SPL Dar Kapsamlı Sermaye Piyasası Mevzuatı ve Meslek Kuralları Sermaye Piyasası Kanunu Konu Anlatımı

Sermaye Piyasası Kanunu başlığını anlamak için önce sermaye piyasasının ekonomik görevini netleştirmek gerekir.

Sermaye piyasası, orta ve uzun vadeli fonların sermaye piyasası araçlarının alım satımı yoluyla tasarruf sahiplerinden fon talep edenlere aktarılmasını sağlar.

Bu yönüyle finansal piyasanın para piyasasıyla birlikte çalışan bir alt alanıdır, fakat fonksiyonları sadece para aktarımıyla sınırlı değildir.

Sermaye piyasası reel piyasaya kaynak sağlar, sermaye birikimi oluşturur, likidite üretir, riskleri dağıtır ve mülkiyetin daha geniş bir yatırımcı tabanına yayılmasına katkıda bulunur.

Bu işlevler, kanunun neden yalnız ihraççıyı değil yatırımcıyı, aracı kurumları, borsaları, kamuyu aydınlatmayı ve piyasa düzenini birlikte ele aldığını açıklar.

Sermaye piyasasının temel ayrımı birincil piyasa ile ikincil piyasa arasındadır.

Birincil piyasa, sermaye piyasası aracının ihraççı tarafından ilk kez satışa çıkarıldığı alandır.

İhraççı bu aşamada doğrudan fon sağlar; yatırımcı da tasarrufunu bir ortaklık hakkına, alacaklılık hakkına veya başka bir sermaye piyasası aracına bağlar.

İkincil piyasa ise daha önce ihraç edilmiş araçların yatırımcılar arasında alınıp satıldığı alandır.

İkincil piyasa ihraççıya doğrudan yeni fon sağlamaz, ancak yatırımcıya elindeki aracı nakde çevirebilme imkanı verir, birincil piyasa fiyatlamasına referans oluşturur ve borçlanma araçlarında vade koşullarının belirlenmesine dolaylı katkı yapar.

Bu nedenle sağlıklı bir sermaye piyasasında ihraç kadar sonradan alım satımın düzenli, şeffaf ve güvenilir işlemesi de önemlidir.

Kanunun düzenlediği yapıda beş ana unsur birlikte çalışır.

Fon talep edenler, sermaye piyasası aracı ihraç ederek kaynak arayan ihraççılardır.

Fon arz edenler, tasarruflarını getiri beklentisiyle sermaye piyasası araçlarına yönelten yatırımcılardır.

Sermaye piyasası araçları bu iki kesim arasında hukuki ilişki kurar; aracın niteliğine göre bu ilişki ortaklık ya da borç-alacak ilişkisi olabilir.

Yardımcı kuruluşlar, ihraç, yatırım danışmanlığı, portföy yönetimi, takas, saklama, derecelendirme ve bağımsız denetim gibi uzmanlık gerektiren işlevleri üstlenir.

Borsalar ve teşkilatlanmış piyasalar ise düzenli alım satım, fiyat ilanı, likidite, itibar ve piyasa disiplini sağlar.

Bu unsurların biri zayıfladığında sermaye piyasasının yatırımcı güveni ve fon aktarım kapasitesi de zayıflar.

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun ortaya çıkışı belirli ihtiyaçlara dayanır.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu anonim ortaklıklar hukukunda pay sahibinin bilgi alma hakkı, özel denetim, azlık hakları, elektronik genel kurul ve rüçhan hakkı gibi alanlarda yeni bir zemin kurmuştur.

Sermaye piyasası mevzuatının bu zemine uyarlanması gerekmiştir.

Avrupa Birliği düzenlemeleri de izahname, kamuyu aydınlatma, piyasanın kötüye kullanılması, kolektif yatırım kuruluşları ve yatırım hizmetleri gibi alanlarda daha ayrıntılı bir çerçeve oluşturmuştur.

Ayrıca eski düzenlemenin, piyasanın karmaşıklaşan yapısını karşılamakta yetersiz kalması yeni kanunu zorunlu kılmıştır.

Bu nedenle 6362 sayılı kanun, ticaret hukuku reformu, uluslararası uyum ve piyasa ihtiyacının birleştiği bir düzenleme çerçevesidir.

Kanunun uygulama alanı geniş olmakla birlikte sınırsız değildir.

Bazı kuruluşlar, araçlar veya işlemler tamamen kapsam dışında bırakılabilir ya da yalnız belirli hükümler bakımından kanuna tabi olabilir.

Merkez Bankası işlemleri, bazı kamu borçlanma ihraçları, bankaların sermaye piyasası aracı ihraç etmeleri veya sermaye piyasası faaliyetinde bulunmaları gibi durumlarda özel sınırlar vardır.

Bu sınırlar, sermaye piyasası hukukunun başka düzenleme alanlarıyla çakışmasını önlemek için önemlidir.

Örneğin bir banka paylarını halka arz ettiğinde sermaye piyasası hükümleri devreye girer, fakat kuruluş, gözetim, muhasebe, bağımsız denetim ve temettü gibi bazı konularda bankacılık mevzuatının özel hükümleri korunabilir.

Böylece kanun, piyasa güvenini sağlarken kurumların kendi özel rejimlerini de dikkate alır.

Sermaye piyasası araçları kanunun merkezindeki kavramdır.

Menkul kıymetler, türev araçlar ve Kurulca bu kapsamda değerlendirilen diğer araçlar bu geniş başlık altında düşünülür.

Menkul kıymetler pay ve pay benzeri ortaklık haklarını, borçlanma araçlarını ve menkul kıymetleştirilmiş varlık veya gelirlere dayalı araçları kapsar.

Türev araçlar ise değerini pay, döviz, faiz, kıymetli maden, mal, endeks, kredi riski veya benzeri dayanaklardan alan ve çoğu zaman riskten korunma ya da fiyat değişiminden yararlanma amacıyla kullanılan araçlardır.

Yatırım fonu katılma payı, gayrimenkul sertifikası veya kira sertifikası gibi araçlar da kanunun sermaye piyasası aracı mantığı içinde önem kazanır.

Ortak nokta, bu araçların tasarrufu yatırıma dönüştürmesi ve yatırımcı ile ihraççı arasında düzenlenmiş bir hukuki bağ kurmasıdır.

Kanunun önemli kurumlarından biri kaydi sistemdir.

Kaydi sistemde sermaye piyasası araçları ve bu araçlara bağlı haklar fiziki senet olarak değil, Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdinde elektronik kayıtlarla izlenir.

Bu sistemde ihraççılar, aracı kuruluşlar ve hak sahipleri itibarıyla kayıt tutulur; araçların devri ve üzerlerindeki hakların üçüncü kişilere karşı ileri sürülmesinde kayıtların zamanlaması belirleyici hale gelebilir.

Kaydi sistem yatırımcı haklarının izlenmesini kolaylaştırır, fiziki teslimden doğabilecek riskleri azaltır ve piyasa işlemlerinin güvenli altyapısını oluşturur.

Ancak kaydın hukuki niteliğini doğru anlamak gerekir: kural olarak MKK kayıtları kurucu değil açıklayıcı niteliktedir; buna rağmen üçüncü kişilere karşı ileri sürmede kayıt tarihi özel önem taşır.

İhraç ve halka arz kavramları da kanunun öğretici çekirdeğidir.

İhraç, sermaye piyasası araçlarının halka arz edilerek veya halka arz edilmeksizin satılması sürecidir.

Halka arzda belirsiz bir yatırımcı kitlesine genel çağrı ve bu çağrı sonrasında satış vardır; halka arz edilmeksizin ihraçta ise muhatap kitle daha belirli ve sınırlıdır.

Yatırımcı korumasının ana yöntemi kamuyu aydınlatmadır.

Halka arzda daha geniş kapsamlı izahname, halka arz edilmeksizin ihraçta daha dar kapsamlı ihraç belgesi gündeme gelir.

Finansal raporlar da tam, doğru ve zamanında açıklanmalıdır.

Böylece kanunun temel mantığı ortaya çıkar: sermaye piyasası, riskin tamamen ortadan kaldırıldığı bir alan değildir; yatırımcının riski anlayabilmesi için bilgiye adil, doğru ve zamanında ulaşmasının sağlandığı düzenli bir piyasadır.

Teminat hükümleri bu düzenli piyasa yaklaşımının başka bir yüzünü gösterir.

Sermaye piyasası araçları teminata konu olduğunda yazılı sözleşme, mülkiyetin teminat alana geçip geçmemesi, temerrüt halinde satış veya mahsup ve teminat yöneticisinin yatırımcı hesabına hareket etmesi gibi ayrımlar önem kazanır.

Kanun, teminat konusu varlıkların tasfiye, haciz veya iflas süreçlerinden nasıl etkileneceğini de özel olarak ele alır.