SPL Düzey 3 Finansal Piyasalar Konu Anlatımı

Borsa İstanbul'un borsacılık faaliyetlerine ilişkin esasları, finansal piyasa kavramından başlayarak organize piyasa, sermaye piyasası ve borsa işlevi içinde okunmalıdır. Finansal piyasa, fon arz eden tasarruf sahipleri ile fon talep edenleri yatırım ve finansman araçları, yardımcı kuruluşlar ve hukuki-idari düzen içinde buluşturur. Borsa ise sermaye piyasası araçları, kambiyo, kıymetli maden ve taşlar ile Kurulca uygun görülen diğer kıymetlerin güvenli, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi ortamda alınıp satılmasını sağlayan düzenli sistemdir. Borsa İstanbul, 6362 sayılı Kanunla kurulmuş; İMKB ve İstanbul Altın Borsasının varlık, hak ve yükümlülükleri kendisine devrolmuştur. Borsacılık faaliyetleri kotasyon, işlem görme, emir iletimi ve eşleşmesi, yükümlülüklerin zamanında yerine getirilmesi, üyelik, disiplin, gözetim, denetim, uyuşmazlık ve piyasa işletimi gibi başlıkları kapsar. BİAŞ Yönetmeliği bu işleyişi, Borsalar Yönetmeliği kuruluş ve denetim çerçevesini, KMKT Yönetmeliği kıymetli maden ve taş piyasalarını düzenler.

Borsa İstanbul Pay Piyasasında paylar ile Borsanın kabul ettiği yeni pay alma hakları, borsa yatırım fonları, varantlar, sertifikalar ve bazı fon/sertifika türleri kendi işlem esaslarıyla BISTECH üzerinde işlem görür. Yıldız, Ana, Alt, Yakın İzleme, Piyasa Öncesi İşlem Platformu, Yapılandırılmış Ürünler ve Fon Pazarı, Girişim Sermayesi Pazarı ve Emtia Pazarı farklı kabul ve işlem kurallarına sahiptir. Emirler öncelikle fiyat, aynı fiyatta zaman önceliğiyle eşleşir; sürekli işlem ve tek fiyat yöntemleri kullanılır. Pay bazlı devre kesici ilgili sırayı geçici emir toplamaya alırken endekse bağlı sistem piyasa genelindeki sert düşüşte devreye girer. Pazar ölçütleri, fiyat limitleri, açığa satış kapsamı ve takas döngüsü değişebilen parametrelerdir; Ağustos 2026 itibarıyla genel pay takası T+2'dir ve T+1 test çalışması yürürlük değişikliği değildir.

Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası, sabit getirili menkul kıymetlerin rekabete açık ve şeffaf bir ortamda işlem görmesini sağlayan, fiyat bilgisini hızlandıran ve likiditeyi artırmayı amaçlayan organize piyasa yapısıdır. Piyasayı anlamak için önce fiyat türleri, işlemiş faiz, temiz fiyat, kirli fiyat, takas fiyatı ve valör kavramları ayrılmalıdır. Kesin alım satımda menkul kıymetin mülkiyeti takasla el değiştirirken, repo ve ters repo işlemlerinde geri alma veya geri satma taahhüdü vardır. Piyasada yetkili yatırım kuruluşları ve TCMB işlem yapabilir; üyeler Takasbank hesap, teminat ve Borsa yükümlülüklerini yerine getirir. Emirler BISTECH üzerinden iletilir, fiyat veya oran önceliği ile zaman önceliğine göre eşleşir. İşlem araçları kamu ve özel sektör borçlanma araçlarını, kira sertifikalarını, Eurotahvilleri ve repo pazarlarını kapsar. Takas, temerrüt ve piyasa yapıcılığı düzeni piyasanın güvenilir işleyişini tamamlar.

Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası, dayanak varlığı bugünden belirlenen koşullarla gelecekte alma, satma veya nakdi uzlaşmaya bağlama ilişkisini organize piyasa kuralları içinde işler. Vadeli işlem sözleşmesi taraflara belirli vade, fiyat, miktar ve nitelikte dayanak varlığı alma veya satma yükümlülüğü verir; opsiyon sözleşmesi ise alan tarafa prim karşılığında hak, satan tarafa yükümlülük doğurur. Açık pozisyon henüz ters işlem, nakdi uzlaşma veya fiziki teslimatla kapatılmamış pozisyondur. Uzun ve kısa pozisyonun anlamı, sözleşmenin vadeli işlem mi alım opsiyonu mu satım opsiyonu mu olduğuna göre okunur. VİOP'ta döviz, elektrik, emtia, endeks, pay, faiz ve DİBS türev pazarları gibi farklı sözleşme grupları vardır. Günlük akış işlem yapılmayan dönem, açılış seansı, normal seans, uzlaşma fiyatı ilanı, akşam seansı ve gün sonu işlemlerinden oluşur. Eşleşmede esas olan fiyat ve zaman önceliğidir.

Tezgâhüstü (OTC) işlem, borsa veya teşkilatlanmış pazarın merkezi emir ve takas düzeni dışında tarafların ikili koşullarla kurduğu işlemdir. Bankalararası para, döviz, tahvil-repo ve özellikle forward, swap ve opsiyonlar başlıca örneklerdir. “Line”, bir kurumun belirli karşı tarafa tanıdığı kredi/risk limitidir; teminat değildir ve karşı taraf riskini ortadan kaldırmaz. Risk, limit, netleştirme, teminat, değerleme, stres testi ve gerektiğinde merkezi takasla yönetilir. Borsada işlem gören paylarda emirlerin Borsa'ya iletilmesi esastır. Eski notlardaki “borsa dışı lot altı” ayrı işlem istisnası güncel değildir; Borsa İstanbul bu uygulamanın 30 Kasım 2015'te sona erdiğini belirtir ve güncel küsurat dönüşüm süreci ayrı düzenlenir. OTC türevler MKK e-VEDO'da T+1 raporlama kapsamındadır. Uygulanacak kural, işlem tarihindeki güncel SPK rehberi, Borsa prosedürü ve MKK veri sözlüğünden doğrulanmalıdır.

TCMB piyasaları, para politikasının fiyat istikrarı ve finansal istikrar hedefleriyle finansal sistemin günlük likidite ihtiyacını birbirine bağlar. Açık piyasa işlemleri, para arzı ve ekonomideki likiditenin düzenlenmesi için menkul kıymet kesin alım satımı, repo, ters repo, depo ve likidite senedi gibi araçları kullanır. Geçici likidite açığında repo, geçici fazlada ters repo; kalıcı açığında doğrudan alım, kalıcı fazlada doğrudan satım mantığı öne çıkar. Bankalararası Para Piyasası bugün esas olarak TL depo işlemleri, gün içi likidite ve geç likidite penceresiyle çalışır; katılımcıları bankalardır ve teminat zorunludur. Döviz ve efektif işlemlerinde kur rejimi hükümetle birlikte belirlenirken, kur politikası operasyonları TCMB yetkisindedir. Bankalararası tezgâhüstü piyasalarda karşı taraf limiti ve ikili pazarlık önemlidir; teminatsız TL veya döviz depo işlemleri ile menkul kıymetin geri alım taahhüdüne dayanan repo aynı risk ve kıymet yapısında değildir.

Borsa İstanbul Para Piyasası, Swap Piyasası ve Takasbank Ödünç Pay Piyasası farklı varlıkları konu edinir. Para Piyasasında TL fon işlemleri; Swap Piyasasında iki valörlü para veya kıymetli maden değişimi; Ödünç Pay Piyasasında uygun pay ve fon katılma paylarının teminat karşılığı ödüncü yapılır. Takasbank'ın rolü her piyasada ilgili güncel prosedür ve merkezi karşı taraf düzenlemesine göre belirlenir. Üyelik, emir, limit, teminat, valör, vade ve temerrüt kuralları birlikte okunmalı; işlem saatleri, uygun kıymet listeleri ve sayısal sınırlar değişebildiği için sınav tarihinde yürürlükteki Borsa İstanbul ve Takasbank kaynakları kontrol edilmelidir.

TEFAS, yatırım fonu katılma paylarının farklı dağıtım kuruluşları üzerinden tek bir elektronik altyapıda alınıp satılmasını sağlayan Takasbank platformudur. Platform, kurucu, operatör üye, fon dağıtım kuruluşu, MKK hesabı, fon fiyatı, valör, işlem limiti ve teminat ilişkisini birlikte çalıştırır. İşlem görecek fonlarda temel kural, zorunlu kapsam dışındaki istisnalar hariç katılma payı alım satımının TEFAS üzerinden yürütülmesidir. Özel fonlar, gayrimenkul yatırım fonları, girişim sermayesi yatırım fonları ile garantili ve anapara koruma amaçlı fonlar platformda işlem görmez. Talimatlar müşteri bazında girilir; hesabın MKK’da, bazı fon hesaplarının ayrıca Takasbank’ta işlem yapabilir olması aranır. Alım emirlerinde üyenin işlem limiti ve kurucunun havuz bakiyesi birlikte kontrol edilir. Nakitler valör gününde netleştirilir, fon payı aktarımları talimat bazında yapılır ve süresinde kapanmayan nakit yükümlülükleri temerrüt sonucunu doğurur.

BEFAS, emeklilik yatırım fonu katılma belgelerinin platform üyesi diğer emeklilik şirketlerinin müşterilerine satılmasına, geri alınmasına, takasının ve saklamasının Takasbank sistemi üzerinden yapılmasına imkân veren elektronik altyapıdır. Platformda emeklilik branşında faaliyet gösteren ve bireysel emeklilik mevzuatına tabi emeklilik şirketleri işlem yapar; üyelik için kurucu ve dağıtıcı sözleşmesinin imzalanması gerekir. İşlem görecek fonlar, ilgili otoritenin genelgesi kapsamında platformda işlem yapma zorunluluğu getirilen fon türleriyle sınırlıdır. Talimatlar katılımcı hesabı bazında iletilir ve hesabın Takasbank’ta sicil numarasıyla tanımlı, işlem yapabilir nitelikte olması gerekir. Alım talimatı tutar, satım talimatı adet üzerinden verilir. Üyenin işlem limiti, kurucunun BEFAS fon payı ihraç havuzu, fiyat bildirimi, nakit netleştirme ve temerrüt kuralları platformun güvenli işlemesini sağlar. Bu çerçeve, öğrencinin terimleri birbirinden ayırmasını, temel ilişkileri izlemesini ve sınavdaki kısa bir ifadeyi doğru yorumlamasını kolaylaştırır. Operasyon saatleri ve temerrüt düzeni değişebilir; burada verilen saatler 20 Ağustos 2026 tarihinde yürürlükte bulunan Takasbank Uygulama Esasları m. 11 ve m. 22'ye aittir.