SPL Genel Ekonomi Konu Anlatımı

Ekonominin temel kavramları, sınırsız ihtiyaçlarla sınırlı kaynaklar arasındaki gerilimden doğar. Ekonomi; üretim, tüketim, dağıtım, erişim ve bölüşüm kararlarının kıtlık altında nasıl verildiğini inceler. Bu nedenle hane halkı, firma, devlet ve dış alem gibi aktörlerin davranışları aynı çerçevenin parçalarıdır. Pozitif ekonomi neden-sonuç ilişkisini açıklamaya, normatif ekonomi ise ne olması gerektiğini tartışmaya yönelir. Mikro ekonomi birey ve firma davranışlarını, makro ekonomi gelir, istihdam, fiyat düzeyi, büyüme ve ödemeler bilançosu gibi toplulaştırılmış değişkenleri ele alır. İhtiyaçlar sürekli, çeşitli ve sınırsızdır; fayda bu ihtiyaçların mal ve hizmetlerle giderilmesinden doğan tatmindir. Kardinal yaklaşım faydayı ölçülebilir sayarken ordinal yaklaşım tercih sıralamasına dayanır. Değer, mal-hizmete verilen sübjektif önemdir; üretim, emek, sermaye, doğal kaynak ve girişimciyi teknolojiyle birleştirir. Fırsat maliyeti, seçilen alternatifin vazgeçilen en iyi karşılığıdır.

Para politikaları, merkez bankasının parasal araçları kullanarak fiyat istikrarı, istihdam, finansal piyasa istikrarı, faiz oranı istikrarı, döviz kuru istikrarı, büyüme ve dış denge gibi hedeflere ulaşma çabasını ifade eder. Konunun temeli paranın işlevleriyle başlar: para hesap birimi, mübadele aracı ve servet saklama aracıdır. Para ikamesi, yüksek enflasyon veya yerli paranın sürekli değer kaybı nedeniyle ekonomik birimlerin başka para birimine yönelmesidir ve merkez bankası politikasının etkisini zayıflatabilir. Para arzı, ekonomideki ödeme araçlarının toplamıdır; kaydi para yaratma mekanizması zorunlu ve serbest karşılık oranlarıyla sınırlanır. Açık piyasa işlemleri, reeskont oranı, zorunlu karşılıklar, selektif krediler ve kredi tavanı-tabani para politikasının araçlarıdır. Daraltıcı politika para arzını azaltıp faizleri yükselterek talep baskısını kırmaya; genişletici politika para arzını artırıp faizleri düşürerek durgunluğu ve işsizliği hafifletmeye yönelir.

Maliye politikası, devletin ekonomik hedeflere ulaşmak için kamu harcamaları, vergiler, transferler, borçlanma ve bütçe bileşimini kullanmasıdır. Etkisi milli gelir, işsizlik, enflasyon, tasarruf, uzun dönem üretim düzeyi ve gelir dağılımı üzerinde görülür. Kamu ekonomisi, piyasanın özel ihtiyaçları karşılama mantığından farklı olarak kamusal mal ve hizmetlerin üretimine ve toplumsal ihtiyaçlara yönelir. Kamu harcamaları cari, yatırım ve transfer harcamaları olarak ayrılır; cari ve yatırım harcamaları doğrudan mal-hizmet talebi yaratırken transferlerin etkisi alıcıların tüketim ve tasarruf davranışına bağlıdır. Kamu gelirleri içinde vergi en önemli kalemdir; kanunilik, zorunluluk, karşılıksızlık ve mali güç ilkeleriyle ilişkilidir. Vergi yalnız finansman sağlamaz, gelir dağılımı, istikrar ve büyüme amaçlarına da hizmet edebilir. Maliye politikasının amaçları ekonomik istikrar, gelir dağılımında adalet, büyüme ve kalkınmadır; fakat bu amaçlar bazı durumlarda çatışabilir.

Makroekonomik göstergeler, ekonominin toplam üretimini, gelirini, fiyat düzeyini, istihdamını ve dış dengesini yorumlamak için kullanılır. GSYH, ülke sınırları içinde belirli dönemde üretilen nihai mal ve hizmetlerin piyasa fiyatlarıyla parasal değeridir; ara mallar tekrar sayımı önlemek için dahil edilmez. GSMH, GSYH’ye dış alem net faktör gelirlerinin eklenmesiyle; safi milli hasıla amortismanların düşülmesiyle; milli gelir ise üretim faktörlerinin geliri olarak hesaplanır. Nominal GSYH cari fiyatları, reel GSYH baz yıl fiyatlarını kullanır; bu yüzden büyüme reel GSYH artışıyla ölçülür. GSYH deflatörü genel fiyat düzeyini nominal ve reel GSYH ilişkisiyle gösterir. GSYH harcama, üretim ve gelir yöntemleriyle hesaplanabilir. Milli gelir refah hakkında bilgi verir fakat çevre kirliliği, boş zaman, kalite değişimi, kayıt dışı ekonomi ve gelir dağılımını tam yansıtmaz. İşsizlik, enflasyon, Lorenz Eğrisi, Gini Katsayısı ve Okun ilişkisi göstergelerin yorumunu tamamlar.

Dış ticaret ve uluslararası ekonomi, ülkelerin hangi mallarda uzmanlaşacağını, dış alemle yaptığı işlemlerin ödemeler dengesine nasıl yansıyacağını ve döviz piyasasında fiyatların nasıl oluşacağını birlikte açıklar. Merkantalizm dış ticareti sıfır toplamlı görürken, mutlak üstünlük ve karşılaştırmalı üstünlük teorileri serbest ticaret altında uzmanlaşmanın kaynak kullanımını iyileştirebileceğini savunur. Heckscher-Ohlin yaklaşımı ülkelerin bol sahip olduğu üretim faktörünü yoğun kullanan mallarda üstünleşeceğini belirtir. Ödemeler dengesi cari işlemler ile sermaye ve finans hesabını çift taraflı kayıt mantığıyla izler; net hata noksan kayıt ve zamanlama sorunlarından doğabilir. Cari açık dış finansman veya rezerv kullanımı gerektirir. Dış ticaret politikası tarifeler, kotalar, ihracat teşvikleri ve bağlı ticaret gibi araçlarla uygulanır. Döviz piyasasında spot, vadeli, swap ve opsiyon işlemleri; kotasyon, bid-ask makası, çapraz kur ve arbitraj mantığıyla değerlendirilir.