SPL Ticaret Hukuku Türk Ticaret Kanununun Ticaret Şirketlerine İlişkin Genel Hükümleri (Madde 124-210) Konu Anlatımı

Ticaret şirketlerine ilişkin genel hükümler, farklı şirket türlerinin ortak hukuki zeminini kurar.

Bu zemin, önce hangi yapıların ticaret şirketi sayılacağını belirler.

Türk Ticaret Kanununda kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketler ticaret şirketi olarak düzenlenmiştir.

Bu sayım sınırlı sayı ilkesine dayanır.

Sonuç olarak kişiler, kanunda yer almayan yeni bir ticaret şirketi türü kuramaz ve farklı türlerin ayırt edici özelliklerini karıştırarak ayrı bir tip oluşturamaz.

Bir ortaklık kanunda düzenlenen şirket türlerinin karakteristik unsurlarını taşımıyorsa ticaret şirketi olarak değil, şartlarına göre adi ortaklık gibi değerlendirilir.

Bu ayrım, yalnız ad saymak için değil, uygulanacak hukuk rejimini belirlemek için önemlidir.

Ticaret şirketlerinin ortak özelliği tüzel kişiliğe sahip olmalarıdır.

Tüzel kişilik, şirketin ortaklarından ayrı bir hak süjesi olarak hukuk düzeninde yer alması anlamına gelir.

Şirket kendi malvarlığına, ticaret unvanına ve borç altına girebilme ehliyetine sahip olur.

Bu nedenle ortakların kişisel malvarlığı ile şirket malvarlığı birbirinden ayrılır.

Adi şirketin tüzel kişiliğinin bulunmaması, ticaret şirketleriyle arasındaki temel farklardan biridir.

Tüzel kişiliğin pratik sonucu, şirketin işlem yapabilmesi, dava tarafı olabilmesi, mal edinebilmesi ve borçlanabilmesidir.

Öğrenen açısından bu kavram, sorumluluk, sermaye ve alacaklı ilişkilerini anlamanın başlangıç noktasıdır.

Genel hükümler içinde hak ehliyetinin işletme konusu ile sınırlı olmaması ayrıca önem taşır.

Eski yaklaşımdaki ultra vires teorisinde şirketin işletme konusu dışında yaptığı işlemler şirketi bağlamayan işlemler gibi değerlendirilebiliyordu.

Yeni sistemde ticaret şirketleri, kanunda öngörülen sınırlamalar saklı kalmak üzere haklardan yararlanabilir ve borç üstlenebilir.

Bu, işletme konusunun tamamen önemsiz olduğu anlamına gelmez; şirket içi sorumluluk, yönetim organlarının yetki sınırları ve bazı özel düzenlemeler bakımından işletme konusu yine sonuç doğurabilir.

Fakat üçüncü kişilerle işlem güvenliği bakımından şirketin hak ehliyeti kural olarak daha geniş kabul edilmiştir.

Elektronik ortamda kurul ve toplantı yapılabilmesi, genel hükümlerin ticaret şirketlerini yalnız klasik fiziki toplantı düzeni içinde düşünmediğini gösterir.

Yönetim ve karar alma süreçleri, şirket türünün kendi özel hükümleri saklı kalmak üzere teknolojik araçlarla desteklenebilir.

Bu imkan özellikle çok ortaklı, farklı yerlerde pay sahipleri veya temsilcileri bulunan şirketlerde katılımı ve karar süreçlerinin sürekliliğini güçlendirir.

Hukuki önem, elektronik yöntemin toplantı iradesini geçersiz kılan bir istisna değil, kanuni şartlar altında kullanılabilen bir karar alma zemini olmasıdır.

Böylece şirketin organ yapısı ile işlem güvenliği birlikte korunur.

Sermaye koyma borcu, ticaret şirketlerinin ekonomik temelidir.

Kanunda para, alacak, kıymetli evrak, sermaye şirketi payları, fikri mülkiyet hakları, taşınırlar, taşınmazlar, kullanım ve yararlanma hakları, ticari işletmeler ve devredilebilen ekonomik değerler sermaye olarak getirilebilecek unsurlar arasında sayılır.

Bu sayımın genel mantığı, ekonomik değer taşıyan, devredilebilen ve nakden değerlendirilebilen unsurların şirket sermayesine konu edilebilmesidir.

Bununla birlikte her şirket türü için aynı serbestlik yoktur.

Anonim ve limited şirketlerde hizmet edimi, kişisel emek, ticari itibar veya vadesi gelmemiş alacak gibi bazı unsurlar sermaye olarak kabul edilmez.

Böylece sermayenin korunması ve alacaklıların güveni desteklenir.

Sermaye koyma borcunun ifası, yalnız ortaklar arası bir vaat değildir; şirketin kuruluşu ve malvarlığının oluşması bakımından bağlayıcıdır.

Taşınmazların sermaye olarak konulmasında tapu siciliyle, fikri mülkiyet haklarında ilgili sicillerle, alacaklarda temlik ve tahsil kabiliyetiyle bağlantılı işlemler gündeme gelir.

Sermaye borcunu yerine getirmeyen ortağa karşı tazminat, temerrüt faizi, ihtiyati tedbir veya şirket türüne özgü yaptırımlar uygulanabilir.

Bu çerçeve, sermayenin kağıt üzerinde kalmamasını ve şirketin faaliyet için gerçek bir malvarlığına kavuşmasını amaçlar.

Ortakların kişisel alacaklıları bakımından da şirket türü ve ortaklık payının niteliği önemlidir.

Tüzel kişilik ve malvarlığı ayrılığı, alacaklının doğrudan şirket malvarlığına yönelmesini her durumda mümkün kılmaz.

Kişisel alacaklı, borçlu ortağın şirketteki payı, kar payı veya tasfiye payı gibi malvarlığı haklarına başvurabilir; ancak şirketin borçlu olmayan malvarlığı ayrı bir varlık alanıdır.

Bu ayrım özellikle sermaye şirketlerinde daha belirgindir.

Böylece şirketin sürekliliği ile alacaklının takip hakkı arasında denge kurulmaya çalışılır.

Birleşme, bölünme ve tür değiştirme hükümleri, ticaret şirketlerinin yapısal değişikliklerini düzenler.

Birleşmede şirketlerden biri diğerini devralabilir veya yeni bir şirket çatısı altında birleşme gerçekleşebilir.

Bölünmede malvarlığının tamamı veya bir kısmı başka şirketlere geçebilir.

Tür değiştirmede ise şirket ekonomik kimliğini sürdürebilir, ancak hukuki tipini değiştirir.

Bu işlemler malvarlığı, ortaklık hakları, alacaklıların korunması ve tescil süreçleri bakımından ayrıntılı kurallara bağlanmıştır.

Halka açık anonim şirketlerde bu işlemler önemli nitelikte işlem sayılabildiği için sermaye piyasası düzenlemeleri ve ayrılma hakkı gibi ek sonuçlar da gündeme gelebilir.

Yapısal işlemlerde ortakların ve alacaklıların korunması, işlemin sadece şirket yönetimlerinin tercihi olarak görülmemesinden kaynaklanır.

Birleşme sonucunda devrolunan şirketin malvarlığı ve borçları başka bir şirkete geçebilir.

Bölünmede alacaklılar, malvarlığının farklı şirketlere dağılmasından etkilenebilir.

Tür değiştirmede şirketin ekonomik devamlılığı korunurken, ortaklık haklarının yeni türe uygun biçimde sürmesi gerekir.

Bu yüzden rapor, inceleme, karar, ilan, tescil ve gerektiğinde iptal ya da sorumluluk davaları gibi aşamalar, yapısal işlemlerin hukuki güvenlik içinde tamamlanmasına hizmet eder.

Şirketler topluluğu hükümleri, bir şirketin başka bir şirket üzerinde hakimiyet kurduğu ilişkileri düzenler.

Bir ticaret şirketinin diğerinin oy haklarının çoğunluğuna sahip olması, yönetim organında karar alabilecek çoğunluğu belirleyebilmesi veya sözleşme ya da başka yollarla hakimiyet altında tutması halinde hakim şirket ve bağlı şirket ilişkisi doğar.

Bu yapı ekonomik olarak tek merkezden yönetilen şirketler grubunu ifade eder, fakat her şirket kendi tüzel kişiliğini korur.

Kanun, hakimiyetin kötüye kullanılmasını, bağlı şirketin zarara uğratılmasını, bilgi alma ve raporlama yükümlülüklerini ayrıca ele alır.

Böylece grup yararı ile bağlı şirket, ortaklar ve alacaklılar arasındaki menfaat dengesi korunmaya çalışılır.