SPL Sermaye Piyasası Faaliyetleri Düzey 3 Lisansı Sınav Konuları Temel Finans Matematiği ve Değerleme Yöntemleri Konu Anlatımı

Paranın zaman değeri, bugünkü bir parasal büyüklüğün gelecekteki aynı tutardan daha değerli olmasını açıklar. Tasarruf eden kişi cari tüketimden vazgeçtiği için ödül, borçlanan kişi bugünkü tüketimi artırdığı için bedel talep eder; bu ödül veya bedel faiz ve gerekli getiri oranı olarak görünür. Basit faiz yalnızca anapara üzerinden hesaplanır; bileşik faiz her dönemin faizini anaparaya ekleyerek sonraki faizi büyütür. Bu nedenle süre uzadıkça bileşikleşme etkisi doğrusal değil hızlanan bir artış yaratır. Nominal faiz yıl içinde birden fazla bileşikleştiğinde efektif yıllık oran daha doğru karşılaştırma sağlar. Zaman değeri hesaplamaları gelecekteki değer ve bugünkü değer olmak üzere iki yönde yapılır. Tek nakit akışları, farklı dönem nakit akışları, anüiteler, dönem başı ödemeler, perpetüiteler ve büyüyen perpetüiteler aynı iskonto mantığıyla değerlenir.

Getiri ve risk, finansal varlık seçiminde birlikte değerlendirilmesi gereken iki ana ölçüttür. Beklenen getiri yatırımın ortalama kazanç beklentisini, risk ise gerçekleşen sonucun beklenen sonuçtan sapma olasılığını ve büyüklüğünü anlatır. Kaynakta risksiz varlık eklenen portföy örneği, risksiz varlığın standart sapması sıfır olduğu için portföy riskini ağırlık üzerinden azalttığını gösterir. Risk primi ise yatırımcının enflasyon ve risksiz reel getiri üzerindeki ek belirsizlikleri üstlenmek için beklediği fazla getiridir. Getirilerin normal dağıldığı varsayımı ortalama ve varyansla karar vermeyi kolaylaştırır; fakat çarpıklık, basıklık ve likidite gibi özellikler gerçek piyasalarda bu varsayımı sınırlar. Fayda teorisi, yatırımcıların yalnızca getiriyi değil riske karşı tutumlarını da dikkate aldığını açıklar. Riskten kaçınan yatırımcı daha fazla risk için daha yüksek beklenen getiri ister.

Portföy teorisi, tekil varlık riskinden çok varlığın portföyün toplam riskine yaptığı katkıyı önemser. Kaynakta bu katkı, varlığın getirisi ile pazar portföyünün getirisi arasındaki kovaryans ve korelasyon üzerinden açıklanır. Portföyde varlık sayısı arttıkça tekil varyans terimlerinin etkisi azalır, kovaryanslar ise toplam riskin belirleyici unsuru haline gelir. Bu mantık sistematik risk ölçüsü olan betaya ulaşır. Beta, bir varlığın pazar portföyünün varyansına katkısını ve piyasa şoklarına duyarlılığını gösterir. Finansal Varlıkları Fiyatlama Modeli, beklenen getiriyi risksiz getiri ile beta çarpı pazar risk primi toplamı olarak ifade eder. Menkul Kıymet Pazarı Doğrusu bu ilişkiyi karşılaştırma ölçütüne dönüştürür. Arbitraj Fiyatlama Teorisi ise iyi çeşitlendirilmiş portföylerde arbitraj olmaması koşulundan hareketle beta-getiri ilişkisini faktör modellerine genişletir ve yanlış fiyatlamanın kalıcı olamayacağını gösterir.

Finansal Varlıkları Fiyatlama Modeli, riskli bir varlığın beklenen getirisini sermaye piyasası dengesi içinde açıklayan bir modeldir. Modelin çıkış noktası, iyi çeşitlendirilmiş portföylerde sistematik olmayan riskin ortadan kalkması ve yatırımcının yalnızca pazarla birlikte taşınan sistematik risk için prim talep etmesidir. Bu nedenle toplam risk yerine beta katsayısı merkeze alınır; beta, varlığın getirisinin pazar portföyündeki değişimlere ne kadar duyarlı olduğunu gösterir. Beklenen getiri, risksiz faiz oranına beta ile çarpılan pazar risk priminin eklenmesiyle düşünülür. Böylece bir menkul kıymetin adil getirisi, tahmin edilen getiriyle karşılaştırılabilir. Modelin varsayımları oldukça sadeleştiricidir; yatırımcıların rasyonel, riskten kaçınan, homojen beklentilere sahip ve aynı yatırım ufkunda olduğu kabul edilir. Buna rağmen model, yanlış fiyatlama, alfa, beta tahmini ve endeks modeliyle uygulama arasındaki ilişkiyi kavramak için güçlü bir karşılaştırma çerçevesi sunar.

Arbitraj Fiyatlama Modeli, riskli varlıkların beklenen getirisini tek bir pazar betasına değil, birden fazla sistematik risk faktörüne duyarlılık üzerinden açıklar. Modelin temelinde arbitraj imkânı olmaması ilkesi yer alır. Aynı veya benzer nakit akışı yaratan varlıklar farklı fiyatlandığında, ucuz olanı almak ve pahalı olanı satmak fiyatları dengeye doğru iter. AFT, menkul kıymet getirilerinin faktör modeliyle ifade edilebildiğini, şirkete özgü riskin iyi çeşitlendirme ile büyük ölçüde azaltılabildiğini ve piyasaların sürekli arbitraj fırsatı bırakmayacak biçimde işlediğini kabul eder. Böylece beklenen getiri; risksiz faiz oranı, her faktöre duyarlılık ve o faktörün risk primiyle açıklanır. Ekonomik büyüme, enflasyon, faiz oranı veya pazar getirisi gibi faktörler farklı menkul kıymetleri farklı şiddette etkileyebilir. Bu yapı, FVFM’ye göre daha esnek bir risk açıklaması sunar.

Diğer fiyatlama modelleri, tek beta ile açıklanamayan getiri farklılıklarını daha ayrıntılı faktörlerle kavramaya çalışır. Endeks modeli, gerçekleşmiş veriler üzerinden bir varlığın pazarın artık getirisine duyarlılığını ve alfasını tahmin eder; FVFM geçerliyse beklenen alfa sıfır olmalıdır. Çok faktörlü modeller ise pazar faktörüne ek olarak büyüklük, değer, momentum, volatilite, kalite veya kâr payı getirisi gibi etkileri kullanır. Fama-French üç faktör modeli, pazar faktörünün yanında küçük şirketlerin büyük şirketlere göre, değer hisselerinin büyüme hisselerine göre sağladığı farkları SMB ve HML değişkenleriyle ifade eder. Carhart modeli buna momentum faktörünü ekler. Bu modellerde faktörler yalnızca geçmişte görülen kalıplar olarak değil, yatırımcının üstlendiği sistematik riskin karşılığı olarak yorumlanmaya çalışılır. Ancak faktör seçiminin ekonomik gerekçeye, kalıcı prime, farklı koşullarda gözleme ve likit uygulamaya dayanması gerekir.

Temel analiz, şirket değerini yalnızca geçmiş fiyat hareketlerinden değil, şirketin rekabet konumundan, finansal tablolarından ve gelecekte yaratacağı nakit akışlarından anlamaya çalışır. Kaynak, temel analizin nitel ve nicel iki disiplinin birleşmesiyle güç kazandığını vurgular. Porter çerçevesi sektör kârlılığını, yeni giriş tehdidini, tedarikçi ve alıcı gücünü, ikame ürünleri ve mevcut rekabeti inceler; fakat bu içgörüler gelir tablosu, bilanço ve nakit akışı projeksiyonlarına bağlanmadıkça yatırım kararına dönüşmez. Şirket değerlemesinde maliyet, piyasa ve gelir yaklaşımları kullanılabilir. Maliyet yaklaşımı defter değeri, tasfiye değeri ve net aktif değeri gibi varlık temelli ölçülere dayanır. Gelir yaklaşımı, gelecekteki temettü veya nakit akışlarını bugüne indirger. Temettü İskonto Modeli ve Gordon modeli, düzenli temettü ödeyen olgun şirketlerde içsel değer tahmini için kullanılır.

Teknik analiz, hisse senedi fiyatlarının ve işlem hacimlerinin zaman içindeki grafiklerinden hareketle fiyat yönünü ve olası dönüşleri inceleyen bir değerleme yaklaşımıdır. Bu yaklaşımda şirketin bilançosu veya sektör koşulları öncelikli değildir; piyasanın alıcı ve satıcı davranışlarının fiyat grafiğine yansıdığı kabul edilir. Elliot dalga teorisi fiyat hareketlerini ana yönü izleyen beş dalga ve düzeltmeyi anlatan üç dalgalı yapılarla açıklar. Trend analizinde yükselen piyasada dip ve tepeler daha yukarıda, alçalan piyasada daha aşağıda oluşur; trend çizgisinin kırılması yön değişiminin işareti sayılır. Hareketli ortalamalar, MACD ve RSI gibi göstergeler fiyatın yönü, momentumu ve uyumsuzlukları hakkında bilgi verir. Destek ve direnç seviyeleri, alış ve satış gücünün dengelendiği fiyat bölgeleridir. Omuz-baş-omuz, ikili tepe, ikili dip ve boşluklar ise alıcı-satıcı gücündeki değişimin grafiksel izleridir.

Sermaye piyasası araçlarının değerlemesinde temel düşünce, menkul kıymetin gelecekte sağlayacağı nakit akışlarını uygun iskonto oranıyla bugüne indirmektir. Tahvil ve bono sabit getirili menkul kıymetlerdir; tahvil uzun vadeli borçlanma aracı olarak kupon ve vade sonunda anapara ödemesi sağlar, bono ise kısa vadeli nakit ihtiyacını karşılamak için iskonto esasına göre ihraç edilir. Tahvil değerinde kupon oranı, nominal değer, vade ve piyasa faizi birlikte çalışır; piyasa faizi yükseldiğinde tahvil fiyatı düşer. Vadeye kadar verim tahvilin iç verim oranı gibi düşünülür ve yatırım kararında istenen getiriyle karşılaştırılır. Spot, başa baş ve vadeli faiz eğrileri nakit akışlarının hangi oranlarla indirgeneceğini gösterir. Süre, düzeltilmiş süre, DV01 ve konveksite faiz değişimlerine duyarlılığı; getiri makası, matrix fiyatlama ve değişken faizli tahviller ise kredi, likidite ve referans faiz etkilerini analiz eder.

Portföy performans ölçümü, yalnızca portföyün ne kadar getiri sağladığını değil, bu getirinin hangi riskle ve hangi yönetim kararlarıyla üretildiğini anlamaya çalışır. İlk adım getiri hesabıdır; halka açık fonlarda nakit giriş çıkışları yatırımcının kontrolünde olduğu için yöneticiyi değerlendirmede zaman ağırlıklı getiri, özel sermaye gibi nakit akışlarını yöneticinin belirlediği yapılarda para ağırlıklı getiri daha uygundur. Brüt veya net getiri seçimi de ölçümün amacına bağlıdır. Riskten kaçınan yatırımcı varsayımı nedeniyle performans, riske göre düzeltilmelidir. Sharpe toplam riske, Treynor beta riskine, Sortino aşağı yönlü riske, Jensen alfa ise beklenen getirinin üzerindeki farksal getiriye odaklanır. Göreceli analizde referans portföy merkezîdir; doğru seçilmiş bir benchmark yatırım stratejisini yansıtmalı, ölçülebilir, yatırım yapılabilir, açık ve önceden belirlenmiş olmalıdır. Performans piyasa, stil ve aktif yönetim katkılarına ayrıştırılabilir.