SPL Sermaye Piyasası Faaliyetleri Düzey 3 Lisansı Sınav Konuları Finansal Piyasalar Konu Anlatımı

Borsa İstanbul'un borsacılık faaliyetlerine ilişkin esasları, finansal piyasa kavramından başlayarak organize piyasa, sermaye piyasası ve borsa işlevi içinde okunmalıdır. Finansal piyasa, fon arz eden tasarruf sahipleri ile fon talep edenleri yatırım ve finansman araçları, yardımcı kuruluşlar ve hukuki-idari düzen içinde buluşturur. Borsa ise sermaye piyasası araçları, kambiyo, kıymetli maden ve taşlar ile Kurulca uygun görülen diğer kıymetlerin güvenli, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi ortamda alınıp satılmasını sağlayan düzenli sistemdir. Borsa İstanbul, 6362 sayılı Kanunla kurulmuş; İMKB ve İstanbul Altın Borsasının varlık, hak ve yükümlülükleri kendisine devrolmuştur. Borsacılık faaliyetleri kotasyon, işlem görme, emir iletimi ve eşleşmesi, yükümlülüklerin zamanında yerine getirilmesi, üyelik, disiplin, gözetim, denetim, uyuşmazlık ve piyasa işletimi gibi başlıkları kapsar. BİAŞ Yönetmeliği bu işleyişi, Borsalar Yönetmeliği kuruluş ve denetim çerçevesini, KMKT Yönetmeliği kıymetli maden ve taş piyasalarını düzenler.

Borsa İstanbul Pay Piyasası, paylar ve Pay Piyasası yönergelerinde belirlenen diğer sermaye piyasası araçlarının BISTECH alım satım sistemi üzerinde işlem gördüğü organize piyasadır. Pay, anonim ortaklık sermaye payını temsil eder; yeni pay alma hakkı bedelli sermaye artırımında mevcut ortakların öncelikli katılma hakkıdır. BYF, varant, sertifika, sahipliğe dayalı kira sertifikası, gayrimenkul sertifikası, gayrimenkul yatırım fonu, girişim sermayesi yatırım fonu ve emtia sertifikası gibi araçlar da ilgili pazar ve özellik kodlarıyla işlem görebilir. Pazar yapısı Yıldız, Ana, Alt, Yakın İzleme, PÖİP, YÜFP, GSP ve Emtia Pazarı gibi bölümlere ayrılır; sınıflandırma piyasa değeri, fiili dolaşım, likidite ve benzeri ölçütlere dayanır. Seans açılış, sürekli işlem, kapanış ve kapanış fiyatından işlemler aşamalarından oluşur. Emirler fiyat adımı, baz fiyat, fiyat marjı ve öncelik kurallarına göre eşleşir. Devre kesiciler aşırı fiyat hareketlerinde işlem akışını geçici emir toplama düzenine çevirerek piyasa düzenini korur.

Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası, sabit getirili menkul kıymetlerin rekabete açık ve şeffaf bir ortamda işlem görmesini sağlayan, fiyat bilgisini hızlandıran ve likiditeyi artırmayı amaçlayan organize piyasa yapısıdır. Piyasayı anlamak için önce fiyat türleri, işlemiş faiz, temiz fiyat, kirli fiyat, takas fiyatı ve valör kavramları ayrılmalıdır. Kesin alım satımda menkul kıymetin mülkiyeti takasla el değiştirirken, repo ve ters repo işlemlerinde geri alma veya geri satma taahhüdü vardır. Piyasada yetkili yatırım kuruluşları ve TCMB işlem yapabilir; üyeler Takasbank hesap, teminat ve Borsa yükümlülüklerini yerine getirir. Emirler BISTECH üzerinden iletilir, fiyat veya oran önceliği ile zaman önceliğine göre eşleşir. İşlem araçları kamu ve özel sektör borçlanma araçlarını, kira sertifikalarını, Eurotahvilleri ve repo pazarlarını kapsar. Takas, temerrüt ve piyasa yapıcılığı düzeni piyasanın güvenilir işleyişini tamamlar.

Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası, dayanak varlığı bugünden belirlenen koşullarla gelecekte alma, satma veya nakdi uzlaşmaya bağlama ilişkisini organize piyasa kuralları içinde işler. Vadeli işlem sözleşmesi taraflara belirli vade, fiyat, miktar ve nitelikte dayanak varlığı alma veya satma yükümlülüğü verir; opsiyon sözleşmesi ise alan tarafa prim karşılığında hak, satan tarafa yükümlülük doğurur. Açık pozisyon henüz ters işlem, nakdi uzlaşma veya fiziki teslimatla kapatılmamış pozisyondur. Uzun ve kısa pozisyonun anlamı, sözleşmenin vadeli işlem mi alım opsiyonu mu satım opsiyonu mu olduğuna göre okunur. VİOP'ta döviz, elektrik, emtia, endeks, pay, faiz ve DİBS türev pazarları gibi farklı sözleşme grupları vardır. Günlük akış işlem yapılmayan dönem, açılış seansı, normal seans, uzlaşma fiyatı ilanı, akşam seansı ve gün sonu işlemlerinden oluşur. Eşleşmede esas olan fiyat ve zaman önceliğidir.

Tezgahüstü piyasa, borsalar ve teşkilatlanmış diğer pazar yerleri dışında kalan piyasa alanını ifade eder; tezgahüstü işlem de bu alanlarda gerçekleştirilen işlemdir. Türkiye'de bankalararası TL, döviz, tahvil ve repo piyasaları tezgahüstü yapının temel örnekleridir. Bu piyasalarda işlemler çoğu kez telefonla pazarlık veya finansal iletişim sistemleri üzerinden, yalnız karşılıklı kredi limiti yani line bulunan taraflarla yapılır. Teminat alınmaması veya standart organize piyasa kurallarının bulunmaması, karşı taraf seçimini ve limit yönetimini merkezi hale getirir. Pay işlemlerinde kural Borsa'ya emir iletilmesidir; Borsa dışı pay işlemleri ise sınırlı istisnalara bağlıdır. Tezgahüstü türevlerde forward, swap ve opsiyonlar özellikle bankalar arası veya bankalarla büyük şirketler arasında riskten korunma amacıyla kullanılır. Sermaye piyasası mevzuatı raporlama, risk yönetimi, teminatlandırma ve gerektiğinde merkezi takasla bu alanı disipline eder.

TCMB piyasaları, para politikasının fiyat istikrarı ve finansal istikrar hedefleriyle finansal sistemin günlük likidite ihtiyacını birbirine bağlar. Açık piyasa işlemleri, para arzı ve ekonomideki likiditenin düzenlenmesi için menkul kıymet kesin alım satımı, repo, ters repo, depo ve likidite senedi gibi araçları kullanır. Geçici likidite açığında repo, geçici fazlada ters repo; kalıcı açığında doğrudan alım, kalıcı fazlada doğrudan satım mantığı öne çıkar. Bankalararası Para Piyasası bugün esas olarak TL depo işlemleri, gün içi likidite ve geç likidite penceresiyle çalışır; katılımcıları bankalardır ve teminat zorunludur. Döviz ve efektif işlemlerinde kur rejimi hükümetle birlikte belirlenirken, kur politikası operasyonları TCMB yetkisindedir. Bankalararası TL, döviz, tahvil ve repo piyasalarında ise işlemler line limitleriyle ve çoğu kez teminatsız ikili pazarlıkla yürür.

Borsa İstanbul Para Piyasası, Türk Lirası fon arz ve talep eden banka ve aracı kurumların teminatlı borç alma ve verme işlemlerini organize eder; Takasbank merkezi karşı taraf olarak alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumunu üstlenir. Swap Piyasası, para birimlerinin birbirleriyle veya kıymetli madenlerle belirlenen koşullarda değişimini sağlar. Para Swap Pazarı TL ile dolar veya euro değişimine, Kıymetli Madenler Swap Pazarı ise standart kıymetli madenlerle TL, dolar veya euro değişimine odaklanır. İşlem sırasında üyeler birbirini bilmez; başlangıç ve bitiş valörü arasında değişim teminatı Takasbank esaslarına göre hesaplanır. Ödünç Pay Piyasası ise aracı kurum ve bankalar ile müşterilerinin teminat göstererek pay veya borsa yatırım fonu ödünç alma-verme taleplerini karşılaştırır. Bu üç yapı, teminat, limit, valör, emir önceliği ve merkezi karşı taraf mantığıyla birlikte öğrenilmelidir.

TEFAS, yatırım fonu katılma paylarının farklı dağıtım kuruluşları üzerinden tek bir elektronik altyapıda alınıp satılmasını sağlayan Takasbank platformudur. Platform, kurucu, operatör üye, fon dağıtım kuruluşu, MKK hesabı, fon fiyatı, valör, işlem limiti ve teminat ilişkisini birlikte çalıştırır. İşlem görecek fonlarda temel kural, zorunlu kapsam dışındaki istisnalar hariç katılma payı alım satımının TEFAS üzerinden yürütülmesidir. Özel fonlar, gayrimenkul yatırım fonları, girişim sermayesi yatırım fonları ile garantili ve anapara koruma amaçlı fonlar platformda işlem görmez. Talimatlar müşteri bazında girilir; hesabın MKK’da, bazı fon hesaplarının ayrıca Takasbank’ta işlem yapabilir olması aranır. Alım emirlerinde üyenin işlem limiti ve kurucunun havuz bakiyesi birlikte kontrol edilir. Nakitler valör gününde netleştirilir, fon payı aktarımları talimat bazında yapılır ve süresinde kapanmayan nakit yükümlülükleri temerrüt sonucunu doğurur.

BEFAS, emeklilik yatırım fonu katılma belgelerinin platform üyesi diğer emeklilik şirketlerinin müşterilerine satılmasına, geri alınmasına, takasının ve saklamasının Takasbank sistemi üzerinden yapılmasına imkân veren elektronik altyapıdır. Platformda emeklilik branşında faaliyet gösteren ve bireysel emeklilik mevzuatına tabi emeklilik şirketleri işlem yapar; üyelik için kurucu ve dağıtıcı sözleşmesinin imzalanması gerekir. İşlem görecek fonlar, ilgili otoritenin genelgesi kapsamında platformda işlem yapma zorunluluğu getirilen fon türleriyle sınırlıdır. Talimatlar katılımcı hesabı bazında iletilir ve hesabın Takasbank’ta sicil numarasıyla tanımlı, işlem yapabilir nitelikte olması gerekir. Alım talimatı tutar, satım talimatı adet üzerinden verilir. Üyenin işlem limiti, kurucunun BEFAS fon payı ihraç havuzu, fiyat bildirimi, nakit netleştirme ve temerrüt kuralları platformun güvenli işlemesini sağlar. Bu çerçeve, öğrencinin terimleri birbirinden ayırmasını, temel ilişkileri izlemesini ve sınavdaki kısa bir ifadeyi doğru yorumlamasını kolaylaştırır.