

Akut psödomembranöz kandidiazis, antibiyotik ilişkili atrofik stomatit, protez stomatiti, kronik hiperplastik kandidiazis, kronik mukokutanöz kandidiazis ve HIV ile ilişkili eritematöz kandidiazis gibi klinik adlar kullanılır.

En önemli özelliklerden biri yumuşak, frajil, kremsi plakların kazımakla kolayca kalkması ve altından eritemli, kanamalı, hiperemik mukozanın çıkmasıdır.

Anguler stomatit çoğu kez intraoral kandidalara eşlik eder.

HPV ile ilişkili papillom, fokal epitelyal hiperplazi, kondiloma aküminatum ve verruka vulgaris ise ekzofitik, papüler veya karnabahar benzeri büyümelerle viral lezyon yelpazesini oluşturur.

Premalign ve malign lezyonlar oral muayenede süre, yüzey ve renk özelliklerinin önemini artırır.

Lökoplaki, oral mukozada kazınamayan ve başka bir hastalık sınıfına konamayan beyaz lezyonları anlatır.