SPL Sermaye Piyasası Faaliyetleri Düzey 3 Lisansı Sınav Konuları Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Konu Anlatımı

Takas, piyasada gerçekleşen işlemlerden doğan nakit ve varlık yükümlülüklerinin belirlenen süre ve şartlarda yerine getirilerek taraflar arasında transferin tamamlanmasıdır. Saklama ve kayıt sistemleri ise sermaye piyasası araçları ve bunlara bağlı hakların elektronik ortamda izlenmesini sağlar. Takasbank, takas hizmeti ve bazı piyasalarda merkez karşı taraf rolüyle alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumuna geçebilir. Bu rol açık teklif veya sözleşme yenileme gibi yöntemlerle kurulur. MKT sisteminde açık pozisyon, başlangıç teminatı, değişim teminatı, garanti fonu, karşı taraf kredi riski, likidite riski, piyasa riski ve stres testi gibi kavramlar takasın güvence katmanlarını açıklar. MKK, Merkezi Kayıt Sistemi, EMKT, TETS, yatırım kuruluşu, piyasa üyesi ve takas üyesi gibi kavramlar ise operasyonel yapının kurum, hesap ve transfer boyutunu tamamlar.

Merkezi Kayıt Kuruluşu, sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesine ilişkin işlemleri yapmak, bu araçları ve bunlara bağlı hakları elektronik ortamda üyeler ve hak sahipleri itibarıyla izlemek ve merkezi saklama hizmeti vermek üzere kurulmuş özel hukuk tüzel kişiliğine sahip anonim şirkettir. Yönetmelik, MKK’nın pay sahipliği yapısını, esas sözleşme onayını, faaliyet şartlarını, görevlerini, üyelik kurallarını, üyeliğin durdurulması veya iptalini, mali hükümleri ve sorumluluk esaslarını düzenler. MKK’nın görevleri yalnızca kayıt tutmakla sınırlı değildir; kayıt tutarlılığını izlemek, gizlilik sağlamak, sistem güvenliğini korumak, elektronik genel kurul altyapısı ve veri platformları kurmak gibi işlevleri de vardır. Üyeler teknik donanım, personel, güvenlik ve ücret koşullarını sağlamalıdır. Yanlış kayıt nedeniyle doğan zararlarda MKK ve üyeler kusurları oranında sorumludur. Bu çerçeve, öğrencinin terimleri birbirinden ayırmasını, temel ilişkileri izlemesini ve sınavdaki kısa bir ifadeyi doğru yorumlamasını kolaylaştırır.

Kaydileştirme tebliği, sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmadan elektronik ortamda ihraç edilmesi, izlenmesi ve bunlara bağlı hakların kayden tutulması esaslarını düzenler. Kaydileştirilmiş araçlar kural olarak hak sahibi adına açılmış hesaplarda izlenir; ancak Kurul aracın türüne veya üyenin niteliğine göre toplu hesap tutulmasına karar verebilir. Kayıtlar MKK’nın oluşturduğu elektronik ortamda üyelerce tutulur. Hesaplar TCMB, ihraççılar, yatırım kuruluşları, merkezi takas kuruluşları, yabancı merkezi saklama kuruluşları ve diğer uygun kuruluşlar itibarıyla açılır. İhraççı havuz hesabı, yatırımcı hesabı, ortak hesabı, takas havuz hesabı ve yabancı saklama global hesabı farklı işlevler görür. Sermaye artırımı, alım satım takası, temettü ve faiz ödemesi, rehin, teminat, haciz, blokaj ve fiziki teslim talepleri kaydi sistemde hesap ve alt hesap kayıtlarıyla sonuçlandırılır.

Merkezi takas kuruluşlarına ilişkin Genel Yönetmelik, SPKn’nin 77 ve 78’inci maddelerindeki çerçeveyi üyelik, takas esasları ve merkezi karşı taraf uygulaması açısından somutlaştırır. Dördüncü bölümde kimlerin merkezi takas kuruluşuna üye olabileceği, üyelik teminatı, üye sorumluluğu ve uygulanabilecek tedbirler düzenlenir. Beşinci bölüm, takas hizmetinin kapsamını, takas sisteminin işleyişini, teminatları, garanti fonunu, takas kesinliğini ve rehin hakkını açıklar. Altıncı bölüm ise merkezi karşı taraf uygulamasında başvuru ve izin sürecini, mali sorumluluğu, teminat ve malvarlıklarının ayrı izlenmesini, garanti fonunu ve risk yönetimi ilkelerini belirler. Bu yapı, takasın yalnız teknik bir ödeme-teslim işlemi olmadığını; üyelik yeterliliği, sistem güvenliği, temerrüt yönetimi ve yatırımcı varlıklarının korunmasıyla birlikte çalışan düzenlenmiş bir piyasa altyapısı olduğunu gösterir. Sınavda bu başlıklar, kavramların birbirine nasıl bağlandığını ve riskin hangi sırayla yönetildiğini anlamayı gerektirir.

Takasbank Merkezi Takas Yönetmeliği, Takasbank’ın merkezi takas kuruluşu olarak sunduğu hizmetlerde üyeliği, takas sisteminin işleyişini, teminatları, garanti fonunu ve temerrüt sonuçlarını düzenler. Takasbank’ın muhatabı üyedir; üye, piyasada yaptığı işlemlerden doğan yükümlülükleri belirlenen sürelerde yerine getirmek zorundadır. Üyeler doğrudan takas üyesi ve genel takas üyesi olarak ayrılır; doğrudan üye kendi ve müşterilerinin, genel üye ayrıca başka piyasa üyelerinin takas işlemlerini gerçekleştirebilir. Takas sürecinde çok taraflı netleştirme, teslim karşılığı ödeme, takas kesinliği, mahsup ve transfer gibi ilkeler birlikte çalışır. Yükümlülükler zamanında yerine getirilmezse temerrüt doğar; Takasbank işlem teminatına, gerekiyorsa garanti fonu katkı payına ve diğer kaynaklara başvurabilir. Böylece yönetmelik, işlemin güvenli tasfiyesini üyelik yeterliliği, hesap disiplini ve teminat odaklı risk yönetimiyle bağlar.

Takasbank Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği, Takasbank’ın MKT olduğu piyasalarda alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü nasıl üstlendiğini açıklar. MKT hizmetinde Takasbank’ın mali sorumluluğu, karşı tarafın yerine geçerek garanti verdiği işlem tutarı, belirlenen limitler, teminatlar ve garanti fonu çerçevesinde değerlendirilir. Üyeler doğrudan ve genel MKT üyesi olarak ayrılır; genel MKT üyesi işlemci kuruluşların yükümlülükleri bakımından da önemli sorumluluk taşır. Teminatlar başlangıç ve değişim teminatı mantığıyla izlenir, müşteri pozisyon ve teminatlarının ayrıştırılması esastır. Temerrüt halinde Takasbank teminat çekimini kısıtlayabilir, pozisyonları kapatabilir, transfer veya sonlandırma yöntemlerine başvurabilir. Kayıpların karşılanmasında önce mütemerrit üyenin teminatları ve garanti fonu katkısı, sonra sigorta, Takasbank kaynakları ve diğer üyelerin garanti fonu katkıları kullanılır. Bu sıra, zararın önce riski doğuran tarafta tutulduğunu gösterir.

Portföy Saklama Tebliği, kolektif yatırım kuruluşlarına ait varlıkların portföy saklayıcısı nezdinde ayrı, izlenebilir ve yatırımcı menfaatini koruyacak biçimde saklanmasını düzenler. Portföy saklama hizmeti, saklanabilir finansal varlıkların saklanması, diğer varlıkların aidiyetinin doğrulanması, kayıtların tutulması, nakit ve varlık hareketlerinin kontrolü ve Tebliğ’deki gözetim görevlerinin yerine getirilmesidir. Her KYK için yalnız bir portföy saklayıcısı belirlenebilir. Portföy saklayıcısı katılma payı ihraç ve itfa işlemlerini, değerleme esaslarını, portföy sınırlamalarını, gelir kullanımını, giderleri ve nakit akımlarını mevzuata uygunluk açısından izler. Takasbank ile SPK tarafından yetkilendirilen banka ve aracı kurumlar şartları sağlayarak bu hizmeti verebilir. Saklayıcının bağımsızlığı, sır saklama yükümlülüğü, iç kontrol sistemi ve aykırılıkları SPK’ya bildirme görevi hizmetin güvenlik boyutunu oluşturur. Sorumluluk, varlık koruma ile uygunluk kontrolünü birlikte kapsar.

Borsa İstanbul Pay Piyasası işlemlerinin takası, Takasbank’ın merkezi takas ve merkezi karşı taraf çerçevesinde belirlediği kurallarla T+2 valöründe yapılır. İşleyişin ana omurgası netleştirme, kaydi hesaplaşma, teslim karşılığı ödeme, merkezi takas ve aynı gün valörlü ödeme ilkeleridir. Piyasada müşteri ve portföy ayrımı gözetilerek çok taraflı netleştirme yapılır; borcunu kapatmayan aracı kurum takas alacağını alamaz. İşlem gününde anlık pozisyonlar oluşur, T+1’de düzeltmeler ve net talimatlar hazırlanır, T+2’de kıymet ve nakit borçları kapatılır. Nakit borçları 16:45’e kadar ödenmelidir. Bu saate kadar nakit veya menkul kıymet yükümlülüğünü yerine getirmeyen üye bildirimsiz temerrüde düşer. Temerrüt faizi matrah, faiz oranı, gün ve katsayı üzerinden hesaplanır. Pay transferinde serbest virman ve şartlı virman sistemleri kullanılır. Mağduriyet ödemesi belirli koşullara bağlıdır.

Borçlanma Araçları Piyasası işlemlerinde takas düzeni, menkul kıymet ve nakit yükümlülüklerinin Takasbank sistemi içinde netleştirilmesi, teslim karşılığı ödeme ilkesiyle kapatılması ve kaydi olarak aktarılması üzerine kuruludur. Kesin alım satım, repo-ters repo ve diğer pazar işlemleri aynı riskte görülmez; bazı işlemler çok taraflı netleştirilirken taahhütlü işlemler ve uluslararası tahvil işlemleri işlem bazında sonuçlandırılır. Takas süresi genel olarak TL işlemlerde T+0, yabancı para ödemeli kıymetlerde T+1 mantığıyla açıklanır; nakit ve kıymet borçlarının zamanında kapatılması temerrüt riskini belirler. Takas kesinliği, talimatların geri alınamazlığını ve teminat üzerindeki Takasbank haklarının korunmasını sağlar. Üye, nakit veya kıymet yükümlülüğünü süresinde yerine getirmezse ayrıca bildirim beklenmeden temerrüde düşer; ceza, gecikme zamanı, valör, pazar ayrımı ve yükümlülük türüne göre hesaplanır.

Türev araçlarda takas düzeni, Takasbank'ın açık teklif yöntemiyle merkezi karşı taraf olması ve üyelerle hesap bazında yürütülen teminat, kâr-zarar ve teslim süreçlerinden oluşur. Takasbank alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumuna geçerek takasın tamamlanmasını taahhüt eder; ancak müşterilere karşı muhatap üyelerdir. Vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinde açık pozisyonlar güncellenir, teminatlar değerlenir, kâr ve zararlar uzlaşma fiyatları üzerinden hesaplanır. Teslim karşılığı ödeme ilkesi, nakit takas ile dayanak varlık tesliminin birbirine bağlı yürütülmesini sağlar. Fiziki teslimatta yükümlülükler vadeli işlem sözleşmelerinde son işlem günü açık pozisyonlar, opsiyonlarda ise kullanım talimatları üzerinden belirlenir. Temerrüt süreci, teminat tamamlama çağrısının, nakit borcun, dayanak varlık tesliminin veya teslim yükümlülüğünün süresinde, hesap bazında yerine getirilmemesi halinde devreye girer.

Takasbank teminat yönetimi, merkezi karşı taraf hizmeti verilen piyasalarda takasın tamamlanmasını güvence altına almak için üyelerden teminat alınması ve bu teminatların tür, değerleme, çekme-yatırma ve kullanım kurallarıyla izlenmesidir. Kaynak teminatları üyelik teminatı, işlem teminatı ve fiziki teslimatla bağlantılı teminatlar gibi farklı işlevlerle açıklar. Başlangıç teminatı olası gelecek temerrüt zararlarına karşı, değişim teminatı ise mevcut pozisyonların piyasa fiyatlarıyla değerlenmesinden doğan farklara karşı kullanılır. Garanti fonu, MKT üyelerinin katılımıyla oluşan ve bireysel teminatların yetmediği durumlarda sistem dayanıklılığını destekleyen ayrı bir kaynaktır. Teminata kabul edilen varlıkların değerlenmesi, katsayı uygulanması, grup limitleri ve teminat çekme kuralları teminatın nominal tutarından çok kullanılabilir, likit, çeşitlendirilmiş, izlenebilir, stres koşullarına dayanıklı ve güncel güvence değerinin önemli olduğunu gösterir.