SPL Dar Kapsamlı Sermaye Piyasası Mevzuatı ve Meslek Kuralları Sermaye Piyasası Çalışanları Etik İlkeleri ve Davranış Kuralları Konu Anlatımı

Sermaye piyasası çalışanları için etik ilkeler ve davranış kuralları, finansal piyasaların yalnız teknik bilgiyle ayakta kalamayacağını kabul eden bir çerçevedir.

Etik ilke, meslek mensubunu davranmadan önce düşünmeye çağıran, ahlaki niteliği olan genel yönelimdir.

Davranış kuralı ise daha somut bir işleve sahiptir; çalışan belirli bir durumda nasıl hareket etmelidir, hangi sınırı aşmamalıdır, hangi bilgiyi kime ve nasıl açıklamalıdır sorularına uygulama düzeyinde cevap verir.

Bu ayrım önemlidir, çünkü sermaye piyasasında her olay açık bir kanun maddesiyle çözülecek kadar basit değildir.

Çalışan çoğu kez müşteri çıkarı, işveren beklentisi, kişisel menfaat, piyasa düzeni ve bilgi gizliliği arasında karar verir.

SPEK bu karar alanında çalışana yön verir.

Finansal piyasaların temel işlevi kaynakların etkin ve verimli biçimde dağıtılmasıdır; fakat kaynak dağılımının sağlıklı olması için piyasa katılımcılarının güven duyması gerekir.

Kaynakta verilen yaklaşım, 2008 finansal krizinin yalnız teknik risk ölçümü eksikliğinden değil, farklı kademelerdeki ahlaki zaaflardan da beslendiğini vurgular.

Kredi açılmaması gereken kişilere kredi açılması, bu kararların onaylanması, riskli alacakların sorgulanmadan menkul kıymetleştirilmesi ve pazarlanması, bireysel çıkarın tek başına piyasa etkinliği doğurmadığını gösterir.

Bu nedenle sermaye piyasalarında etkinlik, verimlilik ve ekonomi kavramlarının yanına etik de yerleştirilir.

Etik burada soyut bir süs değil, piyasa düzeninin taşıyıcı koşuludur.

TSPB etik ilkelerinin temelinde sermaye piyasası çalışanının kamuoyu, müşteri, işveren, çalışma arkadaşları ve diğer piyasa katılımcılarıyla ilişkilerinde bağımsız, dürüst, adil, yetkin, özenli, saygılı ve güncel bilgiye dayalı davranması bulunur.

Bağımsızlık, dürüstlük ve adillik ilkesi, çalışanın sermaye piyasasının onurunu ve müşteri çıkarını kişisel çıkarın üzerinde tutmasını gerektirir.

Müşteriye açık, anlaşılır ve doğru bilgi verilmesi, hizmetlerin zamanında ve eksiksiz yürütülmesi ve aynı durumdaki müşteriler arasında ayrım yapılmaması bu ilkenin pratik sonucudur.

Özen ve titizlik, çalışanın kararlarında basiretli bir kişinin aynı koşullarda göstereceği dikkat düzeyini göstermesidir.

Sürekli gelişim, sermaye piyasasının değişken yapısı nedeniyle bilgi ve becerileri güncel tutmayı zorunlu kılar.

Sır saklama ilkesi, çalışanın kurumu ve müşterileri hakkında öğrendiği bilgileri açıklamamasını ve bu bilgileri kendisi ya da üçüncü kişiler lehine kullanmamasını gerektirir.

Bu ilke yalnız müşteri mahremiyetini değil, piyasa güvenini de korur.

Etik düşünme ilkesi ise çalışanın olayları sadece izin-yasak ikiliğiyle değil, mevzuat, kurum değerleri ve bağımsız kanaati birlikte değerlendirerek ele almasını ister.

Türk veya yabancı ülke düzenlemelerinde açıkça yasaklanmayan bir eylem, yatırımcı çıkarını ya da piyasa itibarını zedeleyecekse etik bakımdan yapılmamalıdır.

Bu yaklaşım, davranış kurallarının mevzuatın altında değil, onunla birlikte çalışan daha yüksek bir mesleki muhakeme standardı olduğunu gösterir.

Mesleki uzmanlık kuralı, çalışanın sunduğu hizmeti yetkin biçimde yapabilecek kadar yasal çerçeveyi, kurum içi düzenlemeleri ve davranış kurallarını bilmesini gerektirir.

Bu, her çalışanın hukuk uzmanı olması demek değildir; ancak yaptığı işin dayandığı düzenlemeleri anlaması, güncel tutması ve çelişki halinde daha katı kurala göre davranması beklenir.

İhlal ihtimali ortaya çıktığında çalışanın kendini olayın dışında tutması, ihlale yardım etmemesi ve konuyu yetkili kişilere bildirmesi gerekir.

Müşteriye yurt dışı hizmet sunuluyorsa ilgili ülke düzenlemesi ile Türk düzenlemesi birlikte düşünülür; etik muhakeme yine yatırımcı ve piyasa güveni lehine çalışır.

Piyasanın dürüst işleyişini koruma kuralının önemli görünümü içsel bilgilerin kullanılmamasıdır.

Sermaye piyasası aracının değerini, fiyatını veya yatırım kararlarını etkileyebilecek ve henüz kamuya açıklanmamış bilgiye ulaşan çalışan, bu bilgiye dayanarak işlem yapmamalı ve başkalarının yapmasına yardım etmemelidir.

Bilgi asimetrisi kısa vadede bir kişiye kazanç sağlayabilir; fakat uzun vadede yatırımcıların piyasadan uzaklaşmasına neden olacak güven kaybı yaratır.

Bir bilginin içsel olup olmadığı değerlendirilirken içeriği, kaynağı, güvenilirliği, fiyat üzerindeki muhtemel etkisi ve kamuya açıklanma durumu birlikte dikkate alınır.

Buna karşılık kamuya açık verilerden yapılan kişisel analiz ve araştırmaya dayalı öngörü, içsel bilgi kullanımıyla aynı şey değildir; yine de araştırmanın dayandığı belgelerin saklanması beklenir.

Müşterilere karşı görevlerde sadakat, sağduyu ve özen merkezi konumdadır.

Çalışan, müşterinin çıkarını işvereninin veya kendi çıkarının önünde tutmalı ve aynı işlemi kendi hesabına yaparken göstereceği dikkat düzeyini müşteri için de göstermelidir.

Bu sorumluluğun başlangıcı müşteriyi tanımaktır.

Kimlik tespiti, müşterinin profesyonel veya genel müşteri olarak sınıflandırılması, risk-getiri tercihleri ve kısıtlarının testlerle anlaşılması, sonraki işlemlerin bu profile uygun yürütülmesini sağlar.

Portföy oluşturma, emir gerçekleştirme, varlık saklama ve tavsiye verme süreçlerinde müşterinin uzun vadeli hedefi ve menfaati korunmalıdır.

En iyi şekilde gerçekleştirme yükümlülüğü de emirlerin fiyat, maliyet, hız, takas ve benzeri unsurlar dikkate alınarak müşteri için mümkün olan en iyi sonuca yöneltilmesini ifade eder.

Müşteriyle ilişki yalnız işlem anındaki emirden oluşmaz.

Çalışan, müşterinin verdiği bilgilerin güncelliğini ve işlem tercihleriyle uyumunu izlemelidir; çünkü başlangıçta uygun olan bir ürün, müşterinin mali durumu veya risk algısı değiştiğinde uygun olmaktan çıkabilir.

Müşterinin bilgisizlik ya da tecrübesizliğinden yararlanarak işlem hacmi yaratmak, görünürde mevzuata uygun emirler alınsa bile sadakat ve özen yükümlülüğüyle bağdaşmaz.

Aynı nedenle reklam, performans sunumu ve tavsiyelerde abartılı, yanıltıcı veya garanti izlenimi veren ifadeler kullanılmamalıdır.

Çalışanın açıklaması, müşterinin karar verebilmesi için yeterince anlaşılır ve dengeli olmalıdır.

İşverene karşı görevler de müşteri sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Çalışan bizzat çalışma, özen ve sadakat içinde davranma, kurum düzenlemelerine ve talimatlarına uyma, kişisel işlemlerini kurumsal politikalara uygun yürütme ve menfaatlerini bildirme yükümlülükleriyle bağlıdır.

Yöneticiler ayrıca bu kuralların yalnız kağıt üzerinde kalmamasından sorumludur; çalışanların kuralları öğrenmesi, ihlallerin önlenmesi ve etik kültürün kurum içinde yerleşmesi yönetim sorumluluğunun parçasıdır.

Bu nedenle SPEK yalnız bireysel vicdana bırakılmış bir metin değil, kurum içinde eğitim, denetim, bildirim ve örnek davranış yoluyla yaşatılması gereken bir mesleki standarttır.