SPL Sermaye Piyasası Faaliyetleri Düzey 3 Lisansı Sınav Konuları Sermaye Piyasası Araçları 1 Konu Anlatımı

Pay, anonim ortaklık sermayesinin parçalara ayrılmış kısmını ve bu kısma bağlı ortaklık hakkını ifade eder. Pay sahibi, ortaklığın malvarlığına ve karar alma süreçlerine payı oranında katılır; ancak payın borçlanma aracından farkı vadesinin ve sabit getirisinin bulunmamasıdır. Getiri kâr payı, tasfiye bakiyesine katılma ve değer artışı olasılığına bağlıdır. Paylar nama veya hamiline yazılı, adi veya imtiyazlı, bedelli veya bedelsiz, primli veya primsiz olabilir. Kurucu ve intifa payları pay sahipliği vermeden belirli mali haklar tanıyabilir. Pay benzeri menkul kıymetler ise sabit getiri taahhüdü içermeyen ve pay sahipliği haklarından bazılarını sağlayan araçlardır. Pay Tebliği VII-128.1, payların ve pay benzeri menkul kıymetlerin ihraç, halka arz, sermaye artırımı, sermaye azaltımı, kayden izleme ve Kurul başvurusu süreçlerini düzenleyen temel çerçevedir.

Borçlanma araçları, ihraççının borçlu sıfatıyla çıkardığı ve yatırımcıya ortaklık değil alacaklılık hakkı veren sermaye piyasası araçlarıdır. Tahvil, paya dönüştürülebilir tahvil, değiştirilebilir tahvil, finansman bonosu, kıymetli maden bonosu ve Kurulca borçlanma aracı niteliğinde kabul edilebilecek araçlar bu çerçevede değerlendirilir. Bu araçlar halka arz edilerek, halka arz edilmeksizin nitelikli yatırımcıya veya tahsisli olarak, ya da yurt dışında satılmak üzere ihraç edilebilir. İhraç sürecinde yetkili organ kararı, ihraç limiti, Kurul başvurusu, izahname veya ihraç belgesi, MKK bildirimi, satış yöntemi ve borsa ilişkisi birlikte düşünülmelidir. Borçlanma aracı sahipleri kurulu ise faiz, vade, anapara gibi asli şartlarda yatırımcı kararını etkileyen değişiklikler için toplu irade mekanizması kurar; tertip ve genel kurul kararlarıyla alacaklı haklarının dağınık biçimde değil koordineli şekilde kullanılmasını sağlar.

Yatırım fonu katılma payı, bireysel tasarrufların profesyonel portföy yönetimi altında bir araya getirilmesini sağlayan kolektif yatırım aracıdır. Fon, portföy yönetim şirketi tarafından fon içtüzüğüne dayanılarak kurulur; tüzel kişiliği bulunmayan ayrı bir malvarlığıdır ve katılma payı yatırımcının bu portföye katılımını gösterir. Katılma payı sahibi, anonim ortaklık pay sahibine benzer biçimde ekonomik sonuca katılır; ancak fon yönetimine katılma gibi idari haklara sahip değildir. Rejimin merkezinde riskin dağıtılması, profesyonel yönetim, portföy yatırımı, inançlı mülkiyet ve fon malvarlığının kurucu ile saklayıcıdan ayrılığı yer alır. Katılma paylarının ihracı için izahname ve yatırımcı bilgi formu hazırlanır, Kurul onayı alınır ve birim pay değeri alım satım fiyatının temelini oluşturur. Bu çerçeve, fon yatırımcısının neye ortak olduğunu, hangi haklara sahip olmadığını ve korumanın hangi belgelerle sağlandığını birlikte kavratır.

Türev araç, değeri ve ekonomik sonucu başka bir varlığın, fiyatın, oranın, endeksin veya göstergenin performansına bağlı sözleşmesel sermaye piyasası aracıdır. Dayanak varlık mal, pay, döviz, faiz oranı, kıymetli maden, endeks, istatistik veya Kurulca uygun görülen başka bir değişken olabilir. Geleneksel türler forward, futures, opsiyon ve swap sözleşmeleridir. Forward sözleşmeler tezgahüstünde taraflarca serbestçe belirlenir ve karşı taraf riski taşır. Futures sözleşmeler borsada standartlaşır, takas merkezi ve teminat mekanizmasıyla işler. Opsiyon alıcısı prim ödeyerek alma veya satma hakkı elde eder; satıcı koşullu yükümlülük taşır. Swap sözleşmelerinde taraflar belirli nakit akımlarını değiştirir. Türevler korunma, spekülasyon, arbitraj ve risk yönetimi için kullanılır; kaldıraç etkisi bilinçsiz kullanımda ciddi zarar doğurabilir. Bu nedenle konu, sözleşme türlerini ezberlemekten çok dayanak varlık, vade, teminat, hak ve yükümlülük ilişkisini anlamayı gerektirir.

Kamu borçlanma araçları, devletin ve bazı kamu kurumlarının finansman ihtiyacını borçlanma senetleri ve benzeri araçlarla karşılamasına hizmet eder. Türkiye’de iç ve dış borçlanma, garanti işlemleri ve borç yönetimi esas olarak Hazine ve Maliye Bakanlığı görev alanındadır. Devlet İç Borçlanma Senetleri, Hazine tarafından yurt içinde ihraç edilen devlet tahvili ve hazine bonosunun ortak adıdır; devlet tahvili bir yıl ve daha uzun, hazine bonosu bir yıldan kısa vadeyi ifade eder. Borçlanma senetleri kupon durumuna, senet tipine, para cinsine, faiz yapısına, vadeye, nakit girişi sağlayıp sağlamamasına ve ihraç yerine göre sınıflandırılır. Hazine ihraçlarında sermaye piyasası mevzuatında önemli istisnalar bulunurken mahalli idare tahvillerinde Hazine izni ve sermaye piyasası hükümleri birlikte değerlendirilir. Bu sınıflandırmalar, aracın vadesini, getiri mantığını, yatırımcı riskini ve hangi otorite düzenine tabi olduğunu ayırmayı sağlar.